80/09/21
بسم الله الرحمن الرحیم
ادامه شرح حدیث دوم (صفحه 167)/باب دوم در توحید و نفی تشبیه /شرح کتاب توحید صدوق
موضوع: شرح کتاب توحید صدوق/باب دوم در توحید و نفی تشبیه /ادامه شرح حدیث دوم (صفحه 167)
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
بحثمان در قول امام بود که فرمودند:
«له معنى الربوبية اذ لا مربوب و حقيقة الالهية اذ لا مألوه و معنى العالم و لا معلوم و معنى الخالق و لا مخلوق و تاويل السمع و لا مسموع» [1] [2]
در ابتدا بیان کردیم که این معانی و این احکام، برای خدا ثابت هستند، اما نه تنها قبل از صدور اشیاء، چنانکه بعضیها توهم کردهاند، بلکه مطلقاً، یعنی «ازلاً و ابداً».
و برای اثبات مدعایمان هم استدلال کردیم به اینکه امام «جمله اسمیه» فرمودند، و در بعضی از این قسمتها هم «واو حالیه» با جمله اسمیه مصدَّر به «لای نفی جنس» فرمودند؛ و به این ترتیب ما میتوانیم «استمرار» را استفاده کنیم، و اینکه این احکام اختصاصی به قبل از صدور اشیاء ندارند، بلکه در تمام احیان ثابتند برای خدا؛ یعنی «ازلاً و ابداً» برای خدا ثابتند.
بعد که این مطلب تمام شد، متفرعاً گفتند که این احکامی که در اینجا آمدهاند، یعنی ربوبیت، الهیت، عالم بودن، خالق بودن، سمیع بودن، اینها دو جهت دارند، دو چهره دارند: یکی چهره باطنی است و یکی چهره ظاهری. چهره ظاهری را بعد توضیح میدهند و اول چهره باطنی را. اما اگر برعکس کنیم شاید راحتتر مطلب فهمیده بشود، که چهره ظاهری را ما ابتدا توضیح بدهیم و بعد به باطن بپردازیم.
اگر ما به ظاهر جهان توجه کنیم، میبینیم که مخلوقاتی موجودند و کشف میکنیم که خالقی هم برایشان هست. بنابراین متوجه میشویم که در جهان خالقی هست و مخلوقی؛ و با وجود خالق و مخلوق، ما خالقیت را برای آن خالق و مخلوقیت را برای آن مخلوق در نظر میگیریم. به این ترتیب یک «صفت اضافی» پیدا میشود که دو طرف دارد: یک خالق، یک مخلوق. و این ظاهر قضیه است؛ یعنی وقتی به ظاهر جهان توجه میکنیم، مخلوقات را میبینیم، عمیق نمیشویم، فقط تنها چیزی که برایمان حاصل میشود این است که این مخلوقات خالقی دارند، و از طریق وجود خالق و مخلوق، آن صفت اضافی را به دست میآوریم: خالقیت، مخلوقیت.
اما اگر عمیق بشویم، باطن را و حقیقت را ملاحظه کنیم، به ظاهر جهان توجه نداشته باشیم، میبینیم که این مخلوقات اصلاً نیستند؛ یعنی برویم در باطن مخلوقات که اینها چی هستند، جز «فیض خدا» چیزی نیستند. خودشان را ملاحظه کنیم، هیچ به نظر نمیرسند، هالکند. آنچه باقی میماند خداست و فیضش، که فیضش هم بالاخره از افعال خودش و جدا از خودش به حساب نمیآید. البته جدا به معنای اینکه فعلش است چرا، ولی بالاخره جزء خلق نمیشود؛ خلق همین محدودها هستند. دیگر ما خلقی را نخواهیم دید؛ مألوهی را و مربوبی را و معلوم و مخلوق و مسموع و اینها، همه هالک میشوند. آنچه که باقی میماند خود رب است، اله است، عالم است، خالق است، سمیع است؛ این باقی میماند. و اینها هم هیچکدام توقف بر آن طرف ندارند؛ چون اگرچه بعضیها فکر میکنند که اینها امور اضافیاند، ولی اینها امور اضافی هم نیستند، اوصاف اضافی هم نیستند؛ یک اوصاف حقیقی و واقعیاند، نه اوصافی به معنای اینکه جدای از ذات باشند و بخواهند تکثری در ذات ایجاد بکنند.
خدا را «رب» میگوییم چون مالک است. اگر به این مسئله توجه کنیم که ما عبدیم، چه عبادت بکنیم، چه نکنیم، میبینیم درست است، ما عبدیم؛ یعنی ذاتمان عبد است، چه عبادت بکنیم، چه نکنیم. خدا هم «اله» است، چه الهیت بکند، یعنی اداره بکند جهان را، و اصلاً جهانی نباشد که اداره بکند؛ اله است. پس اله بودن خدا متوقف نیست بر اینکه مألوهی داشته باشد؛ همانطور که عبد بودن ما متوقف بر این نیست که عبادت کنیم. لازم نیست ما این عبد بودنمان را به ظهور برسانیم تا بر ما صدق کند عبد بودن. بر خدا هم لازم نیست که الهیتش را به ظهور برساند تا بر او صدق کند اله بودن؛ او اله است چه الهیتش را ظاهر بکند، چه نکند، همانطور که ما عبدیم چه عبادت بکنیم، یعنی عبدیتمان را ظاهر بکنیم و چه نکنیم.
پس خلاصه این شد که اگر نظر به حقیقت بکنیم - دیگر آن ظاهر را عرض کردم فقط برای اینکه مقدمه بشود برای ورود در بحث باطن و حقیقت، و الا به ظاهر فعلاً کار نداریم؛ آنچه که مهم است این است که میخواهیم به لحاظ حقیقت بحث کنیم - ایشان میفرماید به لحاظ حقیقت اگر ملاحظه کنیم، اصلاً مربوب و مخلوق و اینها موجود نیستند، اینها همه هالکند. آن چیزی که موجود است تنها رب است؛ یعنی در ظاهر دقت بکنیم، بله، مألوهی را میبینیم، مربوبی را میبینیم، الهی را هم میبینیم؛ اما اگر بروید در حقیقت عالم و متوجه بشوید که اینها خودشان چه هستند و بفهمید که هالکند، آن وقت متوجه میشوید که اصلاً مألوه و مربوب و مخلوقی اصلاً نیست، آنچه هست فقط رب است، آنچه هست فقط اله است.
بعد شروع میکند به توضیح دادن مطلب، که چطور الوهیت، ربوبیت، حتی خالقیت، و سمیع بودن و عالم بودن، احتیاج به غیر ندارند؛ چطوری میشود که احتیاج به غیر ندارند؟ اینها را همه را توضیح میدهد. در ضمن هم اشاره میکند به اینکه این اوصافی که در الهیت برای خدا ثابت میشوند - چون اله بودن یعنی مستجمع جمیع صفات کمالیه بودن - بعد بیان میکند که این صفات کمالی که در مرتبه الهیت برای خدا ثابتند، اینها اختصاص به خدا دارند. خدا همانطور که در ذاتش شریک ندارد، در اسمائش هم شریک ندارد، در افعالش هم شریک ندارد؛ بنابراین این اسماء اختصاص به او دارند. پس الهیت که به وسیله این اسماء کشف میشود، که مقامش همان مقام اسماء است، آن الهیت هم اختصاص به خدا دارد. و خدا اله است چه مألوهی باشد، چه نباشد؛ رب است چه مربوبی باشد، چه نباشد. اینها همه توضیح داده میشود. بعد با بیانهایی که برای معنای ربوبیت داریم، معنای الهیت، معنای معلوم، عالم بودن و امثال ذلک، روشن میشود که اینها احتیاج به طرف اضافه ندارند؛ یعنی ولو آن طرف اضافهشان موجود نباشد، خودشان موجودند. پس صادق است که «له معنی الربوبیة اذ لا مربوب»، یعنی در هنگامی که مربوبی نیست، او رب است. حالا «هنگامی که مربوبی نیست» را توضیح دادیم، این منظورش تنها آن وقتی نیست که هنوز خدا خلق نکرده، بلکه مطلق زمانی که صدق میکند «لا مربوبٌ»، او رب است. مطلق زمان، عرض کردیم ازلاً و ابداً صدق میکند که «لا مربوبٌ»؛ به لحاظ ذات این مربوبها که ما... به لحاظ ذات که ملاحظه کنیم، میبینیم که همهشان منتسب الی الله هستند، یعنی همهشان منتفیاند، همه هالکند.
پرسش: ....
پاسخ: بله؛ کافری که هیچوقت عبادت نمیکند، معنای عبدیت برایش هست. خدا اگر هیچ خلق نمیکرد، ازلاً و ابداً اصلاً دست به خلق نمیزد، باز هم خالق بود. میخواهم بگویم خالق، اضافه نیست. بله، اگر خالق را اضافه ببینید، چنانکه ذهن ما را همین مطلب پر کرده که خالق اضافه است، اگر خالق را اضافه ببینیم همین را میگوییم، میگوییم باید طرف دیگر باشد. اگر خالق را اضافه ببینیم، چنانکه فلاسفه خالق را اضافه دیدهاند، متکلمین خالق را اضافه دیدهاند، ما هم در ذهنمان همینطور آمده که خالق یک امر اضافی و یک صفت اضافی است؛ اگر صفت اضافی ببینیم، مخلوق میخواهد. اما اگر ما صفت اضافی نبینیم، ربطی به مخلوق ندارد؛ خالق یعنی این، ذات اینچنینی است. همانطور که عرض کردم این مثال، مثال خوبی است، این طرف را ملاحظه کنید روشن میشود برایتان، که ما عبدیم چه عبادت بکنیم، چه نکنیم؛ اینکه اظهار عبادت بکنیم، چه نکنیم، عبدیت در ما هست. خدا هم چه اظهار خالقیت بکند، چه نکند، خالق است. اگر اظهار کرد، اضافه درست میشود؛ اظهار نکرد، اضافه درست نمیشود؛ ولی خالق که اضافه نیست. بله، اگر خالق را اضافه بگیریم و حرف فلاسفه را قبول کنیم، اشکال وارد میشود؛ ولی ما حرف فلاسفه را قبول نداریم، خالق را امر اضافی نمیگیریم. تازه اگر اضافه بگیریم، به لحاظ صورت اضافه بگیریم، نه به لحاظ حقیقت. یعنی صورت قضیه را که نگاه میکنیم، میبینیم بله، خالقی هست و مخلوقی میخواهد و این دو باید باشند تا خالق و مخلوق درست بشود؛ یعنی باید آن خلق بکند تا به او بگوییم خالق و به این بگوییم مخلوق. تا وقتی خلق نکرده، نه به او میگوییم خالق، نه به این میگوییم مخلوق؛ این برای ظاهر قضیه است. اما باطن قضیه این نیست؛ باطن قضیه به او میگوییم خالق، ولو اصلاً خلق هم نکرده باشد، به تمام اینها. حرف ایشان همین است که ولو خدا هیچکس را خلق نکند، باز هم خالق است. خالقیت، یعنی این صفاتی که، این احکامی که امام فرمودهاند، همه برای خدا هست ولو آن طرف دیگر نباشد. بله، در ظاهر اگر ما ملاحظه کنیم چرا، باید آن طرف باشد تا خدا بشود سمیع، باید مسموعی باشد تا خدا بشود سمیع؛ چون آن طرف، طرف ظاهر است، یعنی آنکه ظاهر میشود یا آنکه اظهار میشود. آن وقتی که آن حقیقت میخواهد ظاهر بشود، صورت ظاهری پیدا کند در خارج، خب بله، اله ظاهر شده در این خلقی که کرده است؛ آن وقت با وجود این خلق، برای ما ظاهر میشود که او خالق است، با وجود مألوه ظاهر میشود که او اله است. ولی اگر بگذریم از این ظاهر، برویم در باطن، میبینیم که خدا اله هست ولو اینکه مألوهی نباشد، خالق هست ولو اینکه مخلوقی نداشته باشد.
آنچه که در اینجا توضیح داده شد، ثابت کرد که به لحاظ حقیقت، خالق و رب و اله و امثال ذلک، احتیاجی به طرف مقابل ندارند، یا به تعبیر دیگر احتیاجی به ظهور ندارند؛ ظهور هم پیدا نکنند حاصلند.
ولی آنچه که باقی مانده این است که ما این مطلب را اثبات کنیم؛ البته با این بیانات اثبات شد مختصراً، اما وقتی معنای رب را، معنای اله را، عالم را، خالق و سمیع را بیان کردیم، وقتی معنای اینها بیان شد، معلوم میشود که خودتان هم متوجه میشوید که احتیاج به آن طرف ندارند، احتیاج به طرف اضافه ندارند؛ میتوانند بدون اینکه طرف اضافه را داشته باشند برای خدا ثابت باشند.
حالا یکی یکی معانی را شروع میکنیم. البته چون ایشان در ابتدا معنای رب و معنای اله را گفته، من رب و اله را میگویم. دو مرتبه معنای اله را تکرار کرده است؛ چون یک مسئلهای را به صورت «جمله معترضه» آورده، معطل شده و معنای اله را تکرار کرده است. بعد اله را تکرار کرده، رب را هم دوباره تکرار کرده است. البته شروع کرده به تفسیرِ رب؛ اول به طور مختصر فقط رب و اله را توضیح داده، بعد به صورت یک جمله معترضه وارد یک مطلب دیگر شده، بعد دو مرتبه پرداخته به اصل مطلب که مطلب را استدلالی کند. وقتی خواسته استدلال کند، دو مرتبه اله و رب را، با اینکه قبلاً گفته بود، باز هم تکرار کرده است. بعد خالق را گفته، عالم را گفته و سمع را گفته است؛ اینها همه را توضیح داده و... بله، عالم را فقط نگفته، عالم را نگفته است. اینها همه را توضیح داده و ثابت کرده است که خدا این صفات را و این احکام را دارد بدون اینکه طرف مقابل بخواهد.
اما درباره «رب»: اشاره شد در گذشته که رب به معنای مالک است؛ مالک، «مالک الاشیاء». این مالکیت برای خدا هست، اما «ظهور» مالکیت در وقتی است که اشیائی باشند تا مالکیت خدا ظاهر بشود. هنوز قیامت نیامده، ولی خدا ﴿مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ﴾ [3] هست، همین الان هست؛ نه وقتی قیامت میآید او ﴿مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ﴾ میشود؛ همین الان ﴿مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ﴾ هست با اینکه قیامت نیامده است. پس در ازل هم مالک اشیاء هست در حالی که اشیاء نیامدهاند. صدق میکند بر خدا، به حقیقت هم صدق میکند، نه به مجاز و نه «بالقوه»؛ صدق میکند که ﴿مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ﴾ است، و صدق میکند که مالک اشیاء است؛ در حالی که نه ﴿يَوْمِ الدِّينِ﴾ آمده بود و نه در ازل اشیاء آمده بودند. با وجود این، مالک بر او صدق میکند؛ پس مالک، «امر اضافی» نیست. بله، ظهور مالکیتِ خدا توقف دارد بر اینکه یوم الدین بیاید، آن وقت ظاهر بشود که خدا ﴿مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ﴾ است. ظهور مالکیت خدا بر اشیاء متوقف بر این است که اشیاء بیایند، آن وقت روشن بشود که خدا مالک اشیاء است. ظهورش احتیاج دارد به آمدن اشیاء، ولی اصلش احتیاج ندارد. این در مورد رب، که رب به معنای مالک است و مالکیت هم همانطور که عرض کردیم برای خدا ثابت است بدون اینکه مملوکی لازم باشد.
اما «اله»: اله را ایشان میفرماید یعنی مستحق جمیع «صفات کمالیه»، اعم از «صفات جلالیه» و «صفات جمالیه». صفات جمالیه - حالا بعداً توضیح دادیم که جمالیه و جلالیه، فعلا از آنها صرقنظر میکنیم. - اله یعنی مستحق جمیع صفات کمالیه؛ به طوری که این صفات فقط بر او صدق میکنند و بر دیگران صادق نیستند. بعد توضیح میدهد ایشان که: همانطور که برای ذات خدا شریکی نیست، برای صفات و افعالش هم شریکی نیست. اگر او مستجمع جمیع صفات کمال است، این صفات کمال را هم جامع است (یک)، هم در این صفات شریک ندارد (دو)؛ این صفات، صفات اختصاصیاش هم هست. چون همه صفاتش، «صفات وجوبی» است نه «صفات امکانی»؛ همه صفاتش، «صفات ذاتی» است نه «صفت عطایی». همانطور که اصل وجودش مقتضای ذات خودش است، نه کسی به او عطا کرده باشد، این اوصاف هم مقتضای ذات خودش است، کسی به او عطا نکرده است؛ «عین ذات» است، کسی به او عطا نکرده است. در حالی که بقیه اوصاف همه عطاییاند، همه امانیاند، همه را خدا امانت به انسان داده است؛ آن، امانت نیست، او مالک صفاتش هم هست، یعنی اصلاً خودش، صفت یعنی خودش. صفت یعنی خودش؛ فرقی بین خودش و صفاتش نیست، چون قرار شد که ما صفت برای خدا قائل نباشیم؛ صفت اگر قائل باشیم، همان مشکلاتی که قبلاً گفتیم پیش میآید.
خب، این مقدمه بحث شد. بعد حالا توضیحات اضافهای هم ایشان دارند. آن را انشاءالله وقتی رسیدیم عرض میکنم.
پرسش: رب به چه معناست؟ ...
پاسخ: بله؛ رب یعنی مدبّر. مدبر با مالک یکی است؟ مالک، تدبیر میکند. دیگران اگر تدبیر میکنند، تدبیرشان دستوری است؛ یعنی به آنها دستور داده میشود که تدبیر کنند؛ چون مالک است که در ملک خودش میتواند تصرف کند؛ تدبیر، همان تصرف است. مالک است که حق تصرف دارد؛ چه تصرف به ضایع کردن، چه تصرف به نگه داشتن، چه تصرف به کار انداختن؛ همه، حق مالک است. رب یعنی مدبر؛ اصلاً رب یعنی متصرف. رب یعنی پرورشدهنده و رب یعنی مالک.
پرسش: حالا مالک بود، دلیل ندارد حتماً تدبیر هم بکند؛ چه بسا کسی مالک باشد ولی رب نباشد.
پاسخ: یعنی مالک زمینی باشد، زمینش را هم رها کرده باشد؟ در مالکیتهای اعتباری این حرف هست؛ در «مالکیت واقعی» نمیشود. شما مالک حواستان هستید دیگر؛ نفستان مالک حواستان است. تنها چیزی که ما مالک هستیم فقط حواسمان است، این را توجه داشته باشید؛ ما مالک هیچچیز نیستیم، همه ملکیتهایمان اعتباری است، فقط یک ملکیت واقعی داریم و آن ملکیت بر حواس است. اگرچه اصل وجودمان، اصل حواسمان امانت است، ولی بالاخره به ما اجازه دادهاند که مالک همین امانتها باشیم؛ مالک امانتها باشیم، مالک واقعی. خب شما تصرف نمیکنید در ملکیتان؟ دائماً دارید تصرف میکنید. نمیشود مالکی باشید که تصرف نکنید؛ مگر اینکه یک عضوی یا یک حسی ضایع باشد، آن قابلیت تصرف نداشته باشد؛ ولی تا تصرف دارید، دارید میکنید. پس هر مالکی تصرف میکند و تدبیر میکند، مگر اینکه مملوکش نباشد، یا مملوکش باشد زیر بار تصرف نرود، قابلیت تصرف نداشته باشد؛ مثلاً فرض کنید باصره نداشته باشید، خب نفستان نمیتواند در باصره تصرف کند و دستور دیدن بدهد، چون ندارد، نابینا است مثلاً. این چیزها ممکن است؛ اما اینکه ما ملکی داشته باشیم و در ملک تصرف نکنیم، فقط در املاک اعتباری است. در املاک اعتباری زمینی گرفتیم، گذاشتیم اینجا تا قیمتش بالا برود، تصرف هم در آن نمیکنیم؛ ملک اعتباری است، ملک واقعی که نیست. در ملک واقعی تصرف حتماً هست؛ بالاخره تصرفی میشود، یا به استکمال، یا به ایجاد نقص، یا به عذاب، یا به ثواب؛ بالاخره یک جوری خدا تصرف میکند، نمیشود تصرف نکند. هر مالکی در ملک خودش تصرف میکند؛ آن ملکهایی که عرض میکنم، آنها ملک نیستند، ملکهای اعتباری در واقع ملک نیستند.
پس «رب» با «مالک» سازگار است؛ نه مالک معنای ملازمهای و لازم رب باشد، اصلاً مالک، معنای رب است. همانطور که «مدبر» معنای رب است؛ مدبر معنای رب است، همچنین «متصرف» معنای رب است، مالک معنای رب است، اینها همه معنای رب است. پس معنا کردیم رب را به مالک، معنای خطایی نیست.
صفحه ۱۶۷، سطر اول، خط اول:
«فاذا نظر الى الحقيقة و المعنى» [4] اگر نظر شود به حقیقت و معنا، یعنی به واقع توجه کنیم، به حقیقت و معنا توجه کنیم، به ظاهر و صورت نظر نداشته باشیم، میبینیم که: «فلا مربوب و لا مألوه و لا مخلوق و لا مسموع» ایشان در این بحث اصلاً علم را مطرح نمیکند. پس هیچکدام از اینها نیستند. «بل هو الرب»، «هو الربُّ الالهُ العالمُ الخالقُ السمیعُ». آن معنایی که شما به آن ملاحظه میکنید، میبینید در معنا چیزی جز رب نیست: «هو الربّ»، بلکه «هو الربّ»؛ یعنی آن معنا و آن حقیقت: رب است، اله است، عالم است، خالق است، سمیع است. حالا یکییکی اینها را معنی میکند؛ فقط رب و اله را در اینجا معنی میکند، بقیه را با تکرار رب و اله بعداً میآورد.
«اي مالك الاشياء» این معنای رب.
«و مستحق لجميع الاسماء» این معنای اله.
«فما وقع اسم الا على وجود الحق»، «وقع» یعنی اطلاق. حالا اطلاق یک مقدار معنای حدوثی دارد، مثل اینکه ما اطلاق بکنیم؛ لذا از لفظ وقوع استفاده کرده است: اسمی واقع نمیشود، اسمی از این اسمای کمالی - نه هر اسمی دیگر - اسمی از این اسمای کمالی واقع نمیشود «الا علی وجود الحق». یعنی خدا مستحق این اسماء هست و در این اسماء شریک هم ندارد؛ لذا «ما وقع» اسمی از این اسماء «الا علی وجود الحق»، شریک ندارد، بر کس دیگری نمیتواند این اسم واقع بشود، فقط بر خدا واقع میشود. عرض کردم لفظ «وقع» چون با استمرار میسازد، با «قِدم» میسازد، از لفظ «وقع» استفاده کرده است. لفظ «اطلق»، نفرموده «فما اطلق اسم»، چون اطلاق اسم یک ذره اشاره به حدوث هم دارد، حالا شاید هم یک ذره نه، بیشتر از یک ذره، اشاره به حدوث دارد. آن وقت نخواست لفظی را بیاورد که حدوث از آن استفاده بشود؛ لفظ «وقع» را آورده که با استمرار سازگار است.
خب، حالا بر وجود حق این اسم صادق میشود و واقع میشود. بر اعیان چی؟ یعنی بر موجودات خارجی چه که اینها میخواهند بیایند، همین موجوداتی که در ظاهر ما میبینیم، از بالا تا پایین، از «عقل» تا «هیولی»؟ بر اینها اسمی ثابت میشود؟ باقی میماند؟ میفرماید اینها استحقاق هیچیک از این اسماء را نداشتند و بر این استحقاق نداشتن که اصلشان هست، همواره باقیاند. یعنی آن ریشهشان را اگر ملاحظه بکنیم، که ریشهشان هالک بوده است، استحقاق هیچیک از این اسماء را نداشتند. بعد که حالا خدا اظهارشان کرده، باز بر همان اصلشان باقیاند؛ یعنی باز هم لااستحقاق را دارند، استحقاق اسماء برای آنها نیست «و الاعيان ثابتة على اصلها لا استحقاق لها» یعنی «لا استحقاق لوقوع الاسماء لها» اسماء بر آنها. استحقاق وقوع اسماء را ندارند؛ بر اصلشان هستند. اصلشان چه بوده است؟ هلاک بوده دیگر، اصل اینها هالک بودن بوده است. الان هم که خدا به آنها وجود عطا فرموده است، باز هم بر اصل خودشان که هلاکت است باقیاند؛ یعنی «لا استحقاق لها»، استحقاقی برایشان نیست. استحقاق چی؟ استحقاق همین بحثی که الان پیش رو است، یعنی استحقاق وقوع اسماء. هیچکدامشان استحقاق وقوع اسماء را ندارند؛ «مستحق لجمیع الاسماء»، اختصاص به خدا دارد. بقیه، استحقاق هیچ اسمی را ندارند؛ نه همه اسماء که هیچ، هیچ اسمی را استحقاق ندارند.
«انما المسمى بكل اسم من الاسماء الحسنى و الموصوف بكل صفة من الصفات العليا و المنعوت بكل نعت من النعوت العظمى هو الله» آنکه مسما است به هر یک از اسمای حسنی، و موصوف است به هر یک از صفات علیا، و منعوت است به هر یک از نعوت عظمی، هو الله. این سه تا را، هر سه را اینجا عبارات مختلف قرار داد که همه اشاره به یک مطلب کنند و فرقی بینشان نباشد؛ چنانکه بعضی گفتهاند فرقی بین اسم و صفت هم نیست، جز به اینکه یکی میتواند حمل بشود و یکی نمیتواند حمل بشود؛ فرقشون اعتباری است مثل «لا بشرط» و «بشرط شیء» میماند. بعضی گفتند فرقی بینشان نیست، ولی بعضی گفتند بین اسم و صفت فرق است.
پرسش: مثل ابیض و بیاض؟
پاسخ: بله؛ مثل ابیض و بیاض. بعضی گفتند نه، بین اسم و صفت فرق است: اسم عبارت است از «صفت مع الذات»، و صفت عبارت است از خود همان صفت خالی، دیگر ذات در آن ملاحظه نمیشود. خب، بین اسم و صفت فرق باشد، اما دیگر بین صفت و نعت فرقی به نظر نمیآید، نمیرسد؛ حالا بعد ببینیم اصلاً نعت با صفت چه فرقی دارد.
خب، منعوت به همه این اوصاف و موصوف به همه این نعوت، خداست. «وحده لا شريك له في الاسماء كما لا شريك له في الذات و الافعال» در این اسماء خدا شریک ندارد، همانطور که در ذات و افعال شریک ندارد. پس نه تنها او مستحق اسماء هست، بلکه شریکی هم در این استحقاق ندارد. «كما في ابيات الليالي» که این را قبلاً از ادعیه پنجشنبه ذکر کرده بودم، شب پنجشنبه:
«والخلق مطيع لك، خاشع من خوفك» تا اینجا محل شاهد ما نیست؛ محل شاهد این تکهاش است. «ولا يرى نور الا نورك، ولا يسمع صوت الا صوتك» [5] [6] [7] [8] که این عطف نشان میدهد که خدا شریک ندارد؛ در نور بودن شریک ندارد، در تکلم شریک ندارد. یعنی آنچه که در جهان هست صوت اوست، آنچه که در جهان هست نور اوست.
«والخلق مطیع لک»، این روشن است.
«خاشع من خوفک»، خاشع به معنای فروتن میآید، به معنای ترسان هم میآید؛ به معنای کسانی که صدایشان را از شدت خشیت و احترامِ طرف مقابل پایین آوردهاند و جوهره صدایشان مشخص نیست، به این معنا میآید؛ به معنای کسانی که از شدت خجالت یا از شدت ابهت طرف مقابل، چشمها را فرو افکندهاند میآید؛ خاشع به این معانی است. همه معانی اینجا درست است. خاشع یعنی متواضع، خاشع یعنی ترسان، خاشع یعنی صدا را زیر آوردن، خاشع یعنی چشم به پایین انداختن؛ همه اینها میآید.
«ولا یری نور الا نورک و لا یسمع صوت الا صوتک»، که روشن است و محل شاهد هم همین تکه اخیر است که هرچه هست مال توست؛ تو در افعالت، در اوصافت که نور است، در افعالت که حالا شاید صوت بتوانیم به آن بگوییم، هیچ شریکی نداری.
میبینید که خلقِ خدا را «کلمه» هم میگویند؛ کلمه. کلمه، متعیَّنِ نَفَس است. نَفَس وقتی که از حنجره بیرون میآید، با مقاطع که برخورد میکند متعیَّن میشود؛ اگر مقاطع روی این نفس وارد نشوند، کلمات درست نمیشود؛ پس کلمات، تعیُّنِ این نفس است. کل خلق را بدون مشخصات میگویند «نَفَس رحمانی». با مشخص شدن که عقل بشود، نفس بشود، ماده بشود، ارض بشود، سماء بشود و امثال ذلک، میگویند «کلمات». «لَا تَنْفَدُ كَلِمَاتُ رَبِّي» را بعضی همینطور تفسیر میکنند؛ یعنی کلمات، یعنی مخلوقات. هرچه میخواهد باشد؛ مخلوقات جوهری، مخلوقات عرضی، همه کلمهاند. خب، کلمه همراه با صوت است دیگر؛ اظهار کلمه همراه با صوت است. پس «لا یسمع صوت الا صوتک»، یعنی همه اینها صوت تو هستند، همه این کلمات، کلمات تو هستند، همه صوت تو هستند؛ یعنی همه افعال تو هستند، و هیچکس نمیتواند اینطور افعال بسازد که تو ساختی؛ تو در افعالت شریک نداری.
«ولا یری نور الا نورک»؛ حالا اگر همه موجودات را نور حساب کنیم، تابش نور الهی حساب کنیم، باز هم مثل همین صوت میشوند. اگر نور را اشاره به صفات بدانیم، اشاره به این است که هرچه صفت هست، صفت توست. ما ذاتاً صفتی غیر از صفت تو نمیبینیم، هرچه هست مال توست. پس تو در صفت هم شریک نداری، در صوت یعنی فعل هم شریک نداری. عرض کردم ظاهر، نور است و صوت؛ ما با این توجیهات یکی را به صفت مرتبط کردیم، یکی را به فعل مرتبط کردیم. شاید هر دو به فعل مرتبط بشود، شاید هر دو به صفت هم مرتبط بشود. بالاخره با این توجیهی که کردیم، توجیه هم به صورت احتمال استها، توجیهاتی که ما میکنیم توجیهات حتمی نیست، عین راسته، توجیه این نیست، نمیگوییم؛ بلکه میگوییم احتمال است، ما اینطور میفهمیم، ولو ممکن است فهممان هم در عمل غلط باشد.
«و ذلك» [9]
از این «و ذلک» میخواهد بیان کند که چرا اگر به حقیقت توجه کنیم، دیگر احتیاج ندارد که «مربوب» و «مألوه» و «مخلوق» و «مسموع» را ملاحظه کنیم؛ همین رب به تنهایی، اله تنها، عالمِ تنها، خالق و سمیع به تنهایی کافی است. یعنی چرا اینها امور اضافی نیستند؟ چرا اینها متوقف بر آن طرف دیگر نیستند؟ چرا خودشان به تنهایی حاصلند؟ این را میخواهد حالا بیان کند.
«و ذلک»، یعنی اینکه اگر به حقیقت نظر کنی، میبینی مربوبی نیست، مألوهی نیست، بلکه «هو الربّ، الاله، العالم» تا آخر، این به این جهت است: که «الوهیت»، به معنای استجماع جمیع صفات کمالیه است. خب حالا چه مألوهی باشد، چه نباشد، خدا مستجمع صفات کمال هست. آن وقتی که هنوز دست به خلق نزد - آن وقت، یعنی آن وقت زمانی یا آن وقت رتبی - همه صفات را داشت، هنوز خلقی نیامده بود. چون این صفات را دارد خلق میکند، نه چون خلق موجود شده است به برکت خلق، فلان صفت صاحب میشود و واجد میشود؛ اینکه درست نیست. پس اصلاً صفتی برای خدا از ناحیه خلق نمیآید؛ این صفت را دارد که باعث میشود بتواند خلق کند. پس مستجمع جمیع صفات هست، قبل از اینکه خلقی باشد؛ پس مستجمع جمیع صفات است قبل از اینکه خلقی کند. در همان مرتبه علمش مستجمع است، در همان مرتبه علمش مستجمع جمیع صفات است. چون یادتان باشد در گذشته گفتیم که اولین تجلیای که خدا میکند، «تجلی علم» است؛ و با تجلی علم، موجودات در «مقام علمی» آفریده میشوند، و در همان هنگام اوصاف برای خدا جلوه میخورند. خدا اوصاف را در مرتبه قبل دارد، منتها آن اوصاف مستهلکند در ذات؛ یعنی آنجا اسمی، رسمی، صفتی اصلاً نیست. نه یعنی خدا عالم نیست، نه یعنی قادر نیست؛ اصلاً آنجا صحبتِ علم و قدرت نیست؛ یعنی اینقدر بساطت قوی است که حتی این حیثیتها هم آنجا ملاحظه نمیشود، با اینکه «عین ذاتند». با اینکه عین ذاتند، در مرتبه بعد که میآیند عین ذاتند و جدا نیستند؛ ولی با وجود این، اسم و رسمی در آن مرتبه بالا نیست. از مرتبه علم که دیگر ظهور اله از همانجا شروع میشود، از آنجاست که صفات ظاهر میشوند و برای خدا ثابتند؛ چون آن مرتبه هم جدای از خدا نیست، جزو همان مراتب عالم است. بعد خدا به توسط همین علم هم تمام موجودات بعدی را اظهار میکند؛ یعنی علی العلم، همه موجودات را اظهار میکند. پس مرتبه علم، مبدأ همه کمالات برای خود خدا، و مبدأ همه خلق کردنها و کمالات افاضهای هم هست؛ هم مبدأ کمالات است چون در مرتبه علم این کمالات ظاهر میشوند، قبلش هم هستند، منتها ظاهر نیستند، به قول خودشان میگویند «مقهورند»، «مستهلکند» در ذات، ظاهر نیستند؛ نه که نیستند، مستهلکند، اما در مرتبه علم این اسماء ظاهر میشوند، کمالات ظاهر میشوند. آن وقت همه اشیاء از همین علم صادر میشوند؛ اشیاء بعدی هم، که حتی از «صقع ربوبی» بیرونند، همه را خدا با علم خلق میکند؛ علی الخصوص بنا بر قول فلاسفه که علم خدا را «فعلی» میدانند و منشأ اثر و منشأ وجود خارجی میدانند.
خب، پس در مرتبه علم، خدا مستجمع جمیع صفات کمال است، یا بفرمایید در مرتبه علم، مبدأ کل کمال است و منتهای همه کمالات. به این مناسبت اله است؛ هنوز خلقی شروع نشده است، فقط اولین تجلی حاصل شده است، که هنوز از صقع ربوبی بیرون نیامدهایم، هنوز خلقی شروع نشده است؛ با وجود این، او اله است، یعنی تمام صفات کمالیه را داراست. قبلش هم داراست، منتها دیگر حتی صدق الاهیت هم برایش صدق نمیکند، چون عرض کردم همه اسماء آنجا مستهلکند. از اینجا به بعد صدق الاهیت برایش میکنیم، چون اسماء بروز کردهاند. حالا کسی نیست این اسمای ظاهرشده را ببیند کار نداریم، ولی بالاخره اسماء ظاهرند؛ آن وقت است که خدا بر او صدق میکند «اله». و این همه در ازل است! حالا فکر نکنید مرتبه «واحدیت» بعد از مرتبه الاهیت، یک مرتبه حادث است؛ اینها نیست، همه اینها ازلیاند، همه ازلیاند، و همه موجودند به «وجود الله»، نه موجودند به «ایجاد الله». ما موجودیم به ایجاد الله، اگر وجود داشته باشیم که عرفا میگویند نداریم؛ اگر حرف فلاسفه را قبول کنیم و وجود داشته باشیم، ما را خدا ایجاد کرده، نه از وجود خودش به ما داده است. ما موجود نمیشویم به وجود خدا که ما بشویم پارهای از تن خدا، ما بشویم جزء خدا؛ بلکه ما موجودیم به ایجاد خدا، یعنی خدا ما را ایجاد کرده، نه از وجود خودش به ما داده است. وجود او فقط خودش را موجود کرده که «وجود واجبی» است؛ به ما «وجود امکانی» داده است. بله، آن اسما و صفات موجودند به وجود خدا، نه به ایجاد خدا؛ به وجود خدا موجودند، یعنی آن تو، خود صقع ربوبیاند. اگر مثلاً بخواهیم فرض کنیم که صقع ربوبی ناحیهای باشد، فضایی باشد، کل موجوداتی که در آن فضا هستند میگوییم در صقع ربوبیاند. اگر صقع ربوبی را فضا بگیریم، که البته چون واجب تعالی فضا ندارد فضا درست نیست، برای تصویر کردن خودمان داریم میگوییم، اگر صقع ربوبی را یک فضا بگیرید، هرچه در آن فضا جا بگیرد به آن میگوییم در صقع ربوبی است؛ هرچه بیرون فضا باشد میگوییم جزء عالم است. ما در آن بیرون فضا هستیم، جزء عالمیم؛ ولی اسماء، صفات، «اعیان ثابته»، حتی بنا بر قول بعضی از «ملائکه مهیمنه»، در آن صقع ربوبیاند؛ و حتی بعضی از «ملائکه مدبره» هم که پایینتر از مهیمنهاند، اینها هم در صقع ربوبیاند، و همه موجودند به وجود الله. مثل این میماند که فرض کنید این حواس ظاهری ما در صقع نفس ما موجودند، با اینکه غیر نفس ما هستند؛ نفس ما یک چیز است، باصره چیز دیگر است، ولی همه در همان صقع نفس ما هستند، همه کارگزاران خود ما هستند؛ یعنی وقتی ما کاری را میخواهیم انجام بدهیم، آنها انجام میدهند، به دستوری که ارتکازاً ما به آنها صادر میکنیم کار انجام میدهند، ولی از صقع ما بیرون نیستند. اما چیزی که من میسازم، کتابتی که میکنم، حرکتی که دستم دارد انجام میدهد و مینویسد، یا پایم دارد انجام میدهد و راه میرود، اینها بیرون از صقع من است؛ اینها افعال من است، صادر از من است. واجب تعالی هم همینطور است؛ یک صقع ربوبی دارد که خودش هست و خودش، منتها آن مراتب پایینتر هم دیگر جزء همان وجود واجب است. یک افعالی دارد که بیرون از خودش هستند؛ و به تعبیر دیگر میشود گفت معالیلی دارد که مباینند، حالا یا معاليل اسمش را بگذارید یا لوازم اسمش را بگذارید، که مباین نیستند. حالا یا بنا بر بعضی تعبیرات متصلند، متقررند، هرچه هستند بالاخره تعبیری نداریم برای گفتنش. فلاسفه در علم واجب تعالی پدیده «ارتسام» کردند، که همین تعبیر هم یک خرده غلطانداز شده است. به هر تعبیری که بگوییم، بالاخره مباین نیستند.
خب، از کجا رسیدیم به اینجا؟ بحث در اسماء داشتیم، بحث در اسماء و صفات داشتیم که این اسماء و صفات در صقع ربوبی هستند و همه برایش ثابتند، ولو هنوز عالمی نیامده است؛ این صقع ربوبی کامل است ولو هنوز عالمی نیامده است. پس او «اله» است، چون در این صقع ربوبی همه آنچه را که باید داشته باشد، همه آنچه را که استحقاق دارد، همه را واجد است؛ ولو هنوز خارج از این صقع ربوبی چیزی خلق نشده است.
پرسش: آنجا هم مربوب دارد؟
پاسخ: شاید آنها را مربوب نگویند. بالاتر برویم آنها هم نیستند؛ بالاتر برویم آنها هم نیستند، ولی آنها را، اسماء و صفات را نمیشود گفت هالکند. بله، در مقام ذات که میرسیم آنها هم مستهلک میشوند، غیر از مقامات بعدی نمیشود گفت هالکند. ما را به لحاظ ذاتمان میتوانیم بگوییم هالکیم، آنها را نمیشود گفت؛ لذا آنها را اصلاً مربوب نمیدانیم. آنچه که در صقع ربوبی است، مربوب نمیدانیم. مربوب از همین خلق شروع میشود، مربوب اصلاً از خلق، از عالم شروع میشود؛ از عقل گرفته تا هیولی، اینها مربوبند. حالا من تعبیری ندارم عرض کنم، چیزی به ذهنم بیاید توش هستم بگویم. حالا بله، ، همان که خودشان گفتند در صقع ربوبی، ما میگوییم در صقع ربوبی. آنها را ما جزء عالم نمیدانیم، مربوب نمیدانیم، آنها حاصل است. یعنی «اله» هست، یعنی خدا با اسما و صفاتش هست؛ و الا اگر آنها مربوب باشند، امام میگوید خدا اله است در حالی که مألوهی نبوده است، رب است در حالی که مربوبی نبوده است؛ یعنی در حالی که آنها هم نبودند خدا رب است؟ نه، با آنها. اله یعنی مستجمع جمیع صفات، خب این صفات باید باشند؛ این صفات باید باشند تا اله صادق باشد. این صفات چه وقت هستند؟ از ازل هستند، منتها قبل از اینکه خلق را خدا شروع کند و مألوه را بیاورد، آنها هستند؛ ولی آنها جزء الهند نه جزء مألوه. اسما و صفات جزء الهند. همین جزء که میگوییم تعبیر مسامحهای است، تعبیر نداریم، الفاظ نداریم؛ بله. اینها مطالبی است که من یک نقطهاش را با الفاظ میگویم، بقیهاش در ذهن شما باید حل بشود؛ چون میدانید ذهن بهتر از الفاظ، مؤثرتر از الفاظ است. لفظ، گویا نیست؛ اما ذهن وسعتش بیشتر از لفظ است و بیشتر میفهمد. یک مقداری را گوینده میگوید یا نویسنده مینویسد، بقیهاش را واگذار میکند به ذهن خواننده یا شنونده که خود این ذهن برود پیگیری کند.
این در مورد اله؛
و «و ذلک»، اینکه میگوییم اگر نظر به معنا و حقیقت کنید مربوبی نیست و مألوهی نیست، بلکه فقط رب است و اله و بقیه، به این جهت است:
«ان الالوهية هي استجمائيات الكمالات العليا و الصفات الحسنى» همین استجمائیت، یعنی جامع بودن، جمع کردن «کمالات علیا» و «صفات حسنی»، همین جمع داشتن را به آن میگویند «الوهیت». «و ذلك له سبحانه بذاته» این استجماع برای خدا به ذاته است، کسی به او نداده، مال خودش است؛ «في مرتبة علمه بذاته» در همان وقتی که علم به ذات دارد، که جدای از ذات هم نیست، در همان مرتبه، این اسمای کمالیه و صفات حسنی برایش جمعند؛ «الذي» آن علم به ذاتی که مبدأ کل کمال و منتهای کل جلال و جمال است.
اگر از آن طرف شروع کنید، از طرف ذات شروع کنید، میبینید که همه کمالات از همین علم شروع شده است. اگر از اسما و صفات شروع کنید، همه را بکشید جلو، بالاخره آخرسر منتهی میشود به همین علم؛ چون منشأ، این علم بوده است، منشأ کمالات این علم بوده است. اگر از این علم شروع کنید او را منشأ میبینید؛ اگر از خود کمالات شروع کنید بروید دنبال منشأش بگردید، همه را منتهی میکنید به علم. پس این علم، مبدأ کل کمال است و منتهای کل جلال و جمال است. «جلال» و «جمال» مجموعاً میشود همان کمال؛ پس مبدأ کل کمال و منتهای کل کمال است. چون کمال را اگر شما تفصیلش بدهید، بعضی کمالات جلالیاند، بعضی جمالیاند.
حالا جلال و جمال را مختلف معنا کردهاند:
بعضی گفتند جلال، صفات غضبی است مثل انتقام و قهر و اینها، و جمال، صفات رحمتی است مثل رحمان و رحیم بودن؛ بعضی اینطور گفتند.
بعضی گفتند جلال صفاتی است تنزیهی، جمال صفاتی است تشبیهی؛ مثلاً جمال مثل علم، مثل قدرت، که حالا نمونه امکانیاش را ما هم داریم؛ ولی جلال صفاتی است که خلق اصلاً ندارند، مخصوص خودش است، تنزیهی است؛ این مخصوص خودش است، تشبیهی نیست، یعنی کسی به آن صفت شباهت ندارد. البته اصلاً ما شباهت نداریم؛ صفت ما با صفت خدا، چون صفت او واجب است صفت ما ممکن است، صفت او اصلی است صفت ما امانتی است؛ ولی میخواهیم بگوییم همانطور که او علم دارد ما هم علم داریم؛ حالا علم او با علم ما چه فاصلههایی دارد بماند، ولی بالاخره همانطور که او علم دارد ما هم علم داریم، این میشود صفت تشبیهی، این از این صفت جمال. صفت جلال صفت اختصاصی خداست. هرچه میگویند جلال و جمال یک جورر معنا شده، ولی بالاخره همه قائلند به اینکه جلال و جمال اگر جمع بشود میشود کمال. پس «مبدأ کل کمال» و «منتهای کل جلال و جمال»، یعنی مبدأ کل کمال است و منتهای کل کمال است. یعنی اگر کمال را از آنسو شروع بکنید میبینید علم مبدأ شد، اگر از خود کمالات بیایید جلو میبینید علم منتهایش شد.
این معنای الوهیت خدا بود، که در این معنا توجه فرمودید احتیاج به مألوه نبود؛ خدا اله هست ولو مألوهی نداشته باشد.
حالا معنای رب؛ دیگر توضیح دادم معنای رب را، دوباره نمیگویم:
«و ربوبيته هي مالكيته و سلطانه و قهر كل شيء لديه عز شانه» ربوبیت خدا به این معناست که او مالک است، او سلطان است، و همهچیز پیش او مقهورند و مطاعند و قدرت ابراز هیچ کاری ندارند، یا حتی هالکند، حتی هالکند. پس رب یعنی مالک، این یک مقدمه؛
«و مالك الاشياء محيط بها» این دو مقدمه. پس رب یعنی محیط. البته اگر محیط بودن خدا بخواهد ظاهر بشود، محاطی هم لازم است؛ اما اگر نه، به ظهور کار نداریم، واقعاً خدا محیط است. همانطور که عرض کردم واقعاً ما عبدیم ولو عبادت نکنیم، خدا واقعاً محیط است ولو الان چیزی نباشد که خدا بر او احاطه داشته باشد. بله، اگر بخواهد این محیط بودنش ظاهر بشود، احتیاج به این است که محاطی باشد. خب این معنای رب بود که با دو مقدمه بیان کرد.
معنای خالق: خالق را ایشان به «اقتدار» برمیگرداند؛ خالق است یعنی قادر بر کل شیء است. خب قادر هم که معلوم است، ولو مقدوری هم نباشد خدا قادر هست؛ بله، اگر بخواهد این قدرتش را به کار بیندازد و اظهار کند، مقدور لازم است.
«و خالقيته انما هو باقتداره على كل شيء و حصوله » یعنی حصول این قدرت یا حصول این خالقیت - حصول قدرت بگویید بهتر است - حصول این قدرت است «له» برای خدا «بنفس ذاته» نه به لحاظ مقدور، بلکه «بنفس ذاته القيومة الممسكة للسموات و الارض» یعنی قبل از اینکه سماوات و ارض باشد، او قدرت داشت و علی القدرة هم اینها را آفرید؛ نه با خلق اینها قدرت پیدا کرد. پس قدرتش محتاج به اینها نیست، متوقف بر اینها نیست. خالقیت هم همان قدرت است؛ اگر خالقیت همان قدرت شد، پس خالقیتش هم متوقف بر خلق اینها نیست، همانطور که قدرتش متوقف بر خلق اینها نیست. پس خدا قادر است، خدا خالق است ولو هنوز مخلوقی نیامده باشد. چون خالق است مخلوق را میآورد، نه چون مخلوق میآید او خالق میشود؛ پس خالقیت قبل از مخلوق، حاصل است برای او.
پرسش: ایشان دارد خالقیت را به قدرت برمیگرداند.
پاسخ: ایشان دارد خالقیت را به قدرت برمیگرداند، شما آن خالقیت اضافی در ذهنتان است. من اولی که وارد بحث شدم اشاره کردم حرف فلاسفه را کنار بگذارید؛ در ذهن ما حرف فلاسفه است، لذا این حرفهای ایشان را متوجه نمیشویم. فلاسفه ما به ما گفتند خالق هم اضافی است؛ متکلمین هم گفتند، گفتند صفت اضافه است؛ این در ذهن ما پر شده است. الان ایشان میخواهد مطلب دیگری بگوید، آن ذهن ما چون پر شده از مطالب فلاسفه، اجازه نمیدهد که حرفهای ایشان را متوجه بشویم. ولی از حرف فلاسفه خودتان را خالی کنید، حرف ایشان را متوجه میشوید. نمیخواهم بگویم هرچه میگوید بگویید حق یا لاحق؛ توضیحی است که ایشان دارد میدهد، کلام امام را دارد توضیح میدهد. ما کلام امام را حق میدانیم، ولی توضیح ایشان را که نمیتوانیم بگوییم حتماً حق است؛ این چیزی است که خودش از این کلام فهمیده است. حالا یک وقت ممکن است یک نفر بیاید بهتر از این توضیح بدهد کلام امام را. ما داریم کلام ایشان را میخوانیم؛ تصدیقش برای ما مهم است، تصدیقش را کار نداریم. تصدیق وقتی ثابت بشود که حق است تصدیق میکنیم، وقتی هم ثابت نشد رد میکنیم. فعلاً تصدیق میکنیم که ایشان چه میگوید؛ تمام این کتاب را که میخوانیم برای این است که تصدیق کنیم. تصدیق کردنِ اینگونه مسائل احتیاج به دلیل دارد، که ما واقعاً تصدیق کنیم که امام همین را فرموده که ایشان دارد توضیح میدهد. شاید فرموده باشد، انکار نمیکنیم، شاید فرموده باشد؛ اما مطمئن نیستیم. شاید یک معنای بالاتری فرموده باشد که اگر خود امام برای ما توضیح بدهند، ما میمانیم؛ یعنی هم تعجب میکنیم از توضیحشان، و هم تعجب میکنیم از اینکه چقدر ما کم فهمیده بودیم.
در زمان میرزای شیرازی - حالا برای اینکه خستگیتان در برود، یک داستانی نقل بکنم بد نیست - در زمان میرزای شیرازی یک «ملا فتحقلی خان» بود، ملا فتحقلی اراکی، بله؟ سلطانآبادی اراکی. ملا فتحعلی... من خانش را بیخود گفتم، بله، ملا فتحقلی سلطانآبادی نه اراکی. یکی «ملا فتحقلی سلطانآبادی» و «ملا حسینقلی همدانی»، این دو با هم بودند؛ هر دو هم عارف بودند، منتها مشربشان مختلف بود. مرحوم میرزای شیرازی خواسته بودند از ملا فتحقلی که هر هفته بیا من را نصیحت کن؛ بر اثر اقبالی که مردم به من میکنند، یک وقتی در من انحرافی برایم پیدا نشود. هر دفعه بیا من را نصیحت کن که آن تواضعی که خدا در من نهاده باقی بماند، من گرفتار غرور نشوم، فراموش نکنم، غفلت در من عارض نشود. ایشان هم هر هفته میآمد نصیحت میکرد و میرفت. بعد چون خودش هم مورد اقبال خیلی نبود، یعنی خودش مینشست آن کنار، لذا خودش گرفتار نمیشد. نقل میکنند چند تا از مفسرین، که من اسمهایشان یادم نیست، میگفتند که ملا فتحقلی قرار شد که برای ما چند آیه را تفسیر کند. آیه را برای ما تفسیر کرد، دیدیم که اصلاً این تفسیر را ما نشنیدهایم؛ با اینکه مفسریم، همه تفاسیر را خواندهایم، اما نشنیدهایم. و نگاه میکنیم به آیه، میبینیم خیلی واضح استنباط میشود؛ یعنی حرف ایشان بهتر از این حرفی است که مفسرین گفتهاند، و خیلی هم حرف عمیقی است. دو مرتبه فردا آمد همان آیه را به گونهای دیگر تفسیر کرد، باز دیدیم قشنگ فهمیده میشود. چندین بار این آیه را تفاسیر مختلف کرد، خب افاضه شده بود به ایشان. تفسیر میکرد و ما میپسندیدیم، میدیدیم آیه همین را دارد میگوید؛ دیگر حرفهای مفسرین از چشممان افتاد، فهمیدیم که این حرف درسته. حالا عرض میکنم: چه بسا اگر خود امام، یا کسی که امام به او سرایت کرده، بیایند این عبارات را برای ما توضیح بدهند، ما بگوییم ای بابا، ما معنای دیگری میکردیم، آن معنا اصلاً خیلی خوب هم نبود؛ معنایی که امام فرموده بهتر بود. یک وقت هم میبینیم خود همین قاضی سعید با افاضه این حرفها را گرفته و میزند، حرف درستی است. دیگر برای ما خیلی مسئله روشن نیست؛ ما حرف ایشان را میخوانیم، ولی حالا تفسیر میکنیم و تصدیق نمیکنیم فعلاً؛ ولی در وقت فهمیدن این حرفها توجه داشته باشید حرف فلاسفه را کنار بگذارید. ایشان گاهی با فلاسفه موافق است، گاهی مخالف است؛ اینجا جایی است که مخالف است. چون مخالف است، دیگر نباید حرفهای فلاسفه را ما بیاوریم و بخواهیم با کلمات فلاسفه حرف ایشان را توضیح بدهیم؛ باید مقابل فلاسفه بایستیم و حرف ایشان را توضیح بدهیم.
پرسش: البته معنای جدیدی نیست، خود فلاسفه هم به خالقیت...
پاسخ: البته معنای جدیدی نیست، خود فلاسفه هم خالقیت را یک شعبهای از قدرت گرفتهاند؛ ایشان شعبه نمیگیرد. یعنی با فلاسفه تا اینجا پیش میآید، میگوید خالقیت یعنی قدرت؛ خدا خالق است یعنی قادر است. اصلاً خالق یعنی همه این کارها را انجام میدهد دیگر؛ خلق یعنی همه افعالی که خدا انجام داده، صدق میکند برایشان خلق. خب برای خدا هم صدق میکند. به این مناسبت ایشان میگوید خالق هم... مفهومشان یکی است انشاءالله. البته ایشان خالق را به معنای قدرت نگرفته است؛ خالقیت را «باقتداره علی کل شیء» گرفته است؛ گفته خالقیت خدا به سبب اقتدار خداست، یعنی شعبهای از قدرت گرفته است، نه خود قدرت. یعنی چون قدرت داشته است، خالق است؛ چون قدرت داشته، رازق است. خب آن وقت خالق بودن میشود همان قدرت، منتها شعبهای از قدرت؛ همانطور که رازق بودن میشود شعبهای از قدرت. و قدرت و اینها به نفس ذات برای خدا ثابت است، نه با آمدن مقدور. پس قبل از اینکه مقدوری باشد قدرتی هست، قبل از اینکه مخلوقی باشد خالقیت هست.
خب حالا، اما «سامعیت» خدا چیست؟ سامعیت را جالب تفسیر میکند.
سامع که به معنای سامع است، آن دیگر احتیاج به معنا ندارد، توضیح ندارد؛ ولی سامعیت خدا یعنی چه؟ وقتی این سامع را به خدا اضافه میکنیم، چه میشود معنایش؟
سامعیت خدا یعنی سامعیتی که فوقش سامعی نیست؛ سامعیت خدا را هم توصیف میکند؛ توصیفی که البته اعتراضی نیست، من این را توضیح بدهم. میگوید: سامعیت خدا به این است که سامعی فوقش نباشد. چه سامعی؟ چه سامعی فوق خدا نباشد؟ یک نوع سامع خاصی را نفی میکند، ولی نمیخواهد بگوید سامعهای دیگر هستند، توجه کنید؛ این سامع که قویترین سامع است، این را میگوید قبل از خدا نیست؛ اگر این نیست، مابقی که دیگر هیچ.
چه سامعی قبل از خدا نیست؟ سامعی که: «لا یسمع الا صوته و خضعت الاصوات له». یکچنین سامعی قبل از خدا نیست؛ این خودِ خداست. خودِ خدا سامعی است که: «لا یسمع الا صوته و خضعت الاصوات له». میگوید خدا سامع است یعنی قبل از او چنین سامعی نیست. خب قبلش چنین سامعی نبود که دیگر جای سامعهای دیگر هم نیست. آنجایی که سیمرغ پر میریزد، پشه نمیآید؛ همان شعر معروف:
«جایی که عقاب پر بریزد از پشه لاغری چه خیزد»
منظور اینکه وقتی که سامع چنینی قبل از خدا نباشد، بقیه سامعها نیستند. پس سامعیت خدا به معنای این است که: «لا سامع فوقه».
بعد میفرماید: سامع چنینی، که خودِ خدا سامع چنینی است: سامعی است که «لا یسمع الا قوله و خضعت الاصوات له».
بیشتر از این نمیشود توضیح داد، خود من هم بیشتر از این بلد نیستم.
«و سامعيته بان لا سامع فوقه» کدام سامع؟ سامع را موصوف میکند؛ آن سامعی که فوق خدا نیست چه نوع سامعی است؟ سامعی که «لا يسمع الا قوله» و سامعی که «خضعت الاصوات له» این «و خضعت الاصوات له» «عطف» بر «لا یسمع» است؛ یعنی هر دو صفتند برای سامعی که فوق او میخواهد باشد. سامعی فوق او نیست؛ سامعی که «لا یسمع الا قوله» فوق او نیست، سامعی که «خضعت الاصوات له» فوق او نیست؛ پس سامعهای دیگر به طریق اولی.
خب، این «فكيف يوجد معه ما يضاف اليه» این یک «استفهام انکاری» است که متفرع نیست بر سامعیت تنها؛ متفرع است بر الوهیت، ربوبیت، خالقیت، سامعیت؛ یعنی هر چهار تایی که ایشان گفت، متفرع بر این چهار تا است.
با این بیانی که کردیم روشن شد که چیزی که بخواهد یک طرف اضافه او قرار بگیرد، با او وجود ندارد، تا شما به توسط این طرف اضافه، این وصف اضافی را ثابت کنید. آن هنگامی که خدا این اوصاف را دارد، اصلاً طرف اضافه ندارد؛ با وجود این، اوصاف برایش هست. در مرتبه علمش که همه اوصاف کمالی هست، و در مرتبه تدبیر و خالقیت و سامعیتش که فوق را نمیپذیرد، در آن مرتبه این اسماء هستند، در حالی که اصلاً غیری موجود نیست که بخواهد طرف اضافه قرار بگیرد. پس چگونه میگویید این اوصاف، اوصاف اضافی هستند که با وجود طرف اضافه میآیند و با نبودِ طرف اضافه نیست میشوند؟ این صفات اصلاً صفات اضافی نیستند، چون صفات قبل از طرف اضافه موجودند.
«فکیف یوجد معه ما یضاف الیه»، اگر خدا اینچنین است و اجازه نمیدهد چیزی قبل از خودش باشد، چنانچه در سمع هم گفتیم، «فکیف یوجد» با خدا چیزی که «یضاف الیه»، یعنی به او اضافه حاصل بشود؛ یعنی یک طرف اضافه قرار بگیرد. «او يتقابل شيء ما لديه» این «او یتقابل» عطف بر «یوجد» است، عطف بر «یضاف» نگیرید؛ یعنی: «فکیف ... یتقابل شیءٌ ما لدیه»، نه «شیئاً ما لدیه»، «و کیف یتقابل شیءٌ ما لدیه». چگونه متقابل میشود شیئی با آنچه که پیش اوست؟ یعنی برای آنچه که پیش اوست چگونه مقابلی درست میشود؟ «کیف یتقابل شیءٌ ما لدیه»، چگونه چیزی با «ما لدیه» تقابل میکند؟ هیچچیزی مضافِ خدا قرار نمیگیرد، یعنی طرف اضافه خدا قرار نمیگیرد، و هیچ شیئی مقابلِ «ما لدیه» قرار نمیگیرد. «شیءٌ» را ما «فاعلِ» «یتقابل» گرفتیم، «ما لدیه» را «مفعول» گرفتیم.
پرسش: شیئاً ما نمیشود؟
پاسخ: معنی نمیشود؛ اگر «شیئاً» بود خوب بود، اگر شیئاً بود خوب بود. اگر شیئاً بود ما عطفش میدادیم بر «یضاف»، اگر شیئاً بود: «فکیف یوجد معه ما یضاف الیه یا ما یتقابل شیئاً ما لدیه»، «ما یتقابل شیئاً ما لدیه». اگر «شیئاً ما لدیه» بود که مفعول یتقابل میشد، ضمیر یتقابل را برمیگرداندیم به «ما»یی که در «ما یضاف» گفته شده است، یتقابل را عطف میگرفتیم بر یضاف؛ اما یتقابل را نمیتوانیم عطف بگیریم بر یضاف چون «شیءٌ» پشت سرش آمده است. پس باید یتقابل را عطف بگیریم بر یوجد تا «شیء» بشود فاعل، «ما لدیه» بشود مفعول.
پرسش: نمیشود بگوییم مقابله کند شیءٌ ما نزدش؟
پاسخ: مقابله با چه بکند؟ مقابله با چه بکند؟ «شیءٌ مایی» نزدش... با چه مقابله کند؟ نگفته دیگر، نگفته دیگر، باید با یک چیزی مقابله کند! اینطوری که من معنا میکنم صاف است. چگونه چیزی با آنچه که پیش خداست مقابله میکند؟ مقابل و مقابله روشن است، مقابل و مقابله و محاذی میگویند؛ مقابله به این روشنه عبارتی که من میگویم. اما شما میفرمایید «شیءٌ ما» چگونه مقابله میکند با «لدیه»؛ اینطور درنمیآید دیگر، این معنا صاف نیست. حالا شما آن تشدیدی را که آنجا گذاشتهاید میخواهید حفظش کنید، عیبی ندارد، پاکش هم بکنید. تشدیدی که گذاشتید میخواهید حفظ کنید، میخواهید معطلش کنید.
پرسش: تشدید هم باشد همین معناست.
پاسخ: تشدیدش هم میتواند باشد، عیب ندارد، بله؛ تشدید هم باشد عیب ندارد، چون بالاخره تنوین است وقتی به «ما» متصل میشود... بله، تبدیل به میم مشدد میشود، از حروف «یرملون» است دیگر.
پرسش: پس در واقع عطف به یوجد است؟
پاسخ: عطف بر «یوجد» بگیرید صاف است، عطف بر «یضاف» نگیرید. اگر «شیئاً ما» بود عطف بر یضاف میگرفتیم حتماً، اما چون «شیءٌ ما» است عطف بر یوجد است.
خب، تا اینجا ما توجه کردیم به حقیقت؛ ولی «و اذا نظر الى الصورة و الظاهر» این عطف بر آن «اذا نُظر»ی است که اول بحث شروع کردیم؛ خط اول داشتیم: «فاذا نظر الی الحقیقة و المعنی»، توضیحاتش را دادیم، حالا میگوییم: «و اذا نظر الی الصورة و الظاهر». اگر ما به صورت و ظاهر توجه کنیم، یعنی همین ظاهر عالم را ببینیم، خب در ظاهر عالم مخلوق را هم میبینیم، خالق را هم کشف میکنیم؛ خالق را نمیبینیم، کشف میکنیم. آن وقت هم خالق هست، هم مخلوق هست، آن وقت صفت اضافی....