80/09/18
بسم الله الرحمن الرحیم
ادامه شرح حدیث دوم (صفحه 164-165)/باب دوم در توحید و نفی تشبیه /شرح کتاب توحید صدوق
موضوع: شرح کتاب توحید صدوق/باب دوم در توحید و نفی تشبیه /ادامه شرح حدیث دوم (صفحه 164-165)
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
«حجب بعضها عن بعض لیعلم ان لا حجاب بینه و بینها غیرها» [1] [2]
عرض کردیم که در این جمله که از امام صادر شده است، دو مطلب هست:
یکی اینکه «بعض الاشیاء» «حاجبند» از بعض دیگر، «محجوبند» از بعض دیگر، و حاجبشان خدا است. خدا بعضیها را از بعضی «حجب» کرده و «محجوب» کرده است.
مطلب دوم اینکه از این محجوبشدنِ اشیاء به وسیله خدا کشف میکنیم که خودِ خدا مبتلا به «حجاب» نیست، اگرچه اشیاء خودشان «حجابند»؛ ولی از جانب خدا «حجاب» نیست. خدا مشرف بر اشیاء است. اشیاء با «حجابند» و اشراف بر خدا ندارند. برای خدا چیزی «حجاب» نیست، لذا او بر همهچیز مشرف است و همهچیز را پیش خود حاضر دارد؛ اما «خلق» گرفتار «حجاب» است و به توسط این «حجاب»، خدا را از ماورای «حجاب» مینگرد و به این جهت به «کنه الله» نمیرسد و اشرافی بر او ندارد. این مفاد این جمله است.
برای توضیح این جمله، «شارح» ابتداءً بیان کردند که چگونه «خلق»، «حجاب» میشود؛ یعنی خودِ خلقت میشود «حجاب»، و قبل از خلقت اصلاً «حجابی» نبوده است؛ بعد از خلقت، «حجاب» به وجود میآید و خودِ همان خلقت هم «حجاب» است، نه اینکه چیزی اضافه بشود و روی «خلق» را یا روی «خالق» را بپوشاند. خودِ «خلق»، «حجاب» است و «حجاب» از طرف «خلق» است، از طرف «خالق» نیست.
این مطلب را در جلسه گذشته توضیح دادیم، بیان شد. مختصراً عرض میکنم که قبل از اینکه خدا شروع کند به «خلق» اشیاء، همه اشیاء در «مرتبه» او وجود داشتند، منتها به «وجود الهی»، نه به «وجود خلقی»؛ و در آن «مرتبه» هم همه «مستهلک» بودند. «مستهلک» بودن یعنی ممتاز از هم نبودند؛ نه اینکه وجود نداشتند، وجود داشتند، اما «مستهلک» بودند، یعنی همه در همان «ذات» «مستهلک» بودند به این معنا که چیزی جز «ذات» نبود.
و خودِ همین «ذات» ــ این عبارتِ جالبی است، عبارت که عرض میکنم عبارت خودِ ایشان است ــ خودِ «ذات» نماینده «کل الاشیاء» بود؛ به طوری که همه اشیاء را خودش به تنهایی وجود میداد با «ذات» خودش؛ اما نه اشیائی را که با «وجود خارجی» موجود میشوند و «وجود منحاز» و «ممتاز» پیدا میکنند و اسمشان را میگذاریم «خلق»، بلکه همان «ذات کمالی» که منشأ پیدایش این «خلائق» است و بهخاطر منشأیتش واجد کمالاتی است که بعداً میخواهد «تنزلاتش» را ظاهر کند، یا به تعبیر فلسفی میخواهد «صادرهای» آنها را به «ظهور» برساند، منشأها را دارد؛ چون منشأها هم همه یکی هستند، همه به «وجود واحد جمعی» موجودند که خودِ همان وجودِ خودش باشد.
یعنی یک «ذات» که مشتمل است ــ نه به نحو اشتمال شیء بر اشیاء و «مرکبات»، مشتمل است بر تمام اشیاء، یعنی بر تمام «کمالات اشیاء»، و به تنهایی نماینده «کل شیء» است، بدون اینکه «کل شیء» «وجود منحاز» پیدا کنند و «وجود امکانی» بگیرند؛ به همان «وجود واجبی» و بدون «امتیاز» که از آن تعبیر میکنیم به «استهلاک» در «واجب تعالی» همه موجودند. در «واجب» که میگوییم تسامح است، خودِ «ذات واجب» همه کمالات است، که این کمالات «تنزل» میکنند و بر اثر «تنزل» تنزلشان، این موجودات مختلفه که «رقیقشده» همان کمالند حاصل میشوند؛ و چونکه اینها «رقیقشده» هستند، جدای از هم میشوند، وگرنه در وقتی که همان «حقیقت بسیط» هستند، در آنجا واحدند، متعدد و «ممتاز» از هم نیستند.
یعنی «ذات» چنان است که اگر «تجلی» کند این تفاصیل پیدا میشود؛ همانطور که حالا با تشبیه ــ که خیلی مباعدت هم در آن هست ــ «ملکه اجتهاد» چنان است که اگر «تنزل» کند، این صدها مسئله میشود. خب مسائل در آن ملکه موجودند، اما نه به «وجود منحاز» و نه به «وجود تفصیلی»، بلکه به وجودِ خودِ ملکه. یعنی خودِ ملکه چنان است که مشتمل بر همه اینها است، نه اشتمال شیء بر مرکبات و بر اجزاء، بلکه اشتمال موجودِ جمعی بر تفصیلات.
خب، این در مقام «ذات» بود که در آنجا همهچیز «مستهلک» بودند، موجودی از موجودی جدا نبود، و تمام موجوداتی که در آنجا بودند به خودشان عالم بودند. معنای این کلمه چیست؟ معنایش این است که خدا به خودش عالم بود. خدا که به خودش عالم بود، خدا همه کمالات است، اما به «وجود واحد»؛ همه کمالات به خودش عالم بود. هیچ «حجابی» نبود، مرزی نبود، دیواری کشیده نشده بود که چیزی را از چیزی جدا کند. یک «ذات» بود و این «ذات» برای خودش روشن بود، و چون این «ذات» همه کمالات بود، پس همه کمالات بر خودشان روشن بودند؛ هیچ «حجابی» اصلاً در کار نبود.
البته اینکه میگوییم «بود»، اشاره به قبل دارد، ولی منظورمان این نیستش که قبلاً اینطور بود، حالا اینطور نیست؛ الان هم همینطور است. الان هم در مقام «ذات»، همه کمالات به «وجود واحد جمعی» موجودند و «وجود واجبی» دارند و «تنزلاتشان» این موجودات است. قبل از اینکه خلق، خلق بشود این وضع بود، بعدش هم این وضع هست و ابداً هم این وضع هست. در مرتبه «ذات واجب تعالی»، احدی از «خلائق» به «وجود منحاز» حاصل نیستند، همه حاصلند به «وجود جمعی» و «وجود واحد». همین الان هم اینچنین است.
خب، حالا خدا شروع میکند به «خلق»، به خلق کردن؛ «خلق» یعنی «تجلی». اولین «تجلی» خدا «تجلی علم» است. با این «تجلی»، اشیاء در مرحله علم «حق تعالی» خلق میشوند و «وجود علمی» پیدا میکنند. یک مقدار «امتیاز» بینشان حاصل میشود. عرض کردم دیروز که مثل اینکه از «ملکه اجتهاد» مسائل را تنزل بدهیم به «قوه خیال»؛ هنوز از صقع خودمان بیرون نیامدند این مسائل، روی کتاب نوشته نشدند، بر زبان جاