80/09/24
بسم الله الرحمن الرحیم
ادامه شرح حدیث دوم (صفحه 168-169)/باب دوم در توحید و نفی تشبیه /شرح کتاب توحید صدوق
موضوع: شرح کتاب توحید صدوق/باب دوم در توحید و نفی تشبیه /ادامه شرح حدیث دوم (صفحه 168-169)
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
عبارت از عبارات امام بودند که نزدیک به هم بودند از نظر معنا و مفاد، ولی شارح بین اینها جدایی انداخت و جدا توضیحشان داد. در عبارت اول که «له معنى الربوبیة إذ لا مربوب، و حقیقة الإلهیة إذ لا مألوه» [1] [2] تا آخر باشد، این مفاد را داشتیم که مثلاً خدا خالق است در حالتی که مخلوقات نبودند. خب این مفاد را اگر ملاحظه کنید، میبینید که میخواهد بیان کند که خالق یک امر «اضافی» نیست. آن وقتی که مخلوقها نبودند، او خالق بود؛ یعنی «اضافی» نیست. چون اگر «اضافی» بود، در وقتی که مخلوقها حاصل میشدند او میشد خالق؛ چون «اضافه» قائم به طرفین است. ولی امام صریحاً میفرماید خالق است در حالی که مخلوقی وجود نداشته، یا مثلاً رب است آن زمانی که مربوبی وجود نداشته. این نشان میدهد که این رب بودن و خالق بودن امر «اضافی» نیست؛ و الا با نبود مربوب و با نبود مخلوق نمیتواند حاصل باشد.
منتها حرف این است، این معنایی که «اضافی» نیست، این حقیقتی که «اضافی» نیست، آیا این برای خدا قبل از اینکه مربوب و مخلوق بیاید حاصل بوده به همین صورتی که الان عرض میکردیم (یعنی بدون توقف بر طرف دیگر «اضافه»)، یا دائماً حاصل است؟ گروهی فکر میکردند که این تا وقتی مربوبی حاصل نشده، تا وقتی مخلوقی حاصل نشده، خالقی به آن معنایی که «اضافی» نیست برای خدا حاصل است، و وقتی مخلوق و مربوب میآید، خالق به معنای «اضافی» برای خدا حاصل میشود. از عبارت امام اینطور استفاده کردند. شارح فرمود: نه، معنای کلام امام این است که دائماً خدا چنین خالقی است که طرف «اضافه» نمیخواهد؛ زیرا که همیشه بر مخلوق و مربوب «لا» صدق میکند؛ یعنی لامربوب و لامخلوق را همیشه داریم، نه در یک مقطعی از ازل داشتیم و بعداً در لایزال دیگر نداشته باشیم، بلکه همیشه لامربوب و لامخلوق و امثال ذلک را داریم. به این جهت همیشه خالق به آن معنا و رب به آن معنا بر خدا صادق است. این تمام حرفی بود که ایشان در توضیح عبارت قبل زده بود. اینکه عرض کردم کلید بحث بود، با این بیانی که گفتم.
منتها بعد مسئله را به لحاظ نظر ما به دو قسم تقسیم کرد: یکی اینکه ما نظر کنیم به حقیقت، یکی هم نظر کنیم به صورت. گفت اگر نظر کنیم به حقیقت، همین بود که گفتیم؛ یعنی خالق «صفت اضافی» نیست و خالق إذ لا مخلوق همیشه است، چون «لا مخلوق» همیشه است. اما اگر روی صورت نظر کنیم، اینجا «اضافه» حاصل میشود؛ خلق، خالقی هست، مخلوقی هست، ولی در همین حال هم چون مخلوق وابسته تام است، نه وابسته، وابسته تام است به خالق، به این مناسبت در همین نظر هم میشود گفت مربوب فی نفسه لاشیء است. اگرچه الان هست، به لحاظ اعطای واجب هست و به این لحاظ طرف «اضافه» را تشکیل میدهد، اما به لحاظ نفسش باز لا مخلوق است. پس به لحاظ «بالنظر إلی الصورة» همانی را میگوییم که «بالنظر إلی الحقیقة» گفتیم؛ یعنی در هر دو حالت نتیجه میگیریم که مخلوق بدون خالق هیچی نیست، یعنی به لحاظ نفسش هیچی نیست. پس خالق، در حالی که خالق، چه مخلوقش موجود باشد به وجود عطایی، چه هنوز مخلوقش موجود نباشد به وجود اعطایی، او خالق است لا مخلوق، یا خالق است و لا مخلوق. پس این «خالق و لا مخلوق»، این صادق است در تمام زمانها، در ازل و لایزال همچنین صادق است، هم «بالنظر إلی الحقیقة»، هم «بالنظر إلی الصورة».
اگر چنین است، پس خالق امر «اضافی» نیست، پس یک وصفی است حقیقی. معنای خالق امر «اضافی» نیست، حقیقت خالق امر «اضافه» نیست و این مهم است. ایشان این را میگوید امر «اضافه» نیست، نه خود خالقی که فلاسفه میگویند امر «اضافی» هست؛ آن را ایشان نمیگوید امر «اضافی» نیست. آن خالقی که فلاسفه میگویند امر «اضافی» است، خب آن را همانطور که توجه دارید بعد از اینکه به خلق و خالق توجه میکنند، خالق را «انتزاع» میکنند؛ آن که امر «اضافی» است، الان هم خواهیم گفت امر «اضافی» است، ولی معنای خالق و حقیقت خالق «اضافه» نیست با این بیانی که گفتم.
البته ما بعداً روشن خواهیم کرد که خالق در چه لحاظی «اضافی» میشود. تا حالا گفتیم خالق امر حقیقی است، «اضافی» بودنش را نگفتیم؛ «اضافه» بودنش را انشاءالله بعداً میگوییم. با این بیانی که کردیم روشن شد که اگر بگوییم خالق را ایشان امر «اضافی» میگیرد، درست گفتیم؛ اگر بگوییم امر «اضافی» نمیگیرد، باز هم درست گفتیم. آن وقتی که میگوییم امر «اضافی» نمیگیرد، به حقیقتش توجه دارد با همین توضیحاتی که عرض کردم؛ آن وقتی که امر «اضافی» میگیرد، به چیز دیگر توجه دارد که بعداً عرض میکنم. پس آنی که در جلسه اسبق گفتم که خالق امر «اضافی» نیست و آنی که در جلسه سابق گفتم که خالق امر «اضافی» هست، هر دو درست بود و اینکه اظهار کردم اشتباه کردم، آن اشتباه بود. اشتباه نکرده بودم، درست گفته بودم، منتها تنظیمش نکردم. همه حرفهایی که در گذشته گفتیم همهاش درست بود، غیر از اینکه گفتم اشتباه کردم، آن درست نبود.
خب، پس روشن شد که آنچه که ایشان در ذیل عبارت «له معنى الربوبیة إذ لا مربوب» تا آخر گفت چی بوده. مفاد این کلمات شارح توضیح داده شد در ظرف چند جلسه، و اما الان جمعبندی شد، یک خلاصهگیری شد که با این خلاصهگیری تمام آن نواقصی که در بیانات هست برطرف شد، و شاید تمام آن تفاصیلی که داده شده بود دیگر روشن شد. من باید اول این خلاصه را عرض میکردم بعد وارد تفسیر میشدم. این کار را نکردم ولی خب حالا جبران شد. تفسیر به صورت خلاصه مطرح شد تا خود آن تفاصیل هم روشن بشود.
بعد میآیم سراغ این عبارت دوم که «لیس منذ خلق استحق معنى الخالق، و لا بإحداثه البرایا، استفاد معنى البرائیة» [3] [4] ایشان میفرماید که، یعنی امام در اینجا فرموده خالقیت را خدا بعد از خلق به دست نیاورده، باری بودن را از آفریدگانش استفاده نبرده، بلکه او قبل از اینکه دست به خلق بزند خالق بود و قبل از اینکه آفریدهای داشته باشد باری بود. پس در اینجا هم تأکید میکنیم که خالق و باری دو «صفت اضافی» نیستند؛ چون قبل از وجود خلق و قبل از وجود آفرینندگان، این دو صفت برای خدا بودند، پس باز هم «اضافی» نیستند. بله، این خلق و آفریده شدهها، اینها همه مرآتند که میتوانند حکم این صفت خالق یا باری را ظاهر کنند. و اگر مرآت یا مظهر وجود نداشته باشد، نمیشود گفت آن شیء هم که عکسش بعداً باید در مرآت بیفتد و ظاهر بشود وجود ندارد؛ او موجود است ولو مرآتی نیست که نشانش بدهد. بعد از اینکه مرآت موجود شد، مظهرش یا مظهرش هم به وجود میآید، اما قبلش خودش موجود بوده.
بعد وارد این بحث شدند که الان میخواهیم دیگر شروع کنیم بحث امروزمان را. البته یک مقدار به بحث دیروز اشاره میکنم، دیگر شروع میکنم به بحث امروز و روشن میشود که خالق در کجا «اضافی» است. میفرمایند که در واقع خالق امر «اضافی» نیست؛ یعنی در «مقام ثبوت» اگر ملاحظه کنید، خالق امر «اضافی» نیست. خالق برای خدا ثابت است و حاصل است، حتی در وقتی که آن طرف «اضافه» هم یعنی مخلوق موجود نباشد. حالا آن طرف «اضافه» در ازل موجود نیست یا دائماً موجود نیست، حرفی است که در عبارت قبلی که توضیح میدادیم گفتیم. ما تأیید و تأکید کردیم که در ازل و لایزال موجود نیست، گروهی گفته بودند در ازل موجود نیست. برای ما آن فعلاً مهم نیست؛ مهم این است که بگوییم خالق، خالق است حتی آن وقتی که مخلوق هم نبوده.
بله پیش ما در «مقام اثبات» که میخواهیم کشف کنیم خالقیت الله را، باید مخلوقی باشد تا ما از مخلوق پی به خالق ببریم. در این صورت خالق میشود امری «اضافی» و نسبتی بین خدا و مخلوق. پس این خالق «اضافه» است در هنگامی که ما در مقام کشف واقع بشویم. آن وقتی که ما در «مقام اثبات» و کشف واقع شدیم، خالق میشود امر «اضافی»؛ که ما میخواهیم از مخلوق، خالق را کشف کنیم، نه ثابت کنیم. ثابت هست؛ قبل از مخلوق هم خالق ثابت هست برای خدا. ما میخواهیم ثبوت خالقیت برای خدا را کشف کنیم؛ این احتیاج دارد به اینکه مخلوقی باشد و ما به مخلوق توجه کنیم و از توجه به مخلوق، به خالق متوجه بشویم.
پرسش: این در مقام اثبات نیاز دارد ...
پاسخ: این در «مقام اثبات» فقط نیاز دارد به طرف «اضافه»، و در «مقام اثبات» هم میشود «اضافه» و نسبت.
پس نسبت بودن، «اضافه» بودن خالق، رب، اله و امثال ذلک در وقتی است که میخواهد برای ما ظاهر بشود؛ یعنی برای ظهور عندنا امر «اضافی» است، در حین ظهور عندنا امر «اضافی» است. در یک حالت دیگر هم امر «اضافی» است که این را در جلسه گذشته نیمهکاره بیان کردم، دیگر نرسیدیم تمامش کنیم؛ و آن این است که به «عقول» دستور داده میشود، به «عقول» که کلمات فواعلاند دستور داده میشود که فیض مرا ظاهر کن، آن خالقیت مرا در مرآت نشان بده. اینها شروع میکنند به اظهار کردن. اینها خودشان عالماند به خالقیت خدا، دیگر احتیاج ندارند مثل ما از طریق مخلوق عالم بشوند؛ یعنی برای آنها خالقیت ظاهر است. برای ما ظاهر نبود، از طریق مخلوق ظاهر میشد؛ برای آنها ظاهر است. اما وقتی میخواهند اظهار کنند، میخواهند فیض خالق را به مخلوق مرتبط کنند و این ارتباط نوعی نسبت و «اضافه» است؛ آن وقت دیگر باز خالق میشود «اضافه»، یعنی عند الإظهار هم خالق میشود «اضافه».
پس خالق عند الظهور و عند الإظهار «اضافی» است؛ عند الظهور برای ما، عند الإظهار برای کلمات فواعل. در غیر این دو مورد اصلاً خالق «اضافی» نیست، خالق حقیقی است. پس خالق را «صفت حقیقی» میگیریم و میگوییم اصلاً به مخلوق کاری ندارد، خالق إذ لا مخلوق؛ ولی خالق را در وقتی که میخواهد ظهور پیدا کند یا در وقتی که کلمات فواعل دارند در مظاهر اظهارش میکنند، در این دو وقت خالق میشود امر «اضافی»؛ چون ارتباط پیدا میکند با مخلوق، یا در ذهن من ارتباط پیدا میکند یا در فعل آن کلمات فواعل دارد ارتباط پیدا میکند. علییاایحال وقتی ارتباط حاصل شد، میشود امر نسبی، میشود امر «اضافی».
پس تمام منظور ایشان با این بیانی که امروز کردیم روشن شد و بیان امروز بیان جامعی بود؛ تمام مطالب گذشته را نواقصش را برطرف کرد و مطالب آینده را هم روشن خواهد کرد که دیگر اشکالی نیست. اگر من از اول همینطور وارد بحث میشدم، شاید تندتر از این هم میتوانستیم بخوانیم، کمتر معطل میشدیم، کمتر احتیاج به توضیح داشتیم؛ ولی خب حالا شما این را ضمیمه کنید به مطلب گذشته.
پس ما در واقع سه تا مطلب داشتیم»
• مطلب اولمان این است که خالق امری است «اضافی» عند الظهور لنا.
• مطلب دوم اینکه خالق امری است «اضافی» عند إظهار أحکامه به وسیله کلمات فواعل.
• مطلب سوم اینکه خالق بالنظر إلیه امر «اضافی» نیست، امر حقیقی است. بالنظر إلی الظهور، بالنظر إلی الإظهار «اضافی» است، ولی بالنظر إلیه تعالی که به ظهور و اظهار کار نداشته باشیم، «اضافه» نیست، امر حقیقی است.
این خلاصه سه مطلبی است که دیروز هم شروع کردم، منتها نشد تمامش کنیم.
خب، حالا از رو میخوانم، صفحه ۱۶۸ رسیدیم، چهار خط به آخر صفحه مانده: «فتلک النسب و الإضافات إنما هی بالنظر إلینا» [5] . این نسب و اضافات، نسب یعنی مثلاً نسبت خالقیت، نسبت بارئیت، نسبت ربیت، نسبت الهیت، آن نسبتهایی که در این دو تا عبارات خواندیم، این نسبت و اضافات «إنما هی بالنظر إلینا»؛ نسبت به ما نسبت و اضافات است، نه اینکه نسبت به ذات خدا. نسبت به ذات خدا «اضافه» نیست، نسبت به ذات خدا امر حقیقی است. چرا بالنظر إلینا نسب است؟ چون ما وقتی میخواهیم این خالق را ثابتشده برای خدا ببینیم، مخلوق را هم دخالت میدهیم؛ یعنی دو طرف را ملاحظه میکنیم، بعد خالق برایمان حاصل میشود. پس ما ارتباط را محقق میکنیم در ذهنمان تا به صفت خالق برسیم، تا به صفت رب برسیم.
«حیث استدللنا على کل صفة من صفاته الحسنى بظهور أحکام تلک الصفة»؛ چون ما برای اثبات هر صفتی از صفات حسنای خدا مثل خالقیت، مثل ربیت، مثل بارئیت و امثال ذلک، استدلال میکنیم به ظهور احکام این صفت. ظهور احکام این صفت یعنی همان مخلوقات. حکم صفت خالق در مخلوق ظاهر میشود، نه خود صفت؛ حکمش، حکم صفت خالق در مخلوق حاصل میشود. ما برای اینکه خالق را اثبات کنیم، به اینکه این احکام در خارج ظاهرند استدلال میکنیم؛ میگوییم حکم خالق که همین مخلوقاتاند در خارج ظاهرند و هستند، پس معلوم میشود خود خالق هم هست. از ظهور احکام خالق به خود خالق پی میبریم؛ یعنی ظهور احکام خالق که مخلوقاتاند، آنها را ربط میدهیم به خالق و از طریق این ارتباط، خالق را کشف میکنیم. پس خالق پیش ما میشود نسبت، پیش ما میشود ربط، میشود «اضافی». این یک مورد، این مطلب اول بود که در این مطلب توجه کردید خالق را «اضافی» کردیم، خالق یا امثال خالق، حالا خالق را من به عنوان مثال عرض میکنم؛ خالق را «اضافی» کردیم اما در ذهن خودمان، یعنی عند الظهور.
حالا مطلب دوم را میخواهیم شروع کنیم؛ خالق را «اضافه» کنیم عند الإظهار پیش «عقول»، پیش کلمات فواعل که آنها خالق را وقتی میخواهند اظهار کنند، حکم خالق را وقتی میخواهند اظهار کنند، او را به مخلوقات ارتباط میدهند. در این فعلی که انجام میدهند، خالق با مخلوق مرتبط میشود و میشود امر «اضافی». «و کذا یحدث» این اضافات، قبلاً وجود نداشته، «اضافه» وجود نداشته؛ آنچه که وجود داشته حقیقت بوده، حقیقت خالق بوده نه «اضافه». «یحدث هذه الإضافات بالنظر إلى الکلمات الفواعل و المدبرة بإذن الله»؛ اینها را من عرض کردم دیروز، در جلسه گذشته گفتم، کلماتی که فواعلاند به اذن الله، مدبرند به اذن الله، این اضافات بالنظر به آنها پیدا میشود. اما در کی؟ «فی إظهار أحکام هذه الحقائق الأسمائیة»؛ در وقتی که آنها میخواهند احکام این حقایق اسمائیه را، حقایق اسمائیه مثل مثلاً خالق و باری و امثال ذلک، اینها را میخواهند اظهار کنند در عالم خارج. وقتی میخواهند اظهار کنند، این خالق و باری و اینها را ارتباط میدهند به آن چیزهایی که میخواهد ظاهر بشود، به آن احکامی که میخواهد ظاهر بشود؛ با این ارتباط، نسبت «حادث» میشود. پس عند الظهور لنا نسبت «حادث» میشود، عند إظهار الفواعل هم نسبت «حادث» میشود و در این دو حالت، خالق و امثال خالق نسب و اضافات به حساب میآیند.
مطلب سوم: «لا بالنظر إلیه عز شأنه». این «اضافه» و نسب بالنظر إلینا هست، بالنظر إلی الکلمات الفواعل هست، اما «لا بالنظر إلیه عز شأنه»؛ نسبت به خود خدا این اضافات نیستند. نسبت به خود خدا خالق حقیقت است، باری حقیقت است، معناست، واقعیت است، «اضافه» نیست، نسبت نیست. «إذ لم یسبق»؛ چون اگر بخواهیم در مورد خدا امر «اضافی» بگیریم، «اضافه» همیشه «حادث» است. «اضافه» همیشه «حادث» است، چون مقوم به طرفین است و طرفین سابق بر او باید باشند، و چیزی که سابق دارد «حادث» است؛ ولو زماناً سابق نداشته باشد، رتبتاً سابق دارد، «حادث» است. «اضافه» هیچوقت نمیتواند ازلی باشد. چرا؟ چون متقوم به طرفین است و طرفین سابقاند، و چیزی که سابق دارد ازلی نیست. ازلی چیزی است که سابق ندارد؛ «اضافه» سابق دارد، پس نمیتواند ازلی باشد. بنابراین «اضافه» همیشه «حادث» است.
اگر بالنظر إلی ذات خدا «اضافه»، «حادث» باشد، یعنی با قطع نظر از ظهور و اظهار. با قطع نظر از ظهور و اظهار بخواهد «حادث» باشد، لازمهاش این است که در ذات خدا یک تحولی پیدا شده باشد، با این تحول این «حادث» پیدا شده باشد؛ و الا اگر تحولی پیدا نمیشد، این «اضافه» اگر مال ذات بود، از اول باید مال ذات بود. اما از اینکه میبینیم «حادث» است، معلوم میشود از اول این ذات این را نداشته، با تحولی پیدا شده. و تحول در ذات جایز نیست. تحول به لحاظ ظهور عیب ندارد، تحول به لحاظ اظهار عیب ندارد؛ در این دو حالت خالق و امثال خالق «حادث» میشوند، با ظهوری که «حادث» شده، با اظهاری که «حادث» شده، خالق هم «حادث» میشود. اما اگر ما از ظهور و اظهار قطع نظر کنیم، بیاییم به نسبت إلیه تعالی، یعنی نسبت به ذات خدا که هیچ تغییر و تبدلی در بیرون قائل نشویم، بیاییم در ذات؛ اگر بخواهیم «اضافه» را در ذات راه بدهیم، ذات که ازلی است، «اضافه» ازلی نیست. پس «اضافه» چون ازلی نیست، ازلاً برای خدا ثابت نیست، بعداً میخواهد ثابت بشود؛ بعداً باید تحولی پیش بیاید تا ثابت بشود. تحول پیش نمیآید، در خدا تحول امکان ندارد، پس امر «اضافی» امکان ندارد.
توجه کردید، استدلال این است که اگر بخواهد امر «اضافی» در خدا ثابت بشود، با فرض اینکه «اضافه» حتماً باید «حادث» باشد و نمیتواند ازلی باشد، نمیتوانیم بگوییم این «اضافه» از اول برای ذات بوده، بلکه بعداً باید برای ذات «حادث» بشود. بعداً اگر بخواهد برای ذات «حادث» بشود، باید عاملی برای حدوثش داشته باشیم؛ تحولی باید پیش بیاید. تحول اگر بیرون ذات باشد که عبارت از ظهور و اظهار است، مانعی ندارد؛ اما اگر ما از اظهار و ظهور قطع نظر کردیم، تحول باید بیاید در درون ذات. تحول اگر بیاید درون ذات، ذات تحول میکند و این جایز نیست. تحول ذات جایز نیست، پس حدوث صفتی به نسبت إلی الذات جایز نیست، و «اضافه»، «حادث» است، پس «اضافه» نسبت به ذات جایز نیست. «اضافه» نسبت به ظهور جایز است، نسبت به اظهار جایز است، اما نسبت به ذات جایز نیست.
پس «لا بالنظر إلیه عز شأنه»؛ بالنظر إلی الذات عز شأنه ما نسب و اضافاتی نداریم، «إذ لم یسبق له حال حالا، فیکون خالقاً بعد أن لم یکن خالقاً». برای خدا حالی بر حالت دیگر سبقت ندارد، حالی حال دیگر را سبقت نگرفته، یعنی تحول پیدا نمیشود تا خالق بشود «بعد أن لم یکن خالقاً». این عبارت خیلی مختصر بود، توضیحش هم که عرض کردم: اولاً باید بگوییم «اضافه» «حادث» است، ثانیاً باید بگوییم «حادث» با تحولی «حادث» میشود که قبل از آن تحول نبوده، بعداً نفی تحول در خدا بکنیم تا نتیجه بگیریم نفی «اضافه» در خدا را. ایشان این کار را دارد میکند، ولی با عبارت مختصر. تمام شد این مطلبی که جلسه گذشته باید تمام میشد، این جلسه تمام شد؛ البته به نفعمان هم شد، چون مطالبی توضیح داده شد که در گذشته گفته نشد.
حالا وارد مطلبی میشوم که قبلاً قولش را داده بودم. عرض کردم ایشان یک بیان دومی دارد که آن بیان دوم بسیاری از مشکلات را حل میکند. اگرچه آن بیان را ایشان دنباله همین مطالب ذکر کرده، ولی ما میتوانیم آن بیان را مستقل قرار بدهیم. آن را قبلاً قولش را دادم، حالا الان میخواهیم شروع کنیم.
خدا زمان ندارد، یعنی موجود زمانی نیست؛ پس نمیشود نسبت به او ماضی و حال و آینده فرض کرد. اگر میگوییم خدا خالق زید است، یعنی چی؟ یعنی میگوییم خدا الان زید را خلق کرد. اینکه میگوییم خدا الان زید را خلق کرد، چی مال الان است؟ خدا مال الان است؟ خود ذات خدا مال الان است؟ نه؛ فعل خدا الان است؟ آن هم نه؛ مخلوق و مفعول خدا الان است. یعنی آنی که ما میبریمش در زمان، این نه خود خداست، نه فعل خدا، بلکه مفعول خداست.
توجه کنید، فعل دو معنا دارد: یکی فعل یعنی انجام دادن، یکی فعل یعنی همین زیدی که الان ساخته شده؛ این هم فعل خداست، این فعل خاص است. این را ایشان فعل نمیگوید، این را ایشان میگوید مفعول. این فعل به این معنا «حادث» است، این در زمان است. آن فعلی که ایشان زمانی نمیگیردش، آن اصل فیض است، اصل فعل است؛ آن را میگوید در زمان نیست، نه این فعل خاص که عبارت است از خود زید که ما اسمش را میگذاریم مفعول؛ این که در زمان است. پس توجه کنید که فعلی که ایشان میگوید در زمان نیست چه فعلی است؛ نه این فعل خاص. ما همه خودمان را فعل خدا میدانیم، اما ما همه در زمانیم؛ پس فعل خدا به این معنا در زمان است. چه فعلی خدا دارد که در زمان نیست؟ آن اصل الفعل است، آن اصل الفیض است؛ این را ایشان میگوید در زمان نیست. حالا چطوری آن در زمان نیست، تبیین میشود.
پس خلاصه وقتی ما میگوییم خدا امروز زید را خلق کرد، سه تا مطلب است: یکی خدا، یکی فعل خدا، یکی زید؛ که زید هم البته فعل است، منتها فعل به معنای خاص. از این سه تا، کدامشان در الاناند، در امروزند که میگوییم امروز خدا زید را خلق کرد؟ خود خدا که امروز نیست، او زمانی نیست که بخواهد در امروز باشد؛ فعلش هم با بیانی که خواهیم گفت امروز نیست؛ فقط میماند زید. زید امروز است. پس اینکه میگوییم خدا الساعة زید را خلق کرده، معنایش این نیست که خالقیت خدا هم الساعة است، همانطور که معنایش این نیست که خود خدا هم الساعة است. نه خود خدا الساعة است، نه خالقیتش که فعلش است الساعة است، بلکه این مفعولش الساعة است. پس خالقیت خدا در زمان نمیآید، همانطور که خود خدا در زمان نمیآید. اگر خالقیت خدا در زمان نمیآید، پس نمیشود «حادث» قرارش داد، نمیشود گفت که در زمانی بوده و در زمانی نبوده، بلکه باید گفت از ازلاً با خدا بوده. و این هم ثابت میکند که خالقیت امر ازلی است و «اضافی» نیست؛ اگر «اضافی» بود، «حادث» بود.
این هم بیان دیگر ایشان است که البته این بیان هنوز تکمیل نشده؛ من تقریباً چارچوب بحث را گفتم که ایشان میفرماید که خدا در زمان واقع نمیشود، فعلش هم در زمان واقع نمیشود، آنی که در زمان واقع میشود مفعول اوست، یعنی همان فعل خاص او که ما به آن میگوییم مفعول. یعنی وقتی میگوییم «خلق الله زیداً الساعة»، یعنی زید الساعة حاصل شد، نه خود خدا و نه خلقش، نه خالقیتش؛ خالقیت خدا ازلاً بوده.
خب، حالا پس اگر خدا ازلاً خالق بوده و فعلش قبل از زمان بوده، چهجوری تصویر میشود؟ خود این فعل قبل از زمان چهجوری تصویر میشود؟ تصویر را ایشان به مبانی فلاسفه یا عرفا حل میکند، مبانیای که متکلمین قبول ندارند؛ به آن طریق حل میکند. میگوید که ما دو تا ظرف داریم. یک ظرف ازل و یک ظرف زمان. ظرف ازل فوق ظرف زمان است از نظر رتبه، از نظر رتبه ولی، نه مکان؛ اینها که مکان نیستند که، نه زمان مکانی است، نه ازل مکانی است. پس جا دارد که ما ازل را سماء زمان و زمان را ارض ازل قرار بدهیم؛ چون ازل فوق است و زمان تحت است. بنابراین جا دارد که ما ازل را سماء قرار بدهیم، سماء زمان، و زمان را زمین ازل.
خدا در ازل فعل خودش را انجام میدهد، فعل خودش را در ازل انجام میدهد؛ فعلی که باید در ازل انجام بگیرد. کل فعل خدا، یعنی کل آنچه که در زمین نازل میشود، این فعل خدا هم از آسمان ازل بر زمین زمان به تدریج ظاهر میشود و نازل میشود. آن وقت در زمان میبینید که زید الان آمد. این زیدی که در ازل آفریده شده بود، منتها به آفرینش مناسب آن ازل، او تنزل کرد در زمین زمان، الان واقع شد؛ در حالی که خلقش الان نبود، خلق ازلیاش الان نبود. پس خدا در یک عالمی، حالا عالم ذر، هر عالمی اسمش را میگذارید، در ازل کل فعل خودش را انجام داد. حالا کاری که میکند این است که آن فعل را به تدریج تنزل بدهد در زمان. آن وقت این فعل الان در زمان دارد یکییکی درست میشود.
پس فعل خدا فعل ازلی است. کدام فعل ازلی است؟ همان فعلی که بعداً به تدریج اینجا ظاهر میشود، اینجا با تنزل ظاهر میشود. کار انجام گرفته، منتها الان ظاهر نیست؛ برای خود خدا ظاهر است، لذا خود خدا از اول تا آخر زمان همه را میبیند. چرا؟ چون فعلش حاضر است، همهچیز حاضر است. تمام حوادثی که در این زمین زمان قرار است وجود بگیرد، از اول تا آخر پیش خدا حاضر است؛ لذا خدا چیزی برایش غیب نیست، همه پیشش مشهود است. اما این را میخواهد بعداً برای ماها ظاهر کند، برای خلایق میخواهد ظاهر کند؛ میفرستد در زمان، تنزلش میدهد در زمان، تدریجاً تنزل میدهد.
پس اینکه خدا عالم است إذ لا معلوم، درست شد؛ إذ لا معلوم فی ارض الزمان. خدا عالم است؛ به کی عالم است؟ به همانی که در ازل خلق کرده. پس متعلق معلوم هم موجود است، متعلق علم هم موجود است، منتها متعلقی که اختصاص به علم خود خدا دارد، ما به آن عالم نمیشویم. متعلق علم ما را در زمان یکییکی میآفریند. بله، برای ما متعلق علممان الان نیست، بعداً میآید، یا الان نیست، قبلاً بوده؛ برای خدا الان و قبل ندارد دیگر، همهاش هست. چون متعلق علم او همانی است که در ازل آفریده، نه آنی که الان در زمین تنزل میدهد؛ آن هم متعلق علم او هست، منتها آن «علم فعلی» است، علم در مقام فعل است؛ ولی آن علمی که در مقام ذات بوده، متعلقش همانی است که در همان ازل آفریده. پس عالم در حالی که و لا معلوم در این مقاطع زمان؛ در حالی که معلوم در مقاطع زمان حاصل نشده، او عالم است به معلومی که خودش دارد. مشکل حل شد، خیلی هم خوب حل شد.
و فلاسفه هم همینطوری حل میکنند، منتها شاید این بیان روانی که ایشان دارد نداشتند؛ ایشان یک جور دیگر بیان کرده. آنها هم بیانشان همینطور است و در «قبسات» هم همین حرفها هست، منتها او میبرد در «عالم دهر» و «سرمد»، نمیبرد در عالم ازل؛ که همین حرفهاست، منتها اسمها عوض میشود. میگوید در «عالم سرمد» خدا آفرید و در «عالم دهر» هم آفرید و در «عالم زمان» هم آفرید؛ آفرینش در هر سه عالم هست، منتها در «عالم سرمد» مال خودش، در «عالم دهر» به «عقول» نشان داد، در «عالم زمان» به همه نشان داد. پس سه تا فعل برای خدا هست در سه عالم. و اینطور هم حل میکند که خدا عالم است إذ لا معلوم در این دو عالم بعدی؛ و الا عالم بدون معلوم نمیشود. متعلق علم حاصل است، از همان ازل حاصل بوده، منتها در «عالم سرمد». ملاصدرا میگوید آن «عالم سرمد» را میبرد در ذات خود خدا. حالا دیگر محل بحث است که آن «عالم سرمد» کجاست؛ صور مرتسمه است؟ اسماء و صفات است؟ «اعیان ثابته» است؟ خود ذات خداست؟
پرسش: در ذات که داریم، علم ذاتی، فرق نمیکند، متعلق چه دارد؟ مثلاً دارد... تعلق به ذات...
پاسخ: تعلق، نه تعلق به این معنا. وقتی من علم به ذات خودم داشتم، علمم به ذات خودم تعلق میگیرد؛ خودم میشوم عالم، خودم میشوم معلوم؛ تکثر اعتباری است، تعدد اعتباری است.
پرسش: [نامفهوم] با علم ذات نیست؟
پاسخ: بله، نه اعتبار ما؛ آنجا اعتبار نیست که، اعتبار ما. یعنی عالم و علم... خدا علمش به ذاتش را چطوری حل میکنید؟ علمش به ذاتش تکثر که ندارد، عین ذاتش است، تکثر هم ندارد؛ چطوری حل میکنید؟ فقط فرقش اعتباری است. از این جهت که ذات پیش خدا حاضر است، ذات میشود معلوم؛ از این جهت که خدا ذاتش را پیش خودش حاضر دارد، میشود عالم. از جهتی که حاضر دارد میشود عالم، از جهتی که حاضر هست میشود معلوم؛ ولی این دو جهت یکی است، فقط ما به آن به اعتباراً فرق میدهیم، و الا حاضر است و حاضر دارد یکی است دیگر. عالم و معلوم یکی است؛ در علم ذات، عالم و معلوم یکی است، فقط فرقشان اعتباری است.
تازه فرق اعتباری هم که قائل نشوید اشکالی ندارد؛ چون ابنسینا در «شفا» گفته بین دو طرف «اضافه» لازم نیست ما تغایر قائل بشویم. تغایر را خود «اضافه» اقتضا نمیکند، عالم و معلوم اقتضا نمیکند، ماده اقتضا میکند. اگر ماده علت و معلول بود، مؤثر و متأثر بود، بله، با هم تغایر دارند، چون مادهاند، این اقتضا میکند؛ اگر عالم و معلوم بود، اقتضای تغایر ندارد. حالا عرض میکنم، البته فرق اعتباری هست دیگر، احتیاج به چیزی نیست. کسانی که منکر علم واجب تعالی به ذات شدند، همین اشکالشان همین است؛ میگویند علم ذات به ذات یعنی عالم و معلوم یکی است. جوابش همانی است که ابنسینا داده، یک جواب هم این است که فرق اعتباری هست. بالاخره علم ذات مشکل ندارد.
خدا اگر بخواهد علم به ماعدا داشته باشد، اگر ماعدا را بردیم در ذات واجب، اما نه در ذات واجب ببریم با تکثر؛ وجود ماعدا در ذات واجب به نحو «لف» و بساطت و اینها، که همان خود ذات میشود دیگر. عرض میکنم خود ذات است که وقتی تنزل بکند، این جلوههایی میشود که میبینید. با چند تا تنزل هم این جلوهها میشود، که این جلوهها را هم جمع کنی ببری آخر سر، منتهی میشود ذات. یعنی ﴿إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ﴾ [6] اینجوری معنا میشود در نظر آقایان؛ که ما همه جلوههایی تنزلیافته از ذاتیم که اگر جمعمان هم بکنند، همهمان ﴿إِلَيْهِ رَاجِعُونَ﴾ هستیم، دوباره همه میرویم سراغ ذات. البته باز هم اشاره میکنم، ذاتی که میتوانیم برایش جلوه قائل بشویم؛ آن ذات غیب الغیوب اصلاً مورد بحث ما نیست. عارف که از ذات بحث میکند، آن ذات را بحث نمیکند؛ هیچگاه کسی را ما در آن ذات راه نمیدهیم، حتی اسماء و صفات خود خدا را.
پرسش: ذات ظاهر.
پاسخ: ذاتی که با «تجلی» ظاهر شده، با «تجلی اول» ظاهر شده؛ آن ذات است، حالا هرچه هست؛ هرچه هست دیگر، اسماء و صفاتاند، «فیض منبسط» است. چون بعضیها معتقدند که ﴿إِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ﴾ یعنی ﴿إنا﴾ إلی همان «فیض منبسط»ی که بینقش و رنگ بوده ﴿راجعون﴾، و ما دوباره این مرزهایمان میشکند و به آن بیمرزی منتقل میشویم. اول خدا یک وجود بیمرزی صادر کرد. عرفا، حالا این تکه را عرض میکنم، عرفا معتقدند که «ماهیت» عارض بر «وجود» است، برخلاف مشاء که میگویند «وجود» عارض بر «ماهیت» است؛ البته ذهناً، نه خارجاً. خارجاً با هم متحدند، در خارج با هم متحدند، اما در ذهن «وجود» عارض بر «ماهیت» است؛ یعنی «ماهیت» را ما به عنوان موضوع در ذهنمان تصور میکنیم، بعد «وجود» را به آن عارض میکنیم. این نظر مشاء است.
ولی نظر عرفا این است که در خارج، به ذهن هم کار نداریم، در خارج «ماهیت» عارض بر «وجود» است. یعنی خدا یک وجود منبسط بینقش و نگاری افاضه کرد نامتناهی؛ این میشود اسمش «فیض منبسط» یا «وجود منبسط». بعد بر این «وجود»، ماهیتها را عارض کرد. بخشی از این «وجود» را ماهیت سماء به آن عارض کرد، شد سماء؛ بخشی ماهیت ارض به آن عارض کرد، شد ارض؛ بخشی را ماهیت انسان به آن عارض کرد، شد انسان؛ و هکذا دیگر ماهیات عارض شدند و هر کدام سهم خودشان را از «وجود» برداشتند و شدند موجود خاص. این نظر این عرفاست.
خب، با این نظر اگر توجه کنید، اول یک فیضی از خدا صادر شده بیرنگ، بعد به وسیله عروض ماهیات رنگ پیدا میکند، بعد هم که این ماهیات شکستند، دوباره همه به همان فیض اولی برمیگردند. پس ﴿إِلَيْهِ رَاجِعُونَ﴾ یعنی به آن فیض، نه به ذات؛ چون ما از آن فیض آمدیم، به همان فیض هم منتهی میشویم. که اگر اینطور باشد، دیگر ما به ذات خدا برنمیگردیم و نباید هم برگردیم، که آنجا اسماء و صفات هم نیست تا چه جای ماها. البته ما هم که میگوییم به طرف فیض، در وقتی است که سدها بشکند، مرزها بشکند؛ تا وقتی مرز هست که هیچی نیست.
خب، پس روشن شد که خدا در زمان نیست، فعلش هم در زمان نیست؛ بنابراین جا دارد بگوییم خالق إذ لا مخلوق، یعنی خدا خالق است آن وقتی که این مخلوقات را در زمان نیافریده بود، هنوز مخلوقی در زمان نیافریده؛ یا رب است در وقتی که مربوبی در زمان نیافریده بود، یا تا آخر. پس همهچیز درست شد با این بیان دومی که گفتیم که خدا زمانی نیست، فعل خدا هم زمانی نیست، آن افعال خاصی که ما اسمشان را مفعول میگذاریم آنها زمانیاند؛ یعنی آنها تنزلیافته اصل الفعلاند که از ازل به طرف زمان نازل شدند. آن وقت نزولشان زمانی است، نزولشان تدریجی است؛ تدریج یعنی زمان. نزولشان تدریجی و زمانی است، ولی اصلشان زمانی نیست. پس خدا خالق است إذ لا مخلوق، در کی؟ در زمان؛ إذ لا مخلوق در زمان، نه إذ لا مخلوق به طور کلی. مخلوق بوده، منتها مخلوق در همان ازل بوده؛ که مخلوق در ازل دیگر مخلوقی به حساب نمیآید که متعدد باشد، متکثر باشد، تدریجی باشد، بلکه تنزلش تدریجی میشود و با تنزلش این موجودات خاص ساخته میشوند. این موجودات همه در یک جا بودند، منتها نه به نحو خصوص، نه به نحو تعدد؛ بعداً که تنزل پیدا میکنند، خاص میشوند، متعدد میشوند. خب، با این بیان دقت کردید که مشکل حل شد و این بیان خیلی بیان روانتر از گذشته بود، راحتتر از گذشته بود.
«و إنه سبحانه مقدس عن ملابسة الزمان و الزمانیات، فلیس بالنسبة إلیه» [7] ، یعنی إلیه تعالی، «ماض و حال و استقبال»؛ نسبت به خدا ماضی و حال و استقبال نیست. «فخلق زیداً الساعة، لم یجعل خالقیته»، خالقیت خدا را، «من ابتداء هذه الساعة»؛ که خدا از ابتدای این ساعت خالق شده باشد. درست است زید الان در این ساعت خلق میشود، ولی خالقیت خدا مربوط به این ساعت نیست؛ «إذ لیس هو فی الزمان، و لیس فعله فی الزمان»، نه خود خدا در زمان است، نه فعلش در زمان است، «بل مخلوقه فی الزمان»، یعنی فقط همان زید در زمان است. «و لا یتفاوت عند الأزمنة»؛ یعنی خدا عند الأزمنة تفاوت نمیکند، چون در زمان نیست. در زمان نیست که با تغییر زمان تغییر کند و محکوم به تغییر زمان باشد. یا «لا یتفاوت عنده الأزمنة»؛ پیش او ازمنه تفاوت ندارد، ماضی و حال و آینده پیشش یکسان است. هر دو نسخه را داریم، هر دویشان هم درست است. «لا یتفاوت عند الأزمنة» یعنی خدا عند الأزمنة تفاوت نمیکند، چون مظروف این ظرف نیست تا بر اثر تغییر این ظرف تغییر کند؛ یا «لا یتفاوت عنده الأزمنة» یعنی پیش خدا همه زمانها مساوی است، ماضی و حال و آینده نداریم. «بل الزمان عنده کآن»؛ کل زمان را که جمع کنید، پیش او مثل یک آن میماند که دیگر گذشته و حال پیشش نیست.
«فکون» مخلوق خدا «زمانيّا لا یصیر سبباً» که فعل خدا هم زمان شود. «إذ» فعل خدا در زمان نبوده، در ازل بوده؛ «فعله إنما ینزل من سماء الأزل إلى أرض الزمان». توضیح دادم این مطلب را.
خب، پس خدا در ازل بوده، در ازل هم که تقدم و تأخر نیست، حدوث و زوال نیست؛ پس فعل خدا مقدم بر چیزی و مؤخر بر چیزی نبوده که بگویید «حادث» است، که بگویید این خالقیت برایش «حادث» است. «و لیس فی الأزل تقدم حال و تأخر أخرى»، یعنی تأخر حال أخرى؛ حالهای متقدم و متأخر ما نداریم، یک حال بیشتر نیست. و باز در ازل نیست «سبق وجود هذا و تأخر ذلک»؛ در ازل یک وجود مقدم و یک وجود مؤخر نداریم، یک وجود بیشتر نیست، «کما لا یخفى». بله، پس در ازل نه حالات مختلف هست، نه وجودهای متعدد هست تا یکی را سابق بر دیگری قرار بدهیم؛ اصلاً آنجا سبقی نیست، سبق و لحوقی نیست، تقدم و تأخری نیست. پس اگر چنین است، هرچه که آنجاست «قدیم» است؛ از جمله خالق «قدیم» است، رب «قدیم» است. توجه کنید، پس اگر خالق و رب «قدیم» است، با توجه به اینکه «اضافه» نمیتواند «قدیم» باشد، پس خالق و رب «اضافه» نیست. نتیجه را گرفت، ولو تصریح به نتیجه نکرده. ایشان تمام همتش این است که ثابت کند خالق «اضافی» نیست، «قدیم» است؛ «اضافه» امری است «حادث»، هرچه که در ازل هست «قدیم» است، «حادث» نیست، پس «اضافه» در ازل نیست. این خالقیتی که در ازل برای خدا هست، «اضافه» نیست.
«کما لا یخفى على من تجرد بعقله إلى فضاء اللازمان»؛ کسی که عقلش را تنها به فضای لازمان بفرستد، «تجرد بعقله إلى فضاء اللازمان». یعنی تنها بفرستد. ما همیشه با ماده همراهیم و این ماده مزاحم ماست؛ تا عقلمان را میخواهیم جایی بفرستیم، این ماده همراهی میکند. چون همراهی میکند، ماده مال زمین است دیگر، آنچه هم که در زمین است سنگین است؛ سنگینی میکند، آن نفس ما را میکشد پایین. نفس ما دارد اوج میگیرد که برود بالا، عالم بالا را ملاحظه کند، این ماده که سنگین است همراه او میشود بالاخره، و این به زحمت یک مقدار اوج میگیرد، ولی بالاخره این سنگینی باعث میشود که دوباره بیفتد پایین. اما اگر ما عقلمان را «مجرد» کردیم، یعنی ماده را دیگر همراه نبردیم؛ ماده بود، ولی همراه ما نبود، ممکن است با ما بیاید ولی بندش نشدیم، بند ماده نبودیم. «تجرد» معنایش این است، نه «تجرد» به اینکه ماده را بگذاریم کنار. پیغمبر وقتی میخواهد برود معراج که ماده را کنار نمیگذارد، با همین ماده میرود، اما «مجرد» از این ماده میشود؛ «مجرد» میشود یعنی بند این ماده نیست، یعنی به این ماده وابستگی نشان نمیدهد، بلکه کاملاً از دنیا و علاقه دنیا میبرد، آن وقت میشود «مجرد». پس «تجرد بعقله» یعنی عقلش را «مجرد» کند؛ نه به این معنا که ماده را همراه نبرد، وابستگی ماده را همراه نبرد. اگر چنین کرد، به فضاء لازمان رسید. فضای لازمان همان «دهر» و «سرمد» است به تعبیری، یا ازل است به تعبیر ایشان. اگر توانست با عقل خودش برود در لازمان، این مطلب برایش مخفی نیست؛ آن وقت میفهمد که آنجا تقدم و تأخری نیست، آنجا سبق و لحوقی نیست.
