80/09/19
بسم الله الرحمن الرحیم
ادامه شرح حدیث دوم (صفحه 165-166)/باب دوم در توحید و نفی تشبیه /شرح کتاب توحید صدوق
موضوع: شرح کتاب توحید صدوق/باب دوم در توحید و نفی تشبیه /ادامه شرح حدیث دوم (صفحه 165-166)
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
جلد اول شرح توحید، صفحه ۱۶۵، سطر پنجم: «و اما وجه الاستدلال فی العبارة الشریفة فهو ان للخلق هویات مختلفه به احتجب بعضها عن بعض و امتاز کل واحد عن الآخر» [1]
قسمتی از این حدیث را خواندیم، حالا میخواهیم استدلالی که در این حدیث آمده است را بیان کنیم. استدلالی که در این قسمت آمده را میخواهم بیان کنم.
امام در این قسمت اینچنین فرمودند که خلایق از هم محجوباند و همهشان هم حجاباند بین خودشان و خدای خودشان. چنین نیست که خداوند خودش حجاب باشد، بلکه آنها حجاباند. اینچنین نیست که خدا محجوب باشد از خلق، بلکه خلق خودش حجابی است بین خودش و خدا. این را از روایت خواندیم.
پس خلایق، سه تا مطلب اینجا ما میتوانیم ادعا کنیم:
یکی اینکه خلایق خودشان از هم محجوباند؛ این یکی از آن یکی آگاهی ندارد.
دوم اینکه خدا از اینها محجوب است و اینها خودشان حجاباند که خدا را محجوب کردهاند از خودشان؛ نه اینکه خداوند حجابی داشته باشد و مانع شده باشد، اینها خودشان حجاباند. اگر ما بتوانیم آن تعین خودمان را فانی کنیم، این یک دانه حجاب برطرف میشود. برویم بالاتر، از آن تعین بالایی هم عبور کنیم، حجاب دوم هم شکافته میشود. پس حجابها را خود حجابها خودمان هستیم که باید این حجابها را برطرف کنیم تا بتوانیم برسیم به خداوند. ولی خب میدانیم که تعداد خاصی از حجابها را توانایی داریم که برطرف کنیم؛ اینچنین نیست که بین خودمان و خدا هیچ حجابی باقی نماند. بالاخره حجابهای جسمانی خودمانیم، حجابهای روحانی هم بالاتر، اینها همه بین ما و خدا فاصلهاند. ما اگر هرچه درجهمان برود بالاتر، یک حجاب را عبور کردیم؛ باز یک خرده دیگر برویم بالاتر، یک حجاب دیگر را عبور کردیم؛ ولی اینکه تمام حجابها را بتوانیم عبور کنیم در امکان ما نیست. این هم مطلب دوم بود که ما خودمان حجابیم برای خدا.
مطلب سوم: از جانب خدا نسبت به ما هیچ حجابی نیست؛ همه ما برای خدا بدون حجاب آشکاریم.
پس سه تا مطلب شد:
• یکی اینکه هر یک برای دیگری محجوب است.
• یکی خدا برای ما محجوب است به وسیله حجابی که خودمان هستیم.
• یکی هم ما برای خدا محجوب نیستیم؛ بین ما و خدا از طرف خدا حجابی نیست، بین ما و خدا از طرف ما حجاب است.
این سه تا مطلب را گفتیم.
حالا میخواهیم بیان کنیم که ما حجابیم، هم خودمان برای خودمان، هم خودمان برای خدا، این را میخواهم بیان کنم. آخر سر هم میخواهیم بیان کنیم که ما برای خدا حجاب نیستیم؛ یعنی ما خدا را محجوب میکنیم، اما محجوب از خدا نیستیم؛ خدا ما را بدون حجاب عالم است.
اما مطلب اول و دوم؛ مطلب اول و دوم با هم گفته میشود. استدلالی که میکنیم، استدلال به این صورت است، دو جور استدلال میکنیم: یک استدلال اینجا گفته میشود، یک استدلال هم در صفحه ۱۳۰، یعنی ۳۵ صفحه قبل گفته شد؛ که من آن را هم اشاره میکنم. [2]
حالا استدلال صفحه ۱۳۰ را اول بگویم. ما همه در مقام «ذات» اله مستهلک بودیم؛ مایی نبودیم، حقیقت ما بود. حقیقت ما خود خداست که ما رقیقه او هستیم. پس ما آنجا مستهلک بودیم؛ ما یعنی به عنوان ما مستهلک بودیم. بعد خداوند ما را خلق کرد؛ یعنی در مرتبه پایین، آن تعین را با وجودی که خودش افاضه کرد، آن تعین را وجود داد؛ و ما در مرتبهای که الان هستیم موجود شدیم. موجود شدیم به «وجود امکانی» بنا بر نظر فلاسفه، و به وجود ظلی، یا نه به «وجود ظلی»، به «ظل» بنا بر نظر عرفا؛ چون عرفا غیر خدا را موجود نمیدانند، بقیه میگویند ظلاند، ظل وجودند، خود وجود نیستند. نمیگویند تو وجود ظلی داری، میگویند تو ظلی؛ حتی وجود ظلی هم تعبیر نمیکنند.
خب، ما میشویم موجود به وجود عرفی، به وجود فلسفی، و میشویم ظل به تعبیر عرفانی. وقتی خلق شدیم، از آن استهلاک آمدیم بیرون، یک تعینی با آن وجودی که خدا به ما داد پیدا کردیم، از همدیگر جدا میشویم؛ زید از عمرو جدا میشود. بعد از آن مرتبه «ذات» هم تنزل کردیم؛ هم زید از عمرو جدا میشود با خلق، وقتی جدا شد آگاهی اگر هم بود قطع میشود. دو شیء که از هم جدا باشند، این تعینی باشد، آن تعینی باشد، اینها از همدیگر غایب میشوند و این محجوب میشود از آن، آن هم محجوب میشود از این.
و هر دومان، هم زید هم عمرو، هر دوی اینها خلق شدند، تعینی است که جدا شدند و تنزل کردند از «ذات»؛ بنابراین حجاب میشوند برای «ذات». الان ما در این بحث نداریم که خداوند بدون حجاب ما را میبیند، آن بحث بعدی ماست؛ حرف این است که ماها نسبت به هم حجابیم و نسبت به خدا هم حجابیم؛ یعنی حجابی هستیم که بین خودمان و خدا هست، قرار میگیرد. علتش هم این است که ما از آن مرتبه «ذات» تنزل کردیم، خلق شدیم، جدا شدیم، لذا دیگر مرتبه «ذات» برای ما روشن نیست؛ البته برای ما از اول هم روشن نبود، آن وقت ما، ما نبودیم؛ آنجا که مرتبه «ذات» برای خودش روشن بود. ما، ما نبودیم. الان ما، ما شدیم، مرتبه «ذات» برای ما مخفی است.
چه مانع است؟ عرض کردم خودمان. خودمان را بشکافیم، از وجود خودمان عبور کنیم، این یک حجاب را رد کردیم؛ برویم بالاتر، مثلاً در «عالم مثال»، آنجا را هم بشکنیم و بشکافیم و برویم بالا، آن حجاب را هم رد کردیم. حالا همینطور حجابها؛ حالا حجابهای تو خود همین عالم ماده، حجابها متعدد است، من فقط گفتم ما؛ ما خودمان چندین مرتبه، چندین طبقه حجابیم: «حیوانیت»مان، «انسانیت»مان، خیلی حجابهای متعدد داریم. برویم تو «عالم مثال»، آن هم حجابهای طبقه طبقه است؛ همه اینها باید رد شود. حالا ممکن است همه را رد کنیم، ممکن است بعضیها را رد کنیم؛ بعضی هم که اصلاً حتی حجاب خودشان را هم نمیشکنند، تو همین حجاب خودشان هم هستند.
این بیان آن بود که در صفحه ۱۳۰ داشتیم؛ که ما در آن مرتبه «ذات» مستهلک بودیم، در مرتبه «ذات» مستهلک بودیم و مایی نبودیم. بنابراین دیگر نمیشد گفت حجابی داشتیم یا نداشتیم. وقتی خلق شدیم، تنزل کردیم، ما شدیم ما و با آن ظل وجود پیدا کردیم؛ خب حالا که ما شدیم ما، از هم جدا شدیم، از خدا هم جدا شدیم. چون از هم جدا شدیم، هر کدام از دیگری محجوب شدیم؛ چون از خدا جدا شدیم، خدا هم از ما محجوب شد.
البته عرض میکنم از اولی که ما در مرتبه «ذات» بودیم، ما نبودیم؛ ما وقتی تنزل کردیم، تازه شدیم ما. آنجا ما نبودیم که بگوییم بدون حجاب خدا را میدیدیم، مایی نبودیم که بخواهیم خدا را ببینیم. وقتی تنزل کردیم، ما پیدا شد، اما با حجاب پیدا شد، نه بدون حجاب. ما از هم جدا شدیم، هر یک از دیگری محجوب شدیم، از خدا هم جدا شدیم و از خدا هم محجوب شدیم، خدا هم از ما محجوب شد. عرض میکنم این دوباره تکرار نکنم، ما نبودیم؛ هی من تعبیر به ما میکنم، میگویم از خدا جدا شدیم، ما اصلاً نبودیم که بخواهیم جدا بشویم؛ ما تازه آفریده شدیم. آن که آنجا بود، خود خدا بود، ما نبودیم؛ حقیقتی بود که اگر تنزل میکرد، میشدیم ما. پس ما آنجا نبودیم، ما اینجا هستیم، اینجا هم با حجاب هستیم. تا اینجا روشن است؛ این عرض کردم عین مطلبی است که در صفحه ۱۳۰ گفته شد.
الان در صفحه ۱۶۵ ایم؛ همین مطلب را تقریباً داریم میگوییم، منتها «حد وسط»مان خلق نیست، «حد وسط»مان «امتیاز» است. قبلاً گفتیم خلق شدیم یا تنزل کردیم، حالا میگوییم از هم ممتاز شدیم. همان مطلب است، منتها عرض میکنم با «حد وسط» دیگر؛ و چون «حد وسط» تغییر کرده، دلیل تغییر میکند. بیان قبل با بیان فعلی فرق میکند، چون «حد وسط»ها فرق میکند.
خب آن دلیلی که الان میخواهیم مطرح کنیم این است: افراد، چه انسانها باشند چه موجودات دیگر باشند، منتها حالا ما به خودمان مثال میزنیم، افراد هر کدام هویت مخصوص به خودشان را دارند؛ و چنین نیست که این هویتها به هم پیوسته باشد که بگوییم همه یکیاند. اگر همه یکی بودند، خب از هم آگاه بودند؛ از هم آگاه بودند یعنی بالاخره این وجود وسیع تمامش آگاهی بود نسبت به خودش. ولی وقتی وجودها را از هم جدا کنیم، امتیاز بدهیم، این وجودها از هم جدا میشوند، هر کدام میشود هویت خودش، هر کدام دارای مقام خودش، مقام معلوم است؛ و وقتی که این خودشه، آن هم خودشه، این دو تا یکی نیستند، خب از هم آگاهی ندارند؛ هر یک محجوب از دیگری است. خب این روشن است، امتیاز باعث محجوبیت میشود.
ما از خدا هم امتیاز داریم، چون مخلوق او هستیم، او نیستیم ، اگر او بودیم، حجابی نبود، ولی او نیستیم. وقتی او نیستیم، پس ما میشویم تعینی غیر از او؛ بنابراین میشویم غیر آگاه به او و میشویم دارای حجاب. نه دارای حجاب یعنی یک پردهای بین ما و خدا آویخته است؛ خودمان همان پرده هستیم، نه یک پرده دیگری باشد، خودمان پردهایم.
تا اینجا روشنه؛ یعنی اصل مطلب گفته شد. پس هم ما امتیاز داریم از همدیگر، جداییم از همدیگر، هر کدام «مقام معلوم» خودمان و هویت خاص خودمان را داریم، و همچنین همهمان جداییم از خدا.
گاهی از اوقات میشود که شخصی که خیلی مهمه، مثلاً پیغمبره، امامه، نسبت به بقیه آگاهی دارد؛ با اینکه امتیاز دارد، او تعینی است، این تعینی است، اما آگاهی دارد. مثلاً ماها نسبت به هم اگر یکی مقامش بالا باشد از آن یکی دیگر خبر دارد. عرفا ادعا میکنند که ما مثلاً نفس طرف را، نفس مخاطبمان را میخوانیم؛ حالا بگوییم عرفا هم درست نمیگویند، «صغری» این «کبری» نیستند، ائمه (علیهمالسلام) که اینطور هستند؛ آنها اینجورند، بالاخره نفس ماها را میخوانند، از ما آگاهی دارند. علت چیست؟
علت را در اشارات، ابنسینا توضیح داده؛ علت این است که نفس آنها چنان سعه پیدا کرده که نه تنها بدنشان را دارد اداره میکند، ما را هم به عنوان یک بدن دارد اداره میکند، این دیوار را هم دارد اداره میکند؛ اصلاً مثل اینکه جهان بدن اوست؛ لذا جدایی ندارد. ما از او جداییم، ولی او از ما جدا نیست؛ او مثل اینکه ما را در درون خودش دارد، لذا به ما کاملاً آگاه است. این امتیاز است که آگاهی را از بین میبرد؛ او چنان وسیع هست که ماها را هم کنار خودش جمع کرده، و لذا کأنه ما از او امتیاز داریم، ولی او از ما امتیاز ندارد. ما از او جدا هستیم، او از ما جدا نیست، پس به ما آگاهی دارد.
بنابراین اگر میبینیم در بین خلایق بعضیها نسبت به بعضیها حجاب ندارند بلکه میتوانند بدون حجاب طرف مقابل خودشان را درک بکنند، این به خاطر سعهای است که پیدا کردهاند؛ و الا به قطع نظر از آن سعه، هر هویتی خودش خودش هست، از هویت ممتاز هم بیخبر است.
پس حجاب بین ماها موجود است، همه از هم محجوبیم؛ عرض کردم مگر اینکه یک سعه وجودی پیدا کنیم، این حجابها را بشکافیم. اما خدا هم از ما محجوب است، نه با یک حجابی که من هستم، حجابهای طبقه طبقه رو هم؛ خداوند از به طریق این حجابها از ما محجوب است.
خب این همان مطلبی بود که توضیح دادم، دوباره برگشتم سر جای اول؛ فقط آن اشکال را جواب دادم که چگونه بعضی از ماها از بعضی دیگر اطلاع دارد، با اینکه از هم ممتازیم؟ عرض کردم آنها از ما ممتاز نیستند، ما از آنها ممتازیم.
بعد یک مطلب دیگر هست که در روایت این حجاب، ساخت حجاب به خدا نسبت داده شده: «حجب بعضها عن بعض» [3] [4] ، نگفت بعضیها از بعضی محجوب شدند، گفت خدا محجوبشان کرد. این هم باید روشن بشود که حاجب کیست؟ البته خب روایت میگوید حاجب خداست، ولی این را باید ما بیان کنیم.
میفرماید که: آنی که تعین داده، حاجب است؛ آنی که تعین داده حاجب است. به مجردات خداوند تعین داده، دیگر قابلی برای آنها وجود نداشته که آن قابل هم تعین بدهد؛ ولی به ما موجودات مادی فاعل به علاوه قابل تعین دادند، هم فاعل هم قابل با همدیگه به ما تعین دادند. خب، خداوند فاعل است، تازه آن قابل را هم خود خدا آفریده؛ بنابراین آن که حاجب است، اینکه حاجب است یعنی تعین داده به این حجاب، خداست. پس اینکه روایت میگوید: «حجب بعضها عن بعض»، حجاب را به خدا نسبت میدهد، میگوید سازنده حجاب خداست، درست است.
این دو مطلب تا اینجا گفته شد: که ما از همدیگر حجاب داریم، نسبت به خدا هم حجاب داریم که خدا را نمیتوانیم بدون حجاب درک بکنیم، باید از طریق همین حجابها که خودمان هستیم یا آنها دیگر هستند درک بکنیم؛ یعنی از «معلول» به «علت» پی ببریم، مستقیم خود علت را نمیتوانیم مشاهده کنیم. تا اینجا مطلب تمام شد.
مطلب سوم باقی مانده که آن را باید بعداً عرض کنم: چطور ما برای خدا حجاب نیستیم؟ برای خودمان حجابیم، حجاب از خدا هم هستیم، ولی حجاب برای خدا نیستیم؛ حجاب از خدا هستیم، ولی حجاب برای خدا نیستیم، خدا ما را بیحجاب میبیند، به ما عالم است. این چرا را انشاءالله وقتی رسیدم عرض میکنم.
صفحه ۱۶۵ ایم، سطر پنجم: «و اما وجه الاستدلال فی العبارة الشریفة» [5] ؛ اما وجه استدلالی که در عبارت شریفه روایت آمده، یعنی توجیه استدلال، بیان استدلال؛ چون عبارت اینطور بود که خدا بعضیها را از بعضی محجوب کرد تا دانسته شود که بین خدا و بین خلایق حجابی غیرها، یعنی غیر از خلایق نیست؛ حجاب دیگر وجود ندارد، خود خلایق حجاباند. خدا حجاب بین خلایق گذاشت، هر کدام را محجوب کرد از دیگری، تا بفهمند که محجوب از خدا نیستند، هرچند خدا محجوب از آنها هست؛ و خب خدا هم که محجوب از آنهاست، حجاب دیگری ندارد، خود همینها حجاباند، خود همین خلایق حجاباند. حالا این استدلال امام بود، این را میخواهیم بازش کنیم، میخواهم توضیح بدیم بیان را.
«فهو»، وجه استدلال این است: «ان للخلق هویات مختلفه»؛ تمام خلایق را نگاه کنید، هر کدامشان جدا جدا هویت جدای از دیگری دارد، هیچکدام هویتشان با دیگری مخلوط نیست؛ این هویتش جدای از هویت این است. خود جدایی، خود امتیاز باعث عدم آگاهی است؛ وقتی این از این جدا شد، دیگر به هم آگاهی ندارند. اگر با هم بودند، یک وجود وسیع هر دو داشتند، از هم آگاهی داشتند؛ ولی وقتی از هم جدا میشوند، خود جدایی آگاهی را میبرد.
«للخلق هویات مختلفه بها»، «بها» یعنی به خاطر همین هویات مختلفه است، «احتجب بعضها عن بعض و امتاز کل واحد عن الآخر»؛ یکی از دیگری محجوب شد، از هم جدا شدند.
«لم یمکن»، این حکم امتیاز است، یا حکم هویت مختلفه داشتن است، فرق نمیکند؛ «لم یمکن لاحد» که از هویت خودش تعدی کند و به هویت دیگری برسد، مگر عرض کردم آن سعه وجودی پیدا کند؛ و الا سعه وجودی پیدا نکند به هویت او نمیرسد، وقتی هم سعه وجودی پیدا کرد، هویت او را نمیگیرد، بر هویت او مسلط میشود، نه نه اینکه هویت او را میگیرد برای خودش، هویت آن مال خودش است. پیغمبری که به ما آگاه میشود، سعه وجودیاش باعث میشود که هویت ما پیش او بدون حجاب بیاید، نه هویت من را میگیرد که بشود صاحب دو وجود، یکی وجود پیغمبری، یکی هم وجود زید.
«لم یمکن لاحد ان یتعدی هویته»، هیچکس نمیتواند از هویت خودش تعدی کند، «او ینقلب الی غیره»؛ تعدی کند، یعنی او را بگیرد، یا انقلاب به او پیدا کند، بشود او؛ هیچکس نمیتواند او بشود مگر خودش هلاک بشود. «او یختلط و یشتبه الی ما سواه»، نمیتواند با ماسوای خودش مخلوط بشود و مشتبه بشود.
نه امکان تعدی هست که از خودش تجاوز کند به او برسد، نه امکان انقلاب است که خود را کنار بگذارد بشود او، نه امکان اختلاط است که با او همراه بشود، با او بشود یکی. «تعدی» آن بود که هویت خود را داشته باشد، تجاوز کند هویت او را هم بگیرد، این تعدی بود؛ «انقلاب» این بود که هویت خودش را از دست بدهد، هویت او را بگیرد؛ «اختلاط» این است که هر دو هویتها باشند، تجاوز و تعدی نیست، مجاورت است، هر دو کنار هم مخلوط بشوند، یک هویت تو هم رفته باشند؛ هیچکدام از این سه تا اتفاق نمیافتد.
«بل لکل واحد مقام معلوم»، هر یک جایگاه وجودی خاص خود را دارد؛ «و الکل یجری علی قضاء محتوم»، یعنی در اصل وجود هر چی جای خودش است، وجود هیچکس مال دیگری نیست. اما در وقتی در دوران بقا را میگذراند، هم این قضا قضایی که برای خودش تعیین شده، همین قضا را دارد بروز میدهد؛ همانی که برایش در عالم قضا مقدر شده، مقضی شده، همون رو داره بروز میده، بر همون قضای محتوم داره «یجری» یعنی یمشی. این در حین بقایش هم مشیاش همانی است که برایش تنظیم شده؛ برای این آدم این تنظیم شده، برای آن یکی چیزی دیگر تنظیم شده؛ این آنچه را که برایش تنظیم شده دارد اجرا میکند، آن هم آنچه را که برایش تنظیم شده دارد اجرا میکند، در حین بقا هم با هم مخلوط نمیشوند؛ حکم هر یک جدای از دیگری است. «و الکل یجری علی قضاء محتوم»، بر آن قضای حتمی دارد جریان پیدا میکند، یعنی مشی میکند، همهشان اینطوریاند، قضای محتوم خودشان را دارند.
تا اینجا روشن شد که هر یک از دیگری محجوباند. پس حجاباند، همین خودیت حجاب است. اگر حجاب است، همانطور که حجاب زید است نسبت به عمرو، حجاب زید است نسبت به خدا نیز؛ اینها نه تنها از همدیگر محجوب از همدیگر محجوباند، از خدا هم محجوباند، نه برای خدا محجوباند، از خدا محجوباند؛ یعنی خدا برای آنها محجوب است، چون حجاباند دیگر. این ذات حجاب است، حجاب خود است از عمرو، این زید حجاب خود است از عمرو، همانطور که عمرو هم حجاب خود است از زید، هردو حجاب خودند از خدا.
تا اینجا معلوم شد، هر دو مطلب با هم توضیح داده شد: هم اینکه این خلایق هر یک حجاب از دیگری است، هم اینکه هر یک هم حجاباند از خدا؛ یعنی حجاباند برای خودشان، که خدا را برای خودشان محجوب کردهاند.
تا اینجا این بحث تموم شد، حالا میخواهیم ببینیم کی اینها را حاجب کی این تعینها را آفرید؟ کی حاجب شد؟ در روایت دارد «حجب» خداوند؛ پس باید بیان کنیم که خدا حاجب است. ایشان اینطور بیان میکند: در مجردات که تعینشان فقط به فاعل است، خدا میشود حاجب آنها؛ در مادیات که تعینشان به فاعل و قابل وابسته است، فاعل و قابل میشوند حاجب؛ اما قابل هم به وسیله خدا آفریده شد، پس میتوان گفت در مادیات هم خدا حاجب است. خدا با آن خلقی که عبارت از قابل است، با آن که خلق کرده که قابل این دو تا حاجباند، پس در واقع خدا حاجب است.
ایشان میفرماید: «و لا شک»، از «و لا شک» میخواهد بیان کند که حاجب کی است، آن اسنادی که در روایت آمده میخواهد آن اسناد را توضیح بدهد: «و لا شک ان تعیین الامور العالیه و الصور المفرقه» یعنی مجردات، حتی خود ماده، که ماده ندارد، «ماده اولی» مجرد از ماده است، ولی مجرد نوری نیست؛ چون مجرد نوری نیست، به خودش آگاهی ندارد. مجرد از ماده هست، ولی مجرد نوری نیست، به تعبیر شیخ اشراق مجرد نوری نیست؛ به تعبیر مشاء و صدرا «قائم بالذات» نیست، مجردی که قائم بالذات باشد عالم است؛ «صورت علمیه» مجرده ولی قائم بالذات نیست، لذا خودش به خودش علم ندارد، با اینکه مجرده. ماده هم مجرده. ماده خودش ماده است نه اینکه ماده دارد، پس مجرد از ماده است؛ ولی در عین حال چون قائم به خودش نیست، بلکه قائم به صورته، لذا عالم به خودش نیست. این مبنا مبنا بر نظر مشهور صدرا. بنا بر نظر صدرا و شیخ اشراق مجرد هست ولی مجرد نوری نیست؛ چون مجرد نوری نیست پس عالم نیست. بنابراین ماده هم مجرده، لذا ایشان میگوید: «حتی المادة الاولی»، حتی ماده اولی هم مثل بقیه صور مفارقه، «تعینها انما هو بفاعلها لا غیر»، تعینشان به فاعله؛ قابل نمیخواهد، ماده هم قابل نمیخواهد دیگر، ماده خودش قابله است برای صور، اما خودش قابل ندارد. «و اما الامور المادیه» که دارای ماده و دارای صورتاند، «فبفاعلها» یعنی تعینشان، تعینشان به فاعلشان و قابلشان است، «کما حققنا ذلک بالبراهین القاطعه»؛ «ذلک» یعنی اینکه مفارقات به فاعل اکتفا میکنند، ولی مادیات احتیاج به فاعل و قابل با هم دارند.
«و من ذلک ظهر»، از این بیانی که گفتیم که تعین این متعینات به وسیله خداست، ظاهر شد که خداوندی که تعین داده: «حجب بعضها عن بعض»، او بعضی از این متعینات را از بعضی جدا کرده؛ تعیندهنده خدا بوده و چون تعین عامل حجاب است، پس حجابدهنده خدا بوده، یعنی حاجب خدا بوده. این مطلب دوم اینطور ثابت شد.
«اما ان ذلک»، مطلب بعدی است. عبارت اینطور است، عبارت امام است که خداوند بعضی از خلایق رو محجوب کرد از بعضی، تا دانسته شود که خودش حجابی ندارد، تا دانسته شود که حجابی بین خدا و بین خلایق نیست جز خود خلایق. از کجا دانسته میشود؟ از اینکه خدا حجاب را آفرید، از کجا فهمیده میشود که خدا برای خودش حجابی ندارد؟ از کجا فهمیده میشود؟ «حجاب» را بردارید، «تعین» جایش بگذارید؛ خدا تعینها را آفرید، از اینجا معلوم میشود که هیچ تعینی از او جدایی ندارد، ببینید چه دارم میگویم، هیچ تعینی از او جدایی ندارد؛ وقتی جدایی نداشت، محجوب نیست. همه تعینات پیش او هستند، هیچکدام محجوب نیستند. از کجا این را فهمیدیم؟ ببینید، اگر کسی دارد تعین درست میکند، باید آگاه به این تعینات باشد، و الا نمیتواند درستشان کند؛ معنا ندارد که خلایق در نزد خدا فی حجاب باشند، چه بیواسطه، چه با یک واسطه، چه با وسایط متعدد، با حجاب باشند و خدا اینها را تعین بدهد. تعین دادن خداوند به اینها نشان میدهد که آنها از خدا محجوب نیستند و خدا کاملاً بر آنها تسلط دارد و بهشان آگاه است که دارد تعینشان میدهد.
پس خداوند حجاب گذاشت، دقت کنید میخواهم عبارت روایت را معنا کنم، حجاب گذاشت یعنی تعین داد؛ حجاب گذاشت «بعضها عن بعض» یعنی بهشان تعین داد، چون شیوع معنا کردیم حجاب را دیگر، عامل حجاب آن تعین بود، عامل حجاب آن امتیاز بود. خدا حجاب گذاشت یعنی تعین داد، تا دانسته شود که تعیندهنده آگاه است؛ پس بین خدا و خلایق حجابی نیست، خود خلایق حجاباند و الا بین خدا و خلایق حجاب نیست، زیرا خدا به اینها تعین داد و تعین کاشف از این است که حجابی با اینها نداشت، چون حجابی نداشت توانست تعین بدهد. بنابراین از همان دادن تعین به اینها کشف میکنیم که خدا با اینها حجاب ندارد، یعنی اینها برای خدا حجاب نیستند؛ خدا کاملاً از اینها آگاه است.
پس عبارت روایت اینطور دارد افاده میکند که خدا حجاب داد، یعنی تعین داد، تا دانسته شود که این تعینات را او آفرید، و اگر تعینات را او آفرید، پس حجابی نسبت به آنها نداشت؛ یعنی آنها حجاب برای خدا نبودند، و الا اگر حجاب بودند خدا نمیتوانست تعین به آنها بدهد. مطلب روشن است.
«اما ان ذلک»، یعنی اینکه خدا حاجب خلق شد، چگونه دلالت میکند بر اینکه حجابی بین خدا و بین خلق نیست؟ از کجای این تعین دادن و حاجب بودن درمیآید که خدا حجاب ندارد و اینها محجوب از خدا نیستند؟ «فلانه»، بیانش این است: «اذا کان احتجاب الاشیاء» و امتیاز بعضی از بعضی، این کان این احتجاب و امتیاز به واسطه فاعل قیومشان، به این صورت که خدای سبحان تعیین کند برای هر یک از این اشیاء درجه معلومه و مرتبه محدوده را، حالا که قرار است خداوند به اینها تعین بدهد و به هر کدامشان درجه خاصی از وجود را عطا کند، «فلو کان له حجاب»، اگر برای خدا حجابی بود، غیر از شیئیت اشیاء، ممکن نبود تعین اشیاء به وسیله خدا؛ اگر خدا آگاهی نسبت به این اشیاء نداشت، چطور میتوانست بهشان تعین بدهد؟ چطور میتوانست بهشان وجودی که مخصوص این تعین است و در تعین دیگر نیست، به این تعین افاضه کند؟
«لان ما یحجب عن الشیء و یستر عنه (عن الشیء)»؛ آن فاعلی که، ما را کنایه از فاعل میگیرم و منظور خداست، فاعلی که محجوب است از شیء، محجوب است از فعلش، «و یستر عنه»، ساتر دارد از آن فعلش، حالا چه با یک واسطه چه با وسائط، چگونه به چنین مایحجبی تعین پیدا میکند آن شیئی که فعل است؟ ما را کنایه از خدا گرفتیم، شیء را کنایه از خلایق؛ خدا و فاعلی که «یحجب عن الشیء»، حجاب دارد از شیئی و نمیتواند آن شیء را بیابد، «و یستر عنه»، پوشیده است از آن شیء، حالا با یک واسطه یا با چند واسطه، چنین فاعلی چگونه متعین میشود به چنین فاعلی آن شیء؟ تعین یعنی هویت دادن؛ چگونه اونی که این نمیشناسد، چطوری بهش هویت میدهد؟ تعین میدهد یعنی هویت میدهد. چطور خداوند به این شیئی که نمیشناسد تعین میدهد یا هویت میدهد؟ تا این شیء شناخته نشود هویت دادن معنا ندارد. پس توجه میکنید که همین هویت دادن نشان بر این است که حجاب ندارد.
پس این «حجب بعضها عن بعض»، حجب را دقت فرمودید یعنی چه، یعنی تعین دادند، یعنی هویت دادند؛ همین هویت دادن، همین تعین دادن، به عبارت روایت حجاب دادن یا حجاب جعل کردن، خود این نشان میدهد که این هویتدهنده حجابی نداشته. هویتدهنده حجاب داشته از این هویتگیرها، نمیتوانسته بهشان هویت بدهد تا آنها هویت بگیرند و متعین بشوند؛ ولی بهشان هویت داد، هویتی که باعث حجابشان از یکدیگر شد. چون بهشان هویت داد پس معلوم میشود خودش حجابی نداشت، اینها در حجاب نبودند و الا اگر در حجاب بودند خدا بهشان هویت نمداد؛ این مطلب تمام شد.
با این بیان معلوم شد که معلوم شد که خلایق پیش خدا محجوب نیستند، خلایق پیش خدا محجوب نیستند؛ این یک دلیل بود. دلیلش هم این بود که خداوند بهشان حجاب داد، حجاب داد یعنی تعین داد، تعین داد یعنی هویت داد؛ خب اگر اینها را نمیشناخت چطور بهشان هویت داد؟ حتماً شناخته دیگر بهشان هویت داده، پیشش معلوم بودند؛ اگر معلوم بودند، پس حجابی وجود نداشت، خدا بدون حجاب اینها را میدید.
پرسش: ...
پاسخ: نه، اینکه نمیشود که؛ علمش بعد از اینکه بهشان وجود داده که ممکن نیست، اول بهشان عالم بود که وجود داد. چه جوری عالم بود، آن در جای خودش باید مطرح بشود؛ ولی قبل از اینکه به اینها وجود بدهد عالم بود که بهشان وجود داد، عالم بود که تعین داد، عالم بود که «حجب بعضها عن بعض».
پرسش: ... این درسته، ولی بعد از اعطاء هویت، اون محجوب میشوند و قبل از اعطاء هویت چون از خودش بود...
پاسخ: نه، اولاً ببینید، خود هویت دادن باعث محجوب شدن نمیشود؛ خدا هویت داد، بعد که هویت داد این خلق بشود محجوب، یعنی با حجاب بیاید پیش خدا؟ نمیشود، خود هویت دادن که حجابآور نیست؛ هویت دادن جدا میکند این هویتها را از هم، ولی جدا نمیکند اینها را از خدا، این اولاً. ثانیاً، خدا لحظه به لحظه دارد وجود میدهد؛ ما فکر میکنیم که خدا ما را حادث کرده و ول کرده رفت، ما خودمان داریم ادامه حیات میدهیم، آنطور نیست؛ لحظه به لحظه دارد به ما وجود میدهد.
اگر لحظه به لحظه به ما دارد وجود میدهد، لحظه به لحظه دارد به ما تعین میدهد، لحظه به لحظه دارد ما را در حجاب قرار میدهد، پس لحظه به لحظه به ما آگاه است؛ و هیچ لحظهای نیست که ما در او ما برای او در حجاب باشیم. حالا آن عبور از حجاب یک مطلب دیگر است، که ما چطوری میتوانیم از حجاب عبور کنیم؛ ما وقتی تعین خودمان را نبینیم، به مرحله فنا از تعین خودمان برسیم، در واقع از حجاب خودمان عبور کردیم. حالا چطوری به فنا میرسیم، چطور تعین خودمان را نمیبینیم، بحثش اینجا نیست؛ کل عرفان متکفل این بحث است، که چه کار کنیم که انسان کامل بشویم، تعین خودمان را نبینیم، بلکه تمام توجهمان به آن تعیندهنده باشد، یعنی به مرحله فنا برسیم. در آن صورت حجاب خودمان را شکافتیم، از حجاب خودمان عبور کردیم؛ ولی عرض میکنم بحث دیگری است، ربطی به اینجا ندارد.
یک دلیل آوردیم تا ثابت کنیم ما محجوب نیستیم برای خدا؛ خدا بدون حجاب از ما آگاه است و ما بدون حجاب دست بر او نیستیم. دلیلمان هم این بود که دارد به ما تعین میدهد، دارد به ما هویت میدهد، دارد به ما حجاب میدهد، ما را میشناسد، ما پیشش هستیم که دارد به ما تعین میدهد؛ این دلیل گذشت.
دلیل بعدی؛ سه تا دلیل دیگر هم برای این مدعا میخواهیم بیاوریم. مدعای ما این بود که ما حجاب نیستیم برای خدا، این مدعای ما بود. یک دلیل آوردیم، حالا سه تا دلیل دیگر میخواهیم بیاوریم؛ دلیل دوم را من بخوانم.
دلیل دوم این است که: این تعین، یا هویت، یا به تعبیر سوم حجاب، این فعل خداست. الان در چند خط قبل اثبات کردیم که این فعل خداست. ما اگر فعلی داشته باشیم، نسبت به آن فعل متصف میشویم به «فاعلیت»، ولی به خود فعل متصف نمیشویم؛ یعنی اینطور نیست که خود فعل ما را مبتلا کند، خود فعل از ما صادر میشود، ما میشویم فاعل آن فعل، ما میشویم فاعل آن فعل. این بهطور کلی؛ هر فاعلی به «فاعلیته للفعل» متصف میشود، ولی به خود فعل متصف نمیشود؛ فعل از او صادر میشود، نه اینکه وصف او باشد. این یک کبرای کلی است، در مورد همه فاعلها؛ چه فاعلی که واجب است، چه فاعلی که ممکن است، تمام اینچنیناند: که به فاعلیتشان للفعل متصف میشوند، ولی به فعلشان متصف نمیشوند.
خب، این کبرای کلی؛ حالا این کبرای کلی را با صغرایی که عرض کردم مرکب کنید. صغری این بود: که خدا مبدأ این فعل است، یعنی فاعلِ تعین است، فاعلِ حجاب است؛ تعین را برداریم بگوییم حجاب، خدا فاعل حجاب است. خدا متصف میشود به «فاعلیته للحجاب»، اما متصف به حجاب نمیشود؛ خودش گرفتار حجاب نمیشود. دارد حجاب را اعطا میکند به این موجودات، خودش دیگه گرفتار حجاب نمیشود که بگوییم خودش هم مبتلا شد به حجاب؛ اینها را از هم محجوب کرد، اینها از خودش هم محجوب شدند، اینکه نمیشود. باید بگوییم خدا فاعل حجاب است، نه مبتلا به حجاب؛ این هم روشن است.
«ایضا هو سبحانه مبدا و فاعل التعین و الاحتجاب فکیف یوصف بما هو اجراه علی خلقه» [6] ، چگونه موصوف میشود به فعلی که آن فعل را بر خلق اجرا کرده؟ موصوف به فاعلیتاش نسبت به آن فعل میشود، ولی موصوف به خود آن «ما اجراه» که فعل است نمیشود. دو دلیل تا اینجا خواندیم، برای اینکه خدایی که حجاب داده، این حجابها حجاب برای خودش نیستند؛ دلیل سوم و چهارم باقی مانده، بگذاریم برای جلسه بعد.