80/09/22
بسم الله الرحمن الرحیم
ادامه شرح حدیث دوم (صفحه 167-168)/باب دوم در توحید و نفی تشبیه /شرح کتاب توحید صدوق
موضوع: شرح کتاب توحید صدوق/باب دوم در توحید و نفی تشبیه /ادامه شرح حدیث دوم (صفحه 167-168)
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
در شرح قول امام « له معنى الربوبية اذ لا مربوب» [1] [2] تا آخر، فرمودند که این ربوبیت و الوهیت و امثال ذلک که در عبارت امام آمدند دو جهت دارند: یکی جهت معنا و حقیقت، دیگری جهت ظاهر و صورت. ما جهت معنا و حقیقت را که ایشان توضیح دادند خواندیم، جهت ظاهر و صورت باقی ماند.
قبل از اینکه به بحث در ظاهر و صورت برسم، توضیح میدهم که این «سامعيته بان لا سامع فوقه» [3] نخواسته معنای سامعیت خدا را بگوید؛ چون معنا ندارد سامعیت خدا به این معنا است که «لا سامع فوقه». نه، سامعیت خدا به معنی سامعیت است، ولی سامعیتی که مال اوست سامعیتی است که اجازه نمیدهد سامعی قبل از او باشد. سامعیت ما اجازه میدهد که سامعی قبل از ما باشد، ولی سامعیت خدا اجازه نمیدهد که سامعی قبلش باشد. نخواستیم بگوییم معنای سامعیت او اینچنین است؛ معنای سامعیت بر او هم سامعیت است، منتها سامعیت او به این است که «لا سامع فوقه»؛ یعنی اگر بخواهد او سامع باشد، اجازه نمیدهد که فوق او سامع دیگری باشد، کذایی، و وقتی سامع کذایی را اجازه نداد، سامعهای دیگر هم اجازه نمیدهد. پس سامعیت خدا به این نحو است، نه سامعیت معنایش این است. این یک مطلب.
مطلب دیگر اینکه اشاره فرمودند، درست هم بود که انسان عبد است، کافر عبد است؛ هم عبد تکوینی است، هم باید عبد تشریعی باشد. او عبد تکوینی بودنش را دارد، ولی عبد تشریعی بودن را ندارد. من گفتم عبد است چه عبادت را ظاهر بکند چه نکند. خب برای توضیح بحث عرض کردم و الا خب عبارت، البته مطلب را برای شما روشن کرد، ولی یک مقدار تسامح داشت. عبد است، عبد تکوینی و عبادت تکوینی را ظاهر میکند، نمیتواند ظاهر نکند. عبد تشریعی نیست و عبادت تشریعی را ظاهر نمیکند، پس عبد تشریعی هم نیست؛ مگر اینکه ما قید تشریعی و تکوینی نزنیم، بگوییم عبد است ولی اظهار عبادت نمیکند. آنوقت اگر قید تکوینی و تشریعی نیاوریم، مثالی که عرض کردم مثال درست بود. علیایحال بر فرض مثال هم غلط بوده، مطلب را روشن کرده، ما آوردیمش برای اینکه مطلب را روشن بکنیم. حالا مثال در یک صورت درست است؛ در صورتی که شما قید تکوین و تشریع را نیاورید. اما اگر قید تکوین و تشریع را آوردید، عبد تکوینی هست و عبادت تکوینی را ظاهر میکند، عبادت تشریعی نمیکند، عبد تشریعی هم نیست. خب حالا تتمه بحث.
گفتیم اگر نظر به ظاهر و صورت بکنیم، چون در ظاهر و صورت هم رب هست هم مربوب هست، دو طرف «اضافه» را داریم و صفت خالق و امثال ذلک میشوند اضافی. پس به لحاظ ظاهر ما دو طرف «اضافه» را داریم. به لحاظ ظاهر، خالق میشود «امر اضافی»، و وقتی «امر اضافی» شد، هر اضافهای تقاضا دارد، اقتضا دارد دو طرف داشته باشد. خب این هم از امور اضافی است، تقاضا میکند یا اقتضا دارد که دو طرف داشته باشد؛ پس هم خالق را دارد، مخلوق هم دارد؛ پس هم مخلوق هست، هم خالق هست. این مال وقتی است که ما به ظاهر توجه کنیم، نرویم به ذات آن موجوداتی که مخلوق نامیدیمشان توجه کنیم، که اگر به ذات آنها نظر کنیم میبینیم هالکاند، و وقتی هالکاند یقین میکنیم که آنها اصلاً نیستند. یعنی به حقیقت اگر نظر کنید، «لا مربوب» را تصدیق میکنید و نیز قبول میکنید که فقط رب در خارج هست، فقط رب موجود است، بقیه هیچی نیستند، هالکاند.
اما اگر به ظاهر نظر کنید، یعنی همین خلق را ببینید، همین ظاهری که الآن هست، خب هم خالق هست هم مخلوق هست و خالق هم میشود «امر اضافی» که دو طرف دارد: یکیاش خالق است، یکی مخلوق است. در این صورت نمیشود گفت «خالق اذ لا مخلوق»، در این صورت باید بگوییم «خالق اذ مخلوق». ولی توجه دارید امام فرمود: «معنى الخالق» برای خدا هست و «لا مخلوق»، نه «صورة الخالق» و «ظاهر الخالق». «صورة الخالق» و «ظاهر الخالق» وقتی است که مخلوق هم باشد، اما «معنى الخالق» یعنی همان حقیقت خالق که توقف بر مخلوق ندارد، او وقتی هست که خالق هم نباشد و مخلوق نباشد. هر وقت که با اینکه مخلوق هم نیست، آن معنا هست؛ چه مخلوق باشد چه مخلوق نباشد آن معنا برای خدا هست، و چون مخلوق هرگز نیست به لحاظ حقیقت، باز هم بله با اینکه مخلوق هرگز نیست، خالق همیشه هست.
پرسش: ایشان نمیخواهد این کار را بکند که در اینها بوده،
پاسخ: ایشان نمیخواهد بیان کند که در ازل خالق بوده و مخلوق نبوده، بعداً که مخلوق آمده خالقیت با مخلوق جمع شده؛ ایشان میخواهد بگوید خالقیت مستمراً صادق است در حالی که مخلوق نیست، حتی در لایزال هم؟
مسلم است که خالقیت در زمانی که مخلوق نبود، ایشان میگوید مسلم است که «خالق اذ لا مخلوق» در آن وقت صادق است، بعدش هم «خالق اذ لا مخلوق»، خالق، خالقیت تنها نه، «خالق اذ لا مخلوق» در وقتی که مخلوق نبود صادق بود، حالا که خدا مخلوق را آفریده باز هم «خالق اذ لا مخلوق» صادق است؛ نه تنها خالقِ مخلوق صادق است، «خالق اذ لا مخلوق» باز هم صادق است.
پرسش: شاید آنور میخواهد بگوید که در ازل هم بودند ولی در مقام ظاهر، در مقام باطن هلاکت ذاتی میشود، این دو مقام را درست کرده شاید میخواهد بگوید در همان ازل هم کار میکرد، به معنا نگاه کرد، به ظاهر نگاه کرد؟
پاسخ: نه، ازل را کار ندارد، ازل را کار ندارد. ببینید الآن چه عرض کردم؛ ایشان میگوید که «خالق اذ لا مخلوق» کی صادق است؟ ما میگوییم در ازل صادق است. بله در ازل صادق است، ولی در لایزال، یعنی در لایزال صادق نیست. ببینید حالا ما آن فرمایش شما را عرض میکنم، الآن حرف را به صورت معمولی عرض بکنیم، بعد به آن حرف شما که شاید آن حرف دقیقتر است.
«خالق اذ لا مخلوق» کی صادق است؟ بعضی گفتند در ازل. ایشان هم گفت: «كما قد توهم» [4] . بعضی گفتند در ازل صادق است؛ یعنی در ازل «خالق اذ لا مخلوق» صادق است، نه تنها خالق، خالق را که قبول داریم صادق است، «خالق اذ لا مخلوق» صادق است. ایشان تمام تلاشش این بود ـ من توضیح کامل ندادم این قسمت را، ولی خب حالا شوق ایشان باعث شد که این را عرض بکنم، نگفته بودم و غفلت شده بود ـ ایشان یعنی شارح میخواهد بگوید که بعد از این هم که مخلوقها میآیند، باز «خالق اذ لا مخلوق» صادق است. تا حالا میگفتیم خالق صادق است، درست هم میگفتیم خالق قبل از مخلوق هم صادق است، بعدش هم صادق است؛ ولی ایشان میخواهد بگوید «خالق اذ لا مخلوق» همانطور که در ازل صادق است، در لایزال هم صادق است. چرا؟ چون در لایزال هم «لا مخلوق» را داریم. اینها اشاره میشد، ولی با این بیان نداشته بودیم.
خب پس دو مطلب است:
یکی اینکه خالق متوقف نیست بر مخلوق؛ قبل از اینکه مخلوق بیاید خالق بوده، بعد از این هم که مخلوق بیاید خالق هست.
یکی «خالق اذ لا مخلوق» صادق است هم در ازل که مخلوقی نبوده، هم در لایزال که مخلوق به ظاهر میآید ولو در واقع نیست؛ باز هم «خالق اذ لا مخلوق» صادق است، زیرا که واقعاً و حقیقتاً مخلوق نیست. به حقیقت توجه کنی، میبینی در لایزال هم «خالق اذ لا مخلوق» صادق است؛ ولی به ظاهر توجه کنید، در لایزال «خالق اذ لا مخلوق» صادق نیست، «خالق اذ مخلوق» صادق است.
پرسش: چه در وجود چه در وجدان؟
پاسخ: بله، چه در وجود چه در وجدان. چون اگر به ظاهر نظر کنی، آن مخلوق را موجود میدانی؛ هم مییابی که وجدان است، هم موجود میدانی، واقعاً هم به ظاهر موجود است. در معنا گفتیم مخلوق موجود نیست، «خالق اذ لا مخلوق» در وقتی هم که مخلوق ظاهر شده باز هم صادق است. اما در ظاهر مخلوق موجود است، در صورت و ظاهر مخلوق موجود است؛ پس «خالق اذ لا مخلوق» در آن وقت دیگر صادق نمیشود. قبل از خلق، «خالق اذ لا مخلوق» صادق است، بعد از خلق دیگر «خالق اذ لا مخلوق» به حسب ظاهر صادق نیست، حالا به حسب باطن صادق هست. این عرض بنده. اما فرمایش شما، شاید با این عرض کردن فرمایش شما هم حل شده باشد. شما فرمودید که، دوباره اگر بفرمایید بهتر میگویم.
پرسش: از همان ازل این دو تا شأن بوده، در ظاهر...
پاسخ: شما میفرمایید که در ازل هم حقیقت بوده هم صورت بوده، هم معنا بوده هم ظاهر بوده؛ یعنی خلق ازلاً بوده، خالق هم ازلاً بوده، منتها اگر به معنا نظر کنیم چه در ازل چه در لایزال «خالق اذ لا مخلوق» صادق است، اگر به ظاهر توجه کنیم «خالق اذ مخلوق» صادق است. پس اگر به ظاهر توجه کنیم، «اضافه» را قبول میکنیم؛ اگر به معنا توجه کنیم، آن طرف «اضافه» را قبول میکنیم این طرف ولو نباشد. این هم حرف عیبی ندارد. این هم یک حرف خوبی است که ایشان هم بعداً یک مطلبی میگوید که حرف شما را هم تأیید میکند.
پرسش: «قدم حوادث»؟
پاسخ: «قدم حوادث». نه، «قدم حوادث» هم نمیشود. «قدم حوادث» نمیشود، توضیح خواهیم داد. حادث به جای خودش حادث است، ولی در عین حال همه موجودات قدیماند. این را بعداً خواهیم گفت.
پرسش: ...
پاسخ: من عرض کردم در خارج از کلاس عرض کردم که ضبط نشد، حالا تکرار میکنم که حالا ضبط هم بشود، عیبی ندارد. ایشان یک توجیهی در آینده برای این عبارتها میکند، ولو مستقل آن توجیه را مستقلاً ارائه نمیدهد، در ادامه بحثش است؛ ولی آن توجیه را ما میتوانیم مستقل کنیم و اگر مستقل کردیم، اصلاً تمام این عبارات یک جور دیگر حل میشود. و توضیحی است که با حرف فلاسفه هم سازگار است، با حرف عرفا هم شاید سازگار باشد. علی ای حال توضیحی است که دلچسب است. این توضیحاتی که ایشان ابتدا میدهد، چون یک خرده از فلسفه فاصله گرفته، برای شما یک موقع نامأنوس است؛ ولی در ادامه بحثش یک توضیحی میدهد که ما آن را مستقلش میکنیم، آن مستقل مشکلات شما را حل میکند، یعنی دیگر دلچسب میشود. حالا کدام توجیه درست است آن را نمیدانیم، ولی بالاخره به جایی میرسید که شما راضی میشوید، به جایی میرسید که راضی میشوید، بحث تمام میشود. یعنی تقریباً میشود گفت ایشان دو جور این عبارتها را توجیه میکند. یک جورش را شما الآن دارید میبینید، یک جور دیگر را من هنوز بحث نکردم، مطرحش هم نکردم، گذاشتم به جایش انشاءالله مطرح کنم. آن دومی را که گفتیم، خیلی از مشکلات اولیشان حل میشود.
ولی الآن روشن شد، این دو جور معنا کردیم «خالق اذ لا مخلوق» را. یکی خالق، یعنی سه جور میشود گفت معنا شد:
• یکی خالق است ولو مخلوق نباشد، چون خالق «امر اضافی» نیست، «اضافه» بودنش را قبول نکردیم در حقیقت.
• یکی دیگر گفتیم «خالق اذ لا مخلوق» یعنی «خالق اذ لا مخلوق» صادق است هم ازلاً هم در لایزال، به شرطی که به حقیقت توجه کنی؛ اما ازلاً صادق است نه در لایزال، اگر به ظاهر توجه کنی.
• یکی دیگر همین که شما اشاره کردید: «خالق اذ لا مخلوق» اگر به حقیقت توجه کنیم ازلاً و ابداً صادق است؛ به ظاهر توجه کنیم نه، هیچکدام نیست، هم «خالق اذ مخلوق» در ازل، هم «خالق اذ مخلوق» در لایزال.
ایشان در وقت توضیح، زمان را تعیین نمیکند که در ازل اینطور است یا در لایزال اینطور است؛ فقط حقیقت و معنا را، تفصیل بین حقیقت و معنا میدهد، تفصیل بین ازل و لایزال نمیدهد. میگوید اگر حقیقت و معنا را بگیری، «خالق اذ لا مخلوق» صادق است؛ اگر ظاهر را بگیری، «خالق اذ مخلوق» صادق است نه «اذ لا مخلوق». اما حالا کی صادق است؟ در ازل یا لایزال؟ توضیح نمیدهد، توضیح نمیدهد. لذا دو جور میشود بیانش کرد: یکی اینکه بگوییم اگر به معنا توجه کنید در ازل و لایزال «خالق اذ لا مخلوق» صادق است، و اگر به ظاهر توجه کنید در لایزال «خالق اذ مخلوق» صادق است. یکی اینکه بگوییم نه، در هر دو ازل و لایزال فرق نمیکند؛ «اذ لا مخلوق» اگر به حقیقت نظر کنی ازلاً و ابداً صادق است، «اذ مخلوق» اگر به ظاهر توجه کنی ازلاً و ابداً صادق است، همین که شما میفرمایید. این هیچکدام عیبی ندارد؛ چون ایشان هم توضیح نمیدهد که این مطلب را در ازل به لحاظ ازل میگوید یا به لحاظ لایزال میگوید، بلکه میگوید به لحاظ حقیقت اینچنان، به لحاظ ظاهر اینچنان.
«و اذا نظرت الى الصورة و الظاهر» [5] ؛ این عطف بر «اذا نظرت» است که در همین صفحه خط اول خواندیم که گفتیم: «و اذا نظرت الى الحقيقة و المعنى»، حالا میگوییم: «و اذا نظرت الى الصورة و الظاهر». که «الصورة و الظاهر» «لف و نشر نامرتب» است؛ چون اینجا گفت معنا و حقیقت، اینجا باید بگوید ظاهر و صورت. هم «لف و نشر مرتب» میشد، هم «سجع» درست درمیآمد. معنا و حقیقت، ظاهر و صورت. اما ایشان نمیدانم چرا اینجا برعکس کرده که صورت را مقدم کرده، «لف و نشر» را از ترتیب انداخته، گذشته از اینکه «سجع» را هم به هم زده، با اینکه ایشان خیلی مقید بود که «سجع» را بیاورد.
«و اذا نظرت الى الصورة و الظاهر فهنا ذات»؛ یعنی در این ظاهر و صورت، یعنی در جهان خارج که ظاهر است، ذاتی است که «هو الرب» و شیءای است که «هو المربوب ». چرا هر دو را داریم؟ «لضرورة لزوم الاضافة تحقق المضافين». «لزوم» را در اینجا ایشان متعدی گرفته، «اضافه» را فاعلش، «تحقق المضافین» را مفعولش قرار داده؛ زیرا بالبداهه لازم دارد «اضافه» تحقق مضافین را، یا لازم میباشد «اضافه» «تحقق المضافین» را. یعنی در جایی که «اضافه» بخواهد صادق باشد، ضروری و بدیهی است یا حتمی است که تحقق مضافین لازمه است. نه، لزوم همیشه به معنای لازم است؛ اگر «یلزم» باشد معنای لازم میباشد میگیریم، «یستلزم» باشد معنای لازم دارد میگیریم. اینجا معنای لازم دارد، که حالا شاید لزوم به هر دو معنا بیاید. لزوم را ایشان به معنای لازم دارد گرفته در اینجا؛ لازم دارد «اضافه» تحقق مضافین را. چون خالق هم «اضافه» است، رب هم «اضافه» است، پس باید مضافین محقق بشود.
خب حالا در ظاهر قرار شد که مربوبی باشد علاوه بر اینکه ربی هست، مربوب باشد. در باطن و حقیقت گفتیم مربوب نیست و رب هست، در ظاهر گفتیم هر دو هستند. ایشان میگوید باز هم اگر دقت بکنیم، شیئیت مربوب با قطع نظر از ارتباطی که به رب دارد، هیچ است، اصلاً شیئیتی ندارد. پس در همین ظاهر هم میشود گفت آنچه که هست رب است؛ مربوب تعلق به رب دارد و اگر این تعلقش را ندیده بگیریم هیچ میشود. پس باز هم در ظاهر هم باید بگویید «لا مربوب»، «لا مخلوق». با اینکه ما اجازه دادیم که در ظاهر بگویید «خالق اذ مخلوق»، ولی باز در همین ظاهر هم یک مقدار دقت کنید، ببینید شیئیتی که همین مربوب دارد، همین شیئیتش هم وابسته به واجب تعالی است که اگر این وابستگی را و آن ارتباط را قطع کنید، شیئیت از بین میرود. به این مناسبت میشود گفت که باز مربوب فی نفسه لاشیء است. بنابراین باز صدق میکند «لا مربوب». اگر در فی نفسه لاشیء است، صدق میکند «لا مربوب». پس باز هم به لحاظ ظاهر میتوانیم بگوییم «خالق اذ لا مخلوق»، «رب اذ لا مربوب». پس با آن دید حقیقت هم گفتیم «خالق اذ لا مخلوق»، با دید ظاهر هم بالاخره آخر به این نتیجه رسیدیم که میتوانیم بگوییم «خالق اذ لا مخلوق».
«لكن شيئية» این مربوب و هر چیزی که غیر خداست، «فهو من الرب» است. بنابراین «فالمربوب في نفسه لا شيء» است؛ یعنی از رب لاشیئیتش را گرفته، «فی نفسه» یعنی با قطع نظر از رب، «لا شیء» است. پس نمیتوان باز گفت مربوب، و میتوان «لا مربوب» را صادق دید حتی به دید ظاهر هم، و گفت «رب اذ لا مربوب» و «خالق اذ لا مخلوق». عبارت امام چه به معنای حقیقت حساب کنید، چه به معنای صورت و ظاهر حساب کنید، به ما میفهماند که مربوب لاشیء است و وابسته است. اگر بخواهید فی نفسه حسابش کنید لاشیء است، اگر وابسته حسابش کنید به خاطر وابستگی یک چیزی میشود، به خاطر وابستگی به واجب تعالی یک چیزی میشود.
پس «فاذا نظرت بكلتا العينين»؛ توجه کنید در عبارت داشتیم «و اذا نظرت الى الحقيقة و المعنى»، حالا داریم: «و اذا نظرت الى الصورة و الظاهر». یک نظر به حقیقت و معنا داشتیم، با یک چشمی نظر میکردیم؛ یک نظر به صورت و ظاهر داریم، با چشم دیگر نظر میکردیم. حالا ایشان به هر دو میگوید: «فاذا نظرت بكلتا العينين»، با هر دو چشم نظر کنی، یعنی چه حقیقت را ببینی چه صورت و ظاهر را ببینی، «وجدت المربوب» را «لا شيئا و عدما صرفا» که «لا هوية له الا بالله و لا وجود له الا عن الله»؛ اگر هویتی دارد به خاطر وابستگی به خداست و اگر وجودی دارد صادر از خداست، «و لا حول و لا قوة الا بالله» [6] که هرچه هست خداست. بقیه اگر وابستگیشان را به خدا ملاحظه بکنید چیزی هستند، اگر وابستگیشان را ملاحظه نکنی، ذاتشان را ملاحظه کنی، هیچی نیستند. به هر دو عین اگر نظر بکنی، چه به عین حقیقتبینی و چه به عین صورتبینی.
«و بهذا ظهر ما قال الصادق جعفر بن محمد صلوات الله عليه في مصباح الشريعة: العبودية جوهرة كنهها الربوبية [7] ». جوهره یعنی گوهر؛ عبودیت گوهری است که کنهش ربوبیت است. کنه یعنی اصل، مقدار، به معنای خود گوهر هم آمده، به معنای حقیقت و غایت شیء هم آمده، که در اینجا مناسبترین معنا همان حقیقت است؛ عبودیت جوهری است که حقیقتش ربوبیت است. یعنی حالا به تعبیر عرفا اگر ربوبیت را «تنزل» بدهی، آن نازل میشود عبد، همان رب؛ ربوبیت را اگر «تنزل» بدهی، آن نازل میشود عبد، همان رب است که عبودیت حقیقتش ربوبیت است و از آن حقیقت «تنزل» کرده، اینقدر پایین آمده که ربوبیت ازش گرفته شده، عبودیت جانشین ربوبیت شده. این را به دست عرفا بدهی اینجور معنا میکنند.
ایشان هم تقریباً همینجور معنا کرده، منتها گفته عبودیت گوهری است که وابسته به ربوبیت است؛ اگر از ربوبیت قطعش کنیم، خود همین عبودیت هم از بین میرود. اگر شما عبودیت را از ربوبیت قطع کنید، هیچی باقی نمیماند، حتی عبودیت. تا وقتی که این عبودیت را به ربوبیت وصل کردی، وابسته دیدی، عبودیت هست؛ یک وقتی که قطع شد از بین میرود، زیرا که «لا حول و لا قوة الا بالله»؛ اگر الله را ندیده گرفتی، حول و قوت هم از بین رفته است. «لا وجود له الا عن الله» [8] ؛ اگر الله را ندیده گرفتی، وجودی نیست، شیئیتی نیست، همهچیز عدم محضاند، پس حتی عبودیت هم نیست. پس عبودیت گوهری است که کنهش ربوبیت است؛ یعنی ریشه و ذات و آن زمامدارش ربوبیت است که اگر این زمام را قطع بکنی، این ریسمان را ببری که رابطه قطع بشود، عبودیت از بین میرود. ربوبیت از بین نمیرود، عبودیت از بین میرود. ربوبیت وابسته نیست که با قطع این ریسمان زائل بشود، عبودیت وابسته است و با قطع ریسمان زائل میشود. پس عبودیت گوهری است که کنهش ربوبیت است؛ یعنی آن ریشهاش که باید به او وصل باشد تا اینکه بتواند خودش باشد. این شاخه اگر به آن ریشه متصل نباشد، حالا با واسطه یا بیواسطه، چیزی نیست، یک چوب خشک است. اگر بخواهد این شاخه ثمره خودش را داشته باشد، باید وصل باشد به ریشهاش، به آن کنه باید متصل باشد. عبودیت هم اگر بخواهد ثمره خودش را بدهد و حاصل باشد، نتیجهدار باشد، باید وصل باشد به این ربوبیت، وصل باشد به آن کنهش و ریشهاش که ربوبیت است؛ اگر اتصال قطع بشود، خودش از بین میرود.
پس « فاحتفظ بذلك» [9] ، به این توضیحاتی که گفتم، «فان فذلك مما يختص بهذا الكتاب». توجه کنید، خودش هم دارد میگوید اختصاص به این کتاب دارد؛ یعنی من با همه مخالفت کردم، یک مطلبی را گفتم که هیچکس نگفته. پس اگر نامأنوس است در ذهن شما، خودشان هم اعتراف دارد میکند، میگوید مطلبی است که خودم گفتم، کسی هم نگفته. توجه کنید مطلب را من اینجور توضیح دادم که ایشان میخواهد بیان کند که خالق صفت اضافی نیست؛ این بیان را دارد ایشان، ولی در فراز بعد بیان میکند. در الآن بیان کردم، در این جلسه بیان کردم که میخواهد بیان کند که «خالق اذ لا مخلوق» همیشگی است، هم در ازل هم در لایزال. این کار را کرد؛ یعنی هم در وقتی که ما نظر کردیم به حقیقت، ثابت کرد که «خالق اذ لا مخلوق» و «اله اذ لا مألوه» تا آخر، و هم در وقتی که نظر کردیم به ظاهر، اگرچه ابتدا پذیرفت که «خالق اذ مخلوق»، ولی چون گفت این مخلوق باید رابطه با خالق داشته باشد و بدون رابطه هیچی نیست، باز هم دوباره برگشت گفت در ظاهر هم «خالق اذ لا مخلوق»، «خالق اذ لا مخلوق».
پس ایشان تمام همتش این است که ثابت کند «خالق اذ لا مخلوق» را و همیشگیاش کند، نه آنجور که «قد توهم» [10] که این «خالق اذ لا مخلوق» مال وقتی است که مخلوقی هنوز صادر نشده؛ وقتی خدا دست به خلق نزده، «خالق اذ لا مخلوق» صادق است، قبول میکنیم که آنوقت خدا خالق است، ولی «اذ لا مخلوق» را اختصاص میدهیم به همان وقت، وقتی مخلوق آمد دیگر «اذ لا مخلوق» را صادق نمیدانیم. ایشان تلاشش این است که بعد از آمدن مخلوق، «اذ لا مخلوق» را صادق کند، چنانچه دیدید هم در جلسه گذشته هم در جلسه گذشتهتر این مطلب توضیح داده شد. پس ایشان گفت اگر به معنا نظر کنید، «خالق اذ لا مخلوق» صادق است ازلاً و ابداً؛ اگر به ظاهر توجه کنید، «خالق اذ لا مخلوق» صادق است ازلاً ولی صادق نیست ابداً، و با توضیح دیگر و با دید دیگر گفت و صادق هست حتی ابداً؛ هم ازلاً صادق است هم ابداً صادق است.
پرسش: متن اعلام نشده ولی این وسطهایش جا مانده...
پاسخ: بله، اعلام نشده ولی این وسطهایش جا مانده.
«ليس منذ خلق استحق معنى الخالق و لا باحداثه البرايا استفاد معنى البرائية» [11] [12] این جمله امام از نظر مفاد تابع همان جمله قبل است، ولو اینکه شارح این جمله را جدا کرده لذا توضیحاتی که در ضمن این میآید، در ضمن این جمله میآید، یک مقدارش شریک است با توضیحات قبلی، یک مقدارش هم مکمل توضیحات قبلی است.
معنای عبارت این است: اینچنین نیست که از همان زمان که خدا خلق کرده استحقاق پیدا کرده باشد معنای خالق را، بلکه قبل از خلق هم خدا خالق بوده؛ و اینچنین نیست که با احداث «برایا»، یعنی آفریدگان، استفاده کرده باشد معنای برائیت، یعنی آفرینندگی را. اینطور نیست که او باری شده باشد ـ باری یعنی خالق، یعنی آفریننده ـ به وسیله خلقی که نسبت به اشیا داشته، بلکه قبل از اینکه خلق کند باری بوده. اینجاست که ایشان خالق بودن را از اضافی بودن بیرون میآورد، باری بودن را از اضافی بودن بیرون میآورد. من در آن فراز قبلی این مطالب را گفتم، این عجله شد؛ یعنی مطالب اینجا را بردم آنجا گفتم. عیبی هم ندارد، حرف درست بود، منتها آنجا میخواست ایشان بگوید که «رب اذ لا مربوب» صادق است همیشه، یا صادق است در ازل و بعد صادق نیست؛ این بحثش این بود بیشتر. البته بحث هم داشت که خدا خالق است، همان وقت هم که مخلوق نیست خدا خالق است، اینها را هم بحث کرد؛ منتها خب بیشتر لنگر بحثش روی همان جهت بود که خدا خالق است «اذ لا مخلوق»، همیشه هم «خالق اذ لا مخلوق». اینکه الآن خدا خالق است نه از وقتی که خلق کرد، باری است نه با استفاده از آفریدن، این را این عبارت دارد میگوید که الآن میخواهیم شروع بکنیم در همین معنا، که البته مقداری از مباحث هم در آن جملات قبل گذشته، مقداریاش هم الآن کامل میکنیم.
ایشان میفرماید که برای خدا خالقیت ثابت است ولو اینکه خلقی نکرده باشد؛ چون خلق کردن یعنی اظهار آن صفت. اگر کسی صفتی را ظاهر نکند، به این معنا نیست که آن صفت را ندارد. ممکن است کسی صفتی داشته باشد، فعلاً صلاح نمیبیند ظاهرش کند، ظاهرش نکند. خدا صفت خالقیت را دارد؛ تا وقتی خلق نکرده، این صفت را ظاهر نکرده، نه اینکه صفت را نداشته. درست مثل صورت جمیل میماند که فلانکس صورت جمیل دارد ولو در آینه این صورتش ظاهر نشود. داشتن به ظهور ارتباطی ندارد. اگر نداشته باشد نمیتواند ظاهر کند، ولی اگر ظاهر نکرد دلیل بر این نیست که ندارد؛ ممکن است صفتی داشته باشد و ظاهر نکند. خدا هم اینچنین است؛ تا وقتی خلق نکرده، خالقیت را دارد، ظاهر نکرده؛ بارئیت را دارد، ظاهر نکرده. اینطور نیست که با ایجاد خلق، خالق بشود و با آفریدن موجودات، باری بشود؛ و الا لازم میآید که صفتی از صفات خودش را بعد از خلق از خلق خودش بگیرد؛ بعد از اینکه خلق کرد خلقی را، آنوقت خالقیت برایش ثابت بشود و بارئیت برایش ثابت بشود.
فلاسفه همین را میگویند؛ میگویند که بعد از اینکه خلق شد، از خلق خودش این صفت را میگیرد، ولی میگویند این صفت، «صفت کمالی» خدا نیست که خدا کمالش را از خلق گرفته باشد؛ صفت بیرونی است، از خلق هم گرفته باشد مشکلی ندارد. ولی ایشان «اضافه» بودن خالق را قبول نمیکند، بیرونی بودن خالق را قبول نمیکند، میخواهد ثابت کند که صفت از خلق گرفته نشده. بله، به این جهت حمله میکند به «علمای رسوم» که این را «امر اضافی» گرفتند و گفتند همه اضافات هم برمیگردند به «اضافه واحده»، در حالی که ما لازم نیست این را از «صفت اضافیه» بگیریم. البته ایشان خالق را صفت اضافی میگیرد ـ من اشتباه گفتم ـ صفت اضافی میگیرد، ولی مستفاد از خلق نمیگیرد. «علمای رسوم» گفتند صفت اضافی و مستفاد از خلق است؛ ایشان میگوید صفت اضافی است و مستفاد از خلق نیست. «علمای رسوم» گفتند همه «صفات اضافی» به یک صفت برمیگردد که عبارت است از «کون الله مبدأً»، «کون الله علةً» یا «کونه قیوماً»، که با تعبیرات مختلف صفات را همه را برگرداندند به صفت واحد. ایشان این برگشت «صفات اضافی» به صفت واحد را هم قبول نمیکند؛ اولاً «صفات اضافی» را از خلق نمیگیرد، ثانیاً «صفات اضافی» را همه را به یک صفت برنمیگرداند.
حالا عبارتش را میخوانیم؛ این تکه آخرش گفته شده.
«و قد عرفت» [13] که معنای خالق ـ «و هو» ضمیرش برمیگردد به معنا، یعنی معنای خالق ـ «حقيقة ذاك الاسم» است. این اسم یک ظاهری دارد، یک حقیقتی دارد؛ معنای خالق یعنی آن حقیقتش. ظاهرش همان «امر اضافی» است که احتیاج دارد به وجود مخلوق، اما حقیقتش احتیاج به مخلوق ندارد. حقیقت خالق برای خدا حاصل است بدون اینکه احتیاج به مخلوق باشد.
پرسش: برایا با خلق فرق ندارد؟
پاسخ: بله، باری به معنای شکافنده میآید، منتها خالق معنا شده؛ خالق به معنای سازنده میآید، در یک معنا به کار میروند.
«و قد عرفت» که معنای خالق «و هو»، یعنی این معنای خالق، حقیقت این اسم خالق است؛ فهمیدی که این معنا «ثابت لله سبحانه و كذا معنى البرائية» هم برای خدا ثابت است، «و هو حقيقة اسم البارئ»؛ معنای برائیت حقیقت اسم باری است، او هم برای خدا ثابت است. پس هم معنای خالقیت که حقیقت اسم خالق است و همچنین معنای برائیت که حقیقت اسم باری است، هر دو بر خدا ثابتاند. کجا ثابتاند؟ «في عالم الالوهية». این «في عالم الالوهية» متعلق به «ثابت» است، هم مربوط به خالق میشود هم مربوط به باری میشود؛ هم مربوط به خالق میشود هم مربوط به باری میشود.
خب توجه داشتید که «عالم الوهیت» عالم استجماع صفات کمالیه بود. قبل از «عالم الوهیت» همه صفات کمالیه مستهلک بودند، ولی در «عالم الوهیت» و در «مرتبه الوهیت» ـ که البته خودشان گفتند اسم عالم که میگوییم تسامح است، چون عالم بر ماسویالله گفته میشود، باید گفت «مرتبه الوهیت»، حالا اگر میگوییم عالم منظورمان همان مرتبه است ـ در «مرتبه الوهیت» اسما و صفات هستند و مرتبه استجماع صفات است؛ لذا میتوانیم بگوییم در این مرتبه خالق و باری برای خدا ثابت است. پس «في عالم الالوهية» متعلق است به «ثابت»؛ معنای خالق و معنای باری در «عالم الوهیت» برای خدا ثابتاند.
«و انما الخلق مظاهر احكام تلك الاسماء»؛ خلق مظاهر احکام این اسما هستند. مظاهرند یعنی مظهر و محل ظهور این اسمااند که اسما در آنها ظاهر میشود. خود اسما هم در اینها ظاهر نمیشود، احکام این اسما در اینها ظاهر میشود. مثلاً رحمت که اسم است خودش ظاهر نمیشود؛ حکم رحمت در یک انسانی که رحمدل است ظاهر شده، حکم منتقم در یک انسان مثلاً سختگیر ظاهر شده؛ حکمش نه خودش. خود اسم که برای خدا ثابت است، حکمش ظاهر میشود در اشیا. وقتی این اسم «تجلی» میکند، «تنزل» میکند، حکمش در بقیه اشیا ظاهر میشود. لذا ایشان میگوید خلق «مظاهر احكام» این اسما هستند و «مرايا»ی این کمالاتاند؛ یعنی احکام این اسما در آنها ظاهر میشود و خود این اسما را این خلق نشان میدهند. هم مرایا هستند برای اسما که نشاندهنده اسمااند، هم حکم اسما را ظاهر میکنند. مثلاً فرض کنید که آن انسانی که دل رحیمی دارد، این هم خودش آینه رحیم بودن خداست ـ منتها خیلی آینه کوچک ـ هم حکم رحیم بودن خدا را ظاهر میکند از خودش که رحم میکند به بقیه، نسبت به دیگران ملاطفت دارد.
خب این «فالوجه الحسن» دلیل برای آن «ثابت» است. معنای خالق و معنای باری برای خدا در «عالم الوهیت» حاصل است و ثابت است ولو مظهری و مرآتی که مظهر حکمی یا مرآت ذاتی، مرآت آن اسمی که عبارت از خلق است نیامده باشد. این کل مطالب ایشان بود؛ گفت معنای خالقیت و معنای بارئیت برای خدا حاصل است قبل از اینکه خلق بیاید، زیرا خلق فقط مظهر احکام است و مرایای اسما است، بیش از این شأنی ندارد؛ اینطور نیست که باعث پیدایش این معنا بشود، پس این معنا حاصل است قبل از خلق.
حالا برای این مدعا این دلیل را میآورد، میگوید: «فالوجه الحسن الجميل ثابت له الحسن و الجمال و ان لم يكن في الوجود مرآة». وجهی که حسن است و جمیل، جمال و حسن برایش ثابت است ولو مرآتی نباشد که این جمال و حسن را اظهار کند. اگر چیزی نباشد که اظهار کند، دلیل بر این نیست که آن شیء هم که میخواهد ظاهر بشود وجود ندارد؛ شیء وجود دارد ولو مُظهری یا مَظهری نداشته باشد. «فليس هو سبحانه بخلقه الخلق استحق معنى الخالق»؛ «خلق» در اینجا متعدی است، پس خدا به خلق کردنش خلق را مستحق معنای خالق نشده، بلکه قبل از خلقِ خلق، خالق بوده. «و لا باحداثه البرايا»، یعنی آفریدگان، «استفاد معنى البارئ»؛ اینچنین نبوده که با احداث برایا معنای باری را استفاده کرده باشد، «بل ذلك»، یعنی هر یک از این دو تا یعنی معنای خالق و معنای باری، «ثابت له تعالى ازلا و ابدا».
خب بعد به یک مطلبی ایشان اشاره میکند و آن اینکه آیا این «صفات اضافیه» را که خالق باشد، باری باشد، ما میتوانیم همهاش را به یک صفت برگردانیم، چنانچه فلاسفه این کار را کردند؟ فلاسفه گفتند که چون این صفات هر کدام حکایت از حیثیتی میکنند، اگر زیاد باشند لازم میآید که حیثیات متعددهای در ذات خدا حاصل باشند؛ ما ناچاریم که این صفات کثیره اضافیه را برگردانیم به یک صفت تا بیش از یک حیثیت حاصل نشود، حیثیتهای متکثر حاصل نشود. همهشان گفتند این «صفات اضافیه» به یک صفت برمیگردد، منتها در تعبیر از آن یک صفت اختلاف دارند؛ اختلاف دارند یعنی تعبیراتشان معنایش یکی است ولی ظاهرش فرق میکند. یکیشان گفته آن صفتی که همه «صفات اضافیه» به او برمیگردد قیومیت است؛ این را صدرا گفته. یکی گفته صفت واحدی که همه اضافات به او برمیگردد مبدئیت است؛ این را قطب شیرازی در «شرح حکمة الاشراق» گفته. ایشان نقل میکند که آنی که همه صفات به او برمیگردند، «صفات اضافی» به او برمیگردند، «کونه علةً» است. «کونه علةً» یعنی همان مبدئیت، یعنی همان قیومیت، منتها عبارتش با آنها فرق میکند. ایشان میفرماید که این ارجاع لازم نیست؛ لازم نیست که ما تمام اوصاف اضافی خدا را ارجاع بدهیم به صفت واحد. این را بعداً بیان خواهیم کرد که احتیاج به این ارجاع نیست.
«ليس على معنى»؛ اینکه ما میگوییم خلق و باری بودن برای خدا ثابت است، خالق بودن و باری بودن برای خدا ثابت است، نه به این معناست که «له سبحانه اضافة واحدة» که آن «اضافه» عبارت است از «كونه علة لجميع ما تحته»، یعنی آن «اضافه» عبارت است از «كونه علة لجميع ما تحته». این را «اضافه واحده» گرفتند که همه اضافات به این برمیگردد، که «كونه علة لجميع ما تحته» یعنی «کونه مبدأً» یا «قیوماً» است. «فذلك»، یعنی این رجوع اضافات به «اضافه واحده»، «مما يقوله علماء الرسوم».
«رسم» دو معنا دارد: یک معنای اصطلاحی، یک معنای لغوی.
• معنای لغوی: «ما کان ظاهراً من الشیء» رسم نامیده میشود. شعری دارد که حالا من خود شعر یادم نمیآید، که من عبور کردم از یک جا که تمام خانهها خراب شده بود، نه رسومش باقی مانده بود نه باطنش، نه ظاهرش، هیچی باقی نمانده بود. رسوم را بر ظاهر اطلاق کرده، یعنی آنچه که آشکار است. یک معنا که معنای لغوی رسمی است یعنی شیء آشکار.
• یک معنای اصطلاحی برای رسوم داریم: «رسم» یعنی همان تعریف منطقی که از آشکارهای شیء استفاده میکند و آن شیء را تعریف میکند، از لوازم آشکار شیء استفاده میکند و آن شیء را تعریف میکند؛ میشود معنای اصطلاحی.
ایشان اگر منظورش این دومی باشد، بر فلاسفه اطلاق «علمای رسوم» ایراد ندارد، توهین هم نیست که آنها با رسوم سروکار دارند. خودشان هم معترفاند که ما در «حدود» خیلی دستی نداریم، خیلی از «حدود» در اختیار ما قرار نگرفتند، شاید هم هیچیشان؛ بیشتر تعاریفی که ما میکنیم تعاریف رسمی است. پس جا دارد که آنها را «علمای رسوم» بگیریم، یعنی علمایی که با «رسم» سروکار دارند، قصد توهین هم ندارد. اما یک وقت بهشان میگوییم «علمای رسوم» به معنای ظاهری، یعنی علمای ظاهرند، علمای عمیق باطن نیستند، که یعنی ظاهراندیشی دارند؛ همانطور که گاهی از اوقات خود همین فلاسفه به علمای نقلی میگویند «علمای رسوم». حالا ایشان هم که فعلاً در عرفا قرار گرفته و در «اهل حق» به قول خودش قرار گرفته که همان عرفا هستند، اشاره میکند به فلاسفه و به آنها میگوید «علمای رسوم»، یعنی علمای ظاهر؛ آنها به باطن مسئله نرسیدند، به رسوم و ظواهر رسیدند، به اصطلاحاتی که خودشان ظاهر کردند رسیدند. خیلی حرف بعیدی هم نیست، خیلی حرف بعیدی نیست. حالا نمیخواهم بگویم عرفا رسیدند یا نرسیدند، ولی حقیقت این است که علمای فلسفه هم اگر دقت کرده باشید ظاهری دیدند، بیش از ظاهر جلو نرفتند و این تعبیر «علمای رسوم» بر آنها اشکالی ندارد.
«فأن ذلك مما يقوله علماء الرسوم و ليس لذلك في التحقيق مقام معلوم»؛ یعنی برای این حرف در مقام تحقیق جایگاه دانستهشدهای نیست، یعنی این حرف، حرف تحقیقی نیست، این حرف، حرف تحقیقی و محققانه نیست که گفتند. بله، با این عبارت نشان میدهد که منظورش از رسوم، «علمای رسوم» یعنی علمایی که از تحقیق بیروناند، ولی به ظاهر توجه دارند، شاید!!.
«و اما اهل الحق»، که منظورش عرفا است، «فانهم يقولون في كل صفة من الصفات الاضافية»، فقط این را میگویند که «أنها ليست مستفادة من المخلوق». حرفشان فقط همین است که «صفات اضافیه» مستفاده از مخلوق نیستند، آنطوری که «علمای رسوم» میگویند مستفاد از مخلوق است و لذا جزء صفات کمالی خدا قرارش نمیدهند. «اهل حق» اینطور قائل نیستند که این را مستفاده از مخلوق بگیرند، «و لا حاجة الى رجوعها الى صفة واحدة كما سيتضح لك».
پرسش: «صفات اضافیه» را قبول دارند ولی مستند به مخلوق نمیدانند؟
پاسخ: بله، «صفات اضافیه» را قبول دارند، مستند به مخلوق نمیدانند.
پرسش: خب «اضافه» اگر باشد دو طرف میخواهد...
پاسخ: آن مال صورت است. عرض کردم «اضافه» دو طرف را میخواهد در وقتی که ما به ظاهر و صورت توجه کنیم؛ ولی اگر ما به حقیقت و معنا توجه کنیم، دیگر طرف دیگر «اضافه» را نمیخواهد.
پرسش: پس «اضافه» نیست؟
پاسخ: «اضافه» به آن معنایی که مستفاده از مخلوق باشد نیست. بله، «اضافه» به معنای مستفاده از مخلوق نیست.
پرسش: ...
پاسخ: بله، قبول دارد، تحقق مضافین میخواهد، عرض کردم در صورت و ظاهر، اما در معنا و باطن نمیخواهد.
پرسش: در ظاهر باشد خب از آن طرف استفاده کرده، از مخلوق استفاده میکند؟
پاسخ: از چی استفاده میکند؟
پرسش: از مخلوق استفاده میکند...
پاسخ: در ظاهر عیب ندارد، در ظاهر عیب ندارد؛ ولی ایشان در ظاهر را هم توجه داشتید یک کاری کرد که استفاده نکند. آخر سر مخلوق را در ظاهر هم هیچ کرد، گفت مخلوق به خدا وابسته است، عکسش نیست، خالق به مخلوق وابسته نیست. حتی در ظاهر هم با آن بیان ایشان قبول نکرد که خالق را شما از مخلوق بتوانید بگیرید؛ خالق برای خدا ثابت است چه در ظاهر چه در باطن.
پرسش: از آنور نمیتوانیم بگوییم که «متضايفان» متکافئان در قوه و فعل است، پدر که نیاز به فرزند ندارد، فرزند به پدر نیاز دارد، این مثل این هست در حالی که ما میدانیم دو طرف هست، هم باید پدر و پسر باشد هم باید...
پاسخ: بله، البته بحث «اضافه» را خود ایشان به صورت «ان قیل» میآورد، یعنی همین اشکال شما را میکند که شما در «امر اضافی» که احتیاج به طرفین دارد، آن «امر اضافی» از هر دو طرف استفاده میکند، چرا اجازه نمیدهید خالق از مخلوق استفاده کند؟ چون در «اضافه» باید «امر اضافی» از هر دو طرف استفاده کند، پس خالق هم باید از مخلوق استفاده کند، به هم وابسته باشند. ایشان جواب میدهد؛ بعداً دو تا اشکال میکند، هر دو را جواب میدهد، یکی همین است، انشاءالله میرسیم بعداً. فعلاً اشکال در ذهنتان بماند تا وقتی جوابش را میدهیم. خود ایشان مطرح میکند بحث «اضافه» را که چطور شما با اینکه صفت، صفت اضافی است شما چطور مستندش نمیکنید به مخلوق؟ چطور مستفادش نمیکنید از مخلوق؟ صفت اضافی مستفاد از طرفین است، چرا شما این صفت اضافی را مستفاد از طرف مخلوق نمیگیرید؟ ایشان جواب میدهد؛ بیان میکند که این «اضافه»، «اضافه» علت و معلولی هست و آن فرق دارد با اضافههای دیگر، که انشاءالله بیانش بعداً میآید، فعلاً حالا عجله نکنیم.
فقط توجه داشته باشید من در طول بحثهایی که در دو جلسه قبل داشتم، سعی میکردم که خالق را صفت اضافی نگیرم. مطلب را درست میگفتم؛ یعنی خالق متوقف بر مخلوق نیست، خدا خالق است ولو مخلوقی نباشد، مطلب را درست میگفتم، خدا خالق است ولو مظهری برای خالقیتش نباشد، اینها همه را گفتم، همه هم درست بود. فقط تعبیری داشتم که خالق را ایشان وصف اضافی نمیداند؛ این را اشتباه کردم. ایشان خالق را وصف اضافی میداند، ولی با وجود اینکه وصف اضافی میداند، با وجود این، آن قانونی را که فلاسفه در مضافین اجرا کردند ایشان در این اجرا نمیکند. چرا؟ بعداً بحث میشود.
پرسش: «اضافه اشراقیه» میشود؟
پاسخ: شاید هم «اضافه اشراقیه» باشد. الآن من هنوز نرسیدم، برسیم شاید اینجا توضیح بدهیم، «اضافه» را با «اضافه اشراقیه» جور کنیم.
خب پس روشن شد که خالق از مخلوق استفاده نمیشود. با «نعم» [14] یک استدراکی میکند، میگوید اینکه گفتیم خالق از مخلوق استفاده نمیشود در «مقام ثبوت» است؛ یعنی واقعاً اینچنین است که خالق بودن خدا متوقف بر مخلوق نیست. اما در «مقام اثبات» چرا، استفاده میشود. در «مقام اثبات» یعنی کشف ما، یعنی علم ما؛ اگر ما بخواهیم علم پیدا کنیم به خالق، باید مخلوق را ببینیم، از طریق مخلوق علم به خالق پیدا کنیم. پس در «مقام اثبات» خالق مستفاد از مخلوق است؛ در مقام اثبات، در مقام علم ما، در مقام وجدان ما. اما در «مقام ثبوت» یعنی در مقام وجود نه، خالق مستفاد از مخلوق نیست؛ ولو مخلوقی نباشد خالق موجود هست. بله، اگر بخواهد خالق وجدان بشود، باید مخلوقی باشد که اول مخلوق وجدان بشود، بعد از طریق مخلوق، خالق وجدان بشود.
پس در این «نعم» ایشان میگوید اینکه من گفتم خالق از مخلوق استفاده نمیشود مال «مقام ثبوت» بود، یعنی مال مقام واقع و وجود بود که خالق از مخلوق استفاده نمیشد؛ اما در «مقام اثبات»، در مقام وجدان، در مقام کشف و علم و معرفت خودمان چرا، اجازه میدهیم که خالق از مخلوق استفاده بشود؛ یعنی من عالم بشوم به خالق از طریق علمی که به مخلوق پیدا میکنم، که مخلوق را واسطه برای علم خودم قرار بدهم. این شدنی است.
«نعم انما يصح عندنا اطلاق الاسماء عند احداثه البرايا»؛ آن وقتی که خدا برایا را، آفریدهها را احداث میکند، پیش ما اطلاق این اسما حالا جایز است، حالا صحیح است. قبلش ما اطلاق نمیکنیم؛ نه اینکه این اسما وجود ندارند، اسما وجود دارند، ما اطلاق نمیکنیم، چون ما تا وقتی برایا نیامدند خالقیت را کشف نکردیم که اطلاق کنیم. «اذ نحن انما علمنا ان له تعالى معنى الخالق»، این را «علمنا»، «حيث وجدنا مخلوقاته»؛ چون مخلوقاتش را یافتیم، «علمنا» که او خالق است، و به این مناسبت تا مخلوقات را نبینیم اطلاق خالق نمیکنیم. «لا انه»، یعنی انه تعالی، «استفاد ذلك المعنى»، یعنی خالقیت را، «بسبب خلقه»؛ نه اینکه در واقع خدا از خلقش خالقیتش را استفاده کرده باشد، بلکه ما از خلق او خالقیت را کشف میکنیم و اطلاق میکنیم.
خب ایشان میگوید با این حرفی که زد نتیجه میگیرد که سه تا مطلب ما در اینجا داریم؛ سه تا مطلب، که دو تایش تا حالا توضیح داده شد، یکیاش هم اشاره شد.
مطلب اول این است که در «مقام ثبوت» نه در مقام کشف، خالقیت وابسته به مخلوق نیست؛ خدا خالق است ولو مخلوقی نباشد. اینچنین نیست که «استحق معنى الخالق» [15] [16] از همان وقتی که «خلق»، بلکه قبلش معنای خالق را داشته؛ همانطور که گفتیم «خالق اذ لا مخلوق»، «خالق و لا مخلوق»، یعنی «له معنى الخالق و لا مخلوق»، آنجا اینطور گفتیم، اینجا گفتیم: «ليس منذ خلق استحق معنى الخالق»، اینطور نیست که از وقتی خلق کرد استحقاق معنای خالق پیدا کرده باشد، بلکه از قبل داشت. این یک مطلب، که خدا در «مقام ثبوت» خالق بودنش و داشتن این صفتش متوقف بر مخلوق نیست. این مطلب مربوط به «مقام ثبوت» است.
دو مطلب دیگر مربوط به مقام کشف است؛ منتها یکی کشف ما، یکی کشف «جواهر عالیه» که ایشان اسمش را «کلمات فواعل» میگذارد، «کلمات مدبره» میگذارد. در ما دو تا، خالق از مخلوق کشف میشود، در ما دو تا، خالق از مخلوق کشف میشود، منتها با این فرق: پیش ما «عند الظهور» ـ دقت کنید ـ پیش ما «عند الظهور»، پیش «کلمات فواعل» «عند الاظهار». پیش ما وقتی خلق ظاهر شده، ما میفهمیم که خدا خالق است؛ پیش آنها وقتی خدا بهشان دستور میدهد که این خلق را اظهار کن، برای آنها کشف میشود که خدا خالق است؛ که بهشان دستور اظهار میدهد، میگوید این فیض را از من بگیر و با این فیض خلق را اظهار کن، او خلق را اظهار میکند و در اظهارِ خلق برایش کشف میشود که خدا خالق است.
حالا نمیخواهیم بگوییم قبلش کشف نشده؛ میخواهیم بگوییم این اظهار، کشف را به همراه دارد ولو قبلاً هم به جهت دیگر کشف شده باشد، ممکن است از راه دیگر هم کشف شده باشد، مثل اینکه خدا مرآت را بهش نشان میدهد. فرض کنید ما خلقی را هم نبینیم، خودمان را هم نبینیم، همینطور بخواهیم یک جوری حالا در مورد خدا فکر بکنیم مثلاً، خب خالق بودن خدا برایمان کشف میشود، بعد بیاییم خلق را ببینیم، آنوقت همانی که کشف شده بود از یک طریقی، حالا در آینه کشفش میکنیم. «عقول» هم همینطور است؛ ممکن است از ناحیه دیگری خالق بودن خدا برایشان کشف شده باشد، اما وقتی میخواهند اظهار کنند، در این اظهار، خالقیت خدا برایشان معلوم میشود؛ یعنی در مرآت هم میبینند آن خالقیت را که در تعقل دیدند، در مرآتِ اظهار هم میبینند. لذا اشکال نکنید که «عقول» در وقت اظهار، خالق را متوجه بشوند، پس قبلش چه؟ خب قبلش ممکن است متوجه بودند از راه دیگر، نه از راه اظهار، از راه دیگر متوجه بودند. حالا شاید برای ما راه دیگری نباشد جز راه ظهور، ولی برای آنها شاید راه دیگر باشد. علی ای حال ما کار به آن نداریم که راه دیگر دارند یا ندارند؛ میخواهیم بگوییم که در وقتی که مخلوق درست میشود، ما آن خالقیت خدا را در این آینه ظاهر میبینیم. «عقول» وقتی میخواهند خلقی را به اذن الله صادر کنند، در این اظهارشان خالقیت خدا را میبینند، و قبلش دیدند یا نه باز بحث ما نیست.
پس هر سه مطلب روشن شد که یک مطلب مربوط به «مقام ثبوت» است که در «مقام ثبوت» اصلاً توقفی از جانب خالق بر مخلوق نیست؛ یعنی خالق حاصل است ولو مخلوق نباشد یا مخلوق باشد، آن دیگر مهم نیست، خالق حاصل است، توقف ندارد وجود خالق بر وجود مخلوق. دو مطلب دیگر در مقام کشف بود: یکی مربوط به ما بود، یکی مربوط به «کلمات فواعل» یعنی «جواهر عالیه» بود، که گفتیم در هر دو ممکن است ما خالقیت خدا را در مخلوق ببینیم، منتها یعنی در این آینه ببینیم، منتها ما در وقت ظهور، آنها در وقت اظهار.
پرسش: اصلاً خودشان علت این ظهور میشوند؟ خودشان اسباب این ظهور و علت این ظهور میشوند؟
پاسخ: بله، خودشان اسباب این ظهور میشوند یعنی اظهار؛ اسباب ظهور شدن یعنی اظهار کردن، و همانجا پیش خودشان این آینه روشن میشود. حالا قبلاً روشن شده یا نشده کاری نداریمها، الآن میخواهیم بگوییم در این آینه خالق را میبینند.
«فتلك النسب و الاضافات» [17] ؛ خالق بودن، رازق بودن، رب بودن، امثال این نسب و اضافات، «فتلك النسب و الاضافات انما هي بالنظر الينا»؛ نسبت به ما هست. نسب و اضافات، نسبت به ما نسب و اضافات است که دو طرف میخواهد، «حيث استدللنا على كل صفة من صفاته الحسنى بظهور احكام تلك الصفة»؛ که ما برای اثبات هر صفتی از صفات حسنی استدلال کردیم به ظهور احکام آن صفت. دیدیم که حکم فلان صفت ظاهر است، از معلولی که حکم است پی بردیم به علتی که آن صفت است به صورت «دلیل ان»، به صورت «برهان ان». بعد از اینکه حکم صفتی ظاهر شد، ما آن صفت را کشف کردیم. این وضع ما بود. این مطلب اول که نسب و اضافات به لحاظ ما هست، «انما هي بالنظر الينا» است، که در ما هست که یکی را کاشف دیگری قرار میدهیم؛ مخلوق را کاشف خالق، مربوب را کاشف رب قرار میدهیم. این در ما.
دوم: «و كذا يحدث هذه الاضافات»؛ همانطور که «بالنظر الينا» «يحدث»، «بالنظر الى الكلمات الفواعل و المدبرة باذن الله» هم «يحدث»، منتها «في اظهار احكام هذه الحقائق الاسمائية». این هم مطلب دوم. حادث میشود این اضافات، یعنی خالق بودن، رازق بودن، «بالنظر الى الكلمات الفواعل». «حادث میشود» را دو جور میتوانید معنا کنید: حادث میشود در علم یا حادث میشود در خارج، فرقی نمیکند، در خارج هم میتوانید بگویید. البته من از خارج که بیان کردم گفتم در علم، در خارج هم میتوانید بگویید؛ منتها این صفتی که حادث میشود غیر از آن صفتی است که برای خدا ثابت است، آنی که برای خدا ثابت است دیگر حادث نیست، آن از قبل بوده، ازلاً بوده.
و همچنین حادث میشود این اضافات «بالنظر الى الكلمات»، «کلمات» را در جلسه گذشته توضیح دادم یعنی خلائق؛ چون همه موجودات الهی را میگویند «کلمه»، به دلیل اینکه عرض کردم «نفس رحمانی» که همان «وجود منبسط» است وقتی نقش خاص پیدا میکند تبدیل به موجود خاص میشود، همانطور که نَفَس انسانی وقتی با مقاطع فم نقش خاص پیدا میکند تبدیل به کلمه میشود. کلمه متعینشده آن نَفَس است، در حالی که موجودات هم متعینشده آن فیض منبسط و آن وجود منبسطند؛ پس جا دارد که ما بر موجودات الهی «کلمه» اطلاق کنیم. منتها این کلماتی که الآن ما داریم میگوییم «الكلمات الفواعل»اند، این وصف اول؛ «المدبرة باذن الله» هستند، این وصف دوم. البته «باذن الله» به صورت متناوب ما فیه، هم متعلق است به «مدبره» و هم متعلق است به «فواعل»؛ چون ما قائلیم در فلسفه که فاعل به معنای فاعل الوجود است، منحصر به خداست، لذا اگر اینها را فواعل میدانیم، به اذن الله فواعل میدانیم. بله، در فواعل طبیعی که فاعل طبیعت به معنای محرک است، آن نه، آن اختصاص به خدا ندارد؛ ولی «فاعل الهی» اختصاص به خدا دارد. «فاعلیت الهیه» یعنی اعطای وجود، این اختصاص به واجب تعالی دارد. «فاعلیت طبیعیه» یعنی اعطای حرکت، این اختصاص به واجب ندارد؛ ولی «فاعل الهی» بودن اختصاص به واجب تعالی دارد. چون اختصاص به واجب تعالی دارد، اگر برای دیگران ثابتش میکنیم حتماً باید قید «به اذن الله» را اضافه کنیم و الا موجودی بدون اذن خدا فاعل نیست. لذا ایشان میگوید «كلمات الفواعل»، فواعل به اذن الله، یا کلماتی که مدبرند به اذن الله؛ چه توصیفشان کنیم به «فواعل» و چه توصیفشان کنیم به «مدبره»، هر دو درست است، منتها باید توجه کنید که در هر دو قید «به اذن الله» را بیاورید.
خب این اضافات نسبت به اینها حادث میشوند. در چی حادث میشوند؟ در وقتی که اینها میخواهند اظهار کنند احکام این حقایق اسمائیه را؛ حقایق اسمائیه مثل خالق، مثل رازق، مثل ممیت، مثل محیی، مثل شافی، مثل...