«و شاهد أنوار هذا العالم بعین العیان»؛ کسی که عقلش را به تنهایی، بدون وابستگی، به فضای لازمان بفرستد و انوار این عالم را با چشم عیان ببیند؛ نه با چشم ظاهر، با آن چشم باطنی ببیند. «هذا العالم» میتواند اشاره باشد به همان عالم لازمان؛ «هذا العالم» یعنی همین عالمی که اسمش را آوردیم، فضای لازمان. گفتیم فضای لازمان، حالا با «هذا العالم» اشاره میکنیم به همین فضای لازمان؛ یعنی انواری را که در این فضای لازمان موجود است، به عین عیان ببیند. این یک معنا. میتوانیم «هذا العالم» را اشاره بگیریم به همین دنیای خودمان، آن وقت انوار را بگوییم انوار این عالم آنجاست؛ یعنی کدرها اینجایند، انوار آنجاست. «انوار هذا العالم» در فضای لازماناند؛ انسانی که عقلش را «مجرد» به فضای لازمان میفرستد، انوار این عالم را آنجا مشاهده میکند. در اینجا با چشم ظاهر خود این عالم را مشاهده میکند، در آنجا با چشم باطنش انوار این عالم را مشاهده میکند. پس «هذا العالم» را هر دو جور میتوانید معنا کنید. هم «هذا العالم» یعنی همین عالمی که اسمش را بردیم، فضای لازمان، انواری که آنجا هستند را مشاهده کند؛ یا این عالم یعنی همین عالم دنیا، منتها در آنجا این عالم دنیا موجود نیست، انوار این عالم آنجا موجود است، انوارش را مشاهده کند.
خب، تا حالا ایشان زحمت کشید ثابت کرد که خالق امر «اضافی» نیست، به نسبت إلیه تعالی امر «اضافی» نیست؛ ولو قبول کرد که به نسبت «إلینا» و «إلی الکلمات الفواعل» امر «اضافی» است؛ پیش ما عند الظهور، پیش آنها عند الإظهار. این را قبول کرد، ولی بالنظر إلیه تعالی گفت امر «اضافی» نیست.
حالا معترض اعتراض میکند، میگوید که چطور شما میگویید که آن وقتی که مخلوق نیست، خالق هست؟ مگر خالق امر «اضافی» نیست؟
• خالق که امر «اضافی» است؛ این یک مقدمه.
• مقدمه بعدی: امر «اضافی» تقوم به طرفین دارد؛ این هم دو مقدمه.
• پس خالق در وقتی صدق میکند که مخلوق هم باشد؛ طرفین باید باشند.
اگر امر «اضافی» داریم، طرفین «اضافه» را باید داشته باشیم. و شما تمام تلاشتان را کردید که ثابت کنید این طرف «اضافه» یعنی خالق هست، در حالی که آن طرفش نیست. این با قواعد نمیسازد؛ قواعد میگوید دو طرف «اضافه» باید باشد، شما اصرار کنید یک طرف هست، یک طرف دیگر نیست؟
ایشان در جواب میگوید که کی گفته خالق «اضافی» است که بعد ما بگوییم قانون «اضافه» این است که طرفینش موجود باشد؟ بله، ما قبول داریم قانون «اضافه» این است که طرفینش موجود باشد، ولی کی گفته خالق امر «اضافی» است؟ این بهتان محض است، این افترا بر خداست که بگویید خدا «صفت اضافی» دارد.
«اضافه» از «مقولات» است، «مقولات» هم همه مخلوق خدایند، پس «اضافه» مخلوق خداست؛ و خدا به مخلوق خودش متصف نمیشود، پس به «اضافه» متصف نمیشود؛ در حالی که خدا به خالق متصف شده، پس معلوم میشود که خالق «اضافه» نیست. توجه بکنید، چند تا قیاس پشت سر هم بود؛ سه تا قیاس مقترن بود. قیاس اول:
• «اضافه» از «مقولات» است
• و «مقولات» مخلوق خدایند،
• پس «اضافه» مخلوق خداست.
قیاس دوم:
• «اضافه» مخلوق خداست،
• خدا به مخلوق خودش متصف نمیشود،
• پس به «اضافه» متصف نمیشود.
قیاس سوم:
• خدا به «اضافه» متصف نمیشود
• ولی به خالقیت متصف شده،
• پس خالقیت «اضافه» نیست؛
خالقیت امر «اضافی» نیست، خالقیت امر واقعی است. شما گفتید خالقیت امر «اضافی» است، بر ما اشکال کردید؛ جواب ما این است که نه، خالقیت امر «اضافی» نیست.
پرسش: [نامفهوم] کمال باشد این مشکل [نامفهوم]؟
پاسخ: بله، ایشان صفت کمال گرفته؛ بله، ایشان صفت کمال گرفته. من این را عرض میکنم، بعد از اینکه بحث تمام شد عرض میکنم که فلاسفه چطور متوجه حرفهای ایشان نشدند؛ فلاسفه چرا متوجه نشدند، یا بعدیها که حرف ایشان را خواندند چرا زیر بار حرف ایشان نرفتند. بالاخره آنها فیلسوف بودند، باز هم حرف خودشان را میزدند، حرف ایشان را نگفتند.
«فإن قیل: الخالق و البارئ من المضاف؟!» [8] . اول از ما تقریر میگیرد، اقرار میگیرد که خالق و باری من المضاف؛ ما میگوییم بله، چرا، مثلاً هست. بعد دنبالش میگوید خب حالا که اینطور است، «و من خواص المضافین أنه لا یتقدم أحدهما على الآخر من حیث هما مضافان»؛ از خواص مضافین این است که هر دو که مضافاند، یکی مقدم بر دیگری نمیشود. از جهت دیگر ممکن است مقدم بشود؛ پدر بر پسر مقدم میشود از جهت ذاتش، ولی از جهت ابوت بنوت نه. همان وقتی که این پسر متولد میشود، تازه این آقا میشود پدر، این میشود پسر؛ قبلش که پدر نبوده، قبلش ذاتش بوده. پس من حیث که «اضافه»ای نبوده، پدر مقدم بوده بر پسر؛ ولی به لحاظ «اضافه»، همان لحظهای که آن پسر میشود، همان لحظه این پدر میشود. پس «من حیث هما مضافان» تقدم و تأخر نیست. خب، پس از خواص مضافین این است که «أنهما لا یتقدم أحدهما على الآخر من حیث هما مضافان». اگر اینطور است که اولاً خالق «اضافه» است، ثانیاً «اضافه» به طرف دیگر احتیاج دارد و طرف دیگر را باید همراه خودش داشته باشد، جدا از طرف دیگر نمیشود؛ اگر اینطور است، «فکیف یوافق ذلک ما ذکرت؟». این مطلب، این آنچه که الان از قاعده به دست آوردیم که خالق امری است «اضافی» و امر «اضافی» هم به طرفین «اضافه» متقوم است، این چگونه موافقت میکند با آنچه که تو ذکر کردی؟ آنچه که تو ذکر کردی این بود که خالق هست و مخلوق نیست؛ یعنی یک طرف «اضافه» را قبول کردی، طرف دیگر را نفی کردی. این چگونه ممکن است که «اضافه» دو طرف داشته باشد، یک طرفش باشد، یک طرفش نباشد؟ این اشکال اول است. «ایضاً» اشکال دوم است؛ من اشکال دوم را میگذارم برای بعد.
«قلنا» [9] ؛ قلنا جواب است، این اشکال اول است. «قلنا: أما القول بالإضافة»؛ چون دو تا اشکال دارد، اشکال اولش قول به «اضافه» بود. ایشان اشاره میکند اما قول به «اضافه» جوابش این است: «أما القول بالإضافة فذلک افتراء»؛ این افترا بر خداست که بگوییم خدا متصف به «صفت اضافی» است. «إذ الإضافة من المقولات»، بعد یک مقدمه مطویه است: و مقولات از خلق خدایند؛ بعد «و الله سبحانه لا یوصف بخلقه». دقت میکنید؟ این وسط باید یک چیزی اضافه کنید: «اضافه» از «مقولات» است، و «مقولات» خلق هستند، و خدا موصوف به خلقش نمیشود؛ یعنی «فلیس عنده إضافة و لا نسبة»، پیش خدا «اضافه» و نسبتی نیست. پیش خدا «اضافه» و نسبتی نیست، یعنی صفت خدا نمیتواند «صفت اضافی» باشد، صفت نسبی باشد. چرا؟ چون «اضافه» و نسبت خلق خداست، خلق نمیتواند صفت خدا قرار بگیرد. دقت کنید:
«إذ الإضافة من المقولات» یک مقدمه ؛
«مقولات» خلق خدا هستند، مقدمه دوم؛
نتیجه این است که خدا متصف به خلقش نمیشود، مقدمه سوم.
نتیجهای که از همه میگیرد، که البته این مقدمه سوم و اینها را نداریم، یعنی همانطور که عرض کردم قیاسهای پشت سر هم است و اینها همه را با هم مقدماتش را ذکر میکند، مقدمات غیرتکراریاش را دارد ذکر میکند، آخرین نتیجه را میگیرد: «فلیس عنده إضافة و لا نسبة»؛ پیش خدا «اضافه» و نسبتی نیست، چون «اضافه» و نسبت خلق است، خدا متصف به خلق نمیشود، پس متصف به «اضافه» و نسبت نمیشود.
بله، در دو جا میتوانی خالق و باری را امر «اضافی» بدانی و آنجا معتقد بشوی که این طرف «اضافه» از آن طرفش جدا نیست، خالق مخلوق هم میخواهد؛ و آن «عندنا» است و «عند الکلمات الفواعل» که قبلاً گفتیم؛ پیش ما به لحاظ ظهور، پیش کلمات فواعل به لحاظ اظهار. در این دو جا تو میتوانی خالق را امر «اضافی» بگیری و بگویی حتماً باید مخلوق هم کنارش باشد، اما پیش خدا، عنده، «اضافه» و لا نسبت نیست. اینها توضیحش گفته شده: «و قد قلنا إن تلک الصفات و النسب بالنظر إلینا و إلى الکلمات الفواعل». این «تلک الصفات و النسب» اسم «إن» است، «بالنظر إلینا و إلى الکلمات الفواعل» خبرش است؛ «إن تلک الصفات و النسب بالنظر إلینا» است اولاً، و «إلى الکلمات الفواعل» ثانیاً. یعنی فقط بالنظر به این دو تا این صفات و نسب ثابت میشود.
البته نسخهای به جای «تلک الصفات» دارد «تلک الإضافات»، بهتر هم هست؛ «تلک الإضافات و النسب بالنظر إلینا»، نه «تلک الصفات». صفات که «بالنظر إلینا» نمیخواهد باشد؛ صفات برای خدا هست، چه ما باشیم چه نباشیم، چه نظر و ظهور پیش ما باشد چه نباشد، چه اظهار پیش عقل باشد چه نباشد؛ ولی اضافات و نسب پیش ما هست و پیش فواعل هست. پس نسخه «إضافات» به نظر من بهتر است: «إن تلک الإضافات و النسب بالنظر إلینا» است و بالنظر «إلى الکلمات الفواعل» است.
کلمات فواعل کیاند؟ «التی هی خدام أسماء الله من الحقائق الموجودة فی سلسلة الأسباب». «من الحقائق» بیان برای «أسماء الله» است؛ «اسماء الله» حقایقی هستند که در سلسله اسباب موجودند. بعد این کلمات هم که «عقول»اند، خدام این اسماءاند؛ یعنی خدا به اسماء فیض را میدهد، اسماء خدمهای به نام «عقول» دارند که فیض را به خدمه میدهند که به مادون خودتان برسانید. پس کلمات فواعل خدام اسماء خدایند؛ کسانی که از اسماء خدا میگیرند، به جای اینکه اسماء خدا فیض به مادون برسانند، اینها پادویی میکنند برای اسماء، فیض به مادون میرسانند. پس کلمات فواعل خدام اسماء خدا هستند، که اسماء خدا عبارت است از حقایقی که موجود در سلسله اسباباند. اسماء خدا حقایقاند، اضافات نیستند، حقایق موجوده در سلسله اسباباند؛ آن وقت خدامی دارند که این کلمات فواعل باشند. پیش این خدام، در وقتی که میخواهند اظهار کنند، «اضافه» درست میشود؛ پیش ما، در وقتی که میخواهیم ظهور برایمان حاصل بشود، «اضافه» حاصل میشود؛ ولی پیش خدا «اضافه» نیست. خب، این اشکال اول بود و جواب از این اشکال اول. اشکال دوم و جواب از آن میماند برای جلسه بعد.
ولی اگر فرصت داشته باشید، من توضیح بدهم که فلاسفه چرا حرف ایشان را نزدند. توجه کنید، فلاسفه «صفات اضافیه» را صفات کمال برای خدا نمیگیرند، ولی ایشان میخواهد صفات را صفات کمال بگیرد. فلاسفه معتقدند خدا صفات کمال دارد و صفاتی دارد که کمالش نیستند؛ چون او کامل است این صفات پدید میآید، نه چون این صفات را دارد کامل است، بلکه چون کامل است این صفات از او پدید میآید. «صفات اضافی» را از قسم دوم میدانند؛ که چون خدا کامل است، این «صفات اضافی» به دنبالش برایش پدید میآیند و «حادث» میشوند. پس «صفات اضافی» اصلاً کمال خدا به حساب نمیآیند. اگر کمال به حساب نمیآیند، متوقف بر طرف دیگر باشند، تغییر کنند، «حادث» بشوند، زائل بشوند، هیچ مشکلی نیست.
پس فلاسفه مبناً با شارح ما اختلاف دارند: شارح صفات را همه را کمالی میگیرد، ولی فلاسفه میگویند نه، صفات کمالی که عین ذات است، صفاتی هم داریم که کمالی نیستند، بلکه ناشی از کمالاند؛ آن صفات ناشی از کمال میتوانند «اضافی» باشند. پس بنابراین اختلاف بین ایشان که شارحاند و بین فلاسفه، اختلاف مبنایی است. از مبنا که بگذریم، همه قبول دارند «صفات اضافی» اگر کمال خدا نباشد بلکه ناشی از کمال باشد، هم قاضی سعید میگوید که میتواند برای خدا ثابت باشد و «اضافه» هم باشد، هم فلاسفه میگویند. اگر به فلاسفه بگوییم صفات خدا یعنی کمال خدا، میگویند نه، «اضافی» نمیتواند باشد. هر دو در اصل مسئله با هم موافقاند، منتها در مبنا اختلاف در مبنا دارند؛ در بنا با هم موافقاند. یعنی مبنای قاضی سعید را فلاسفه قبول کنند، حرف قاضی سعید را میزنند؛ اگر قاضی سعید مبنای فلاسفه را قبول کند، حرف فلاسفه را میزند. اختلاف در بنا نیست، اختلاف در مبناست؛ بنابراین مشکلی بین دو بزرگوار نیست، نه فلاسفه نه قاضی سعید.
پرسش: ...
پاسخ: مبنای قاضی سعید این است که هر صفتی کمالی است؛ مبنای فلاسفه این است که بعضی صفات کمالیاند، بعضی صفات ناشی از کمالاند. آنهایی که ناشی از کمالاند میتوانند «اضافی» باشند. قاضی سعید میگوید همه کمالیاند، پس نمیتوانند «اضافه» باشند؛ فلاسفه هم میگویند اگر همه کمالی بودند نمیتوانستند «اضافه» باشند. فلاسفه میگویند که بعضیها کمالیاند، بعضی ناشی از کمال؛ ناشی از کمال میتواند «اضافه» بشود؛ قاضی سعید هم میگوید اگر ناشی از کمال باشد میتواند «اضافه» باشد. پس توجه بکنید، در بنا با هم اختلاف ندارند، در مبنا با هم اختلاف دارند که آیا ما صفت ناشی از کمال داریم یا نداریم؟ قاضی سعید میگوید نداریم، فلاسفه میگویند داریم؛ والا هر دو قبول دارند که اگر صفت ناشی از کمال باشد میتواند «اضافی» باشد، مشکلی ندارد، و صفت کمالی نمیتواند «اضافه» باشد، آن باید غیر «اضافه» بشود.
دیگر ما بقیهاش را جلسه بعد، نمیدانم چقدر دیگر وقت داریم، ولی ظاهراً وقتی نداریم، وقت تمام شد. و الحمدلله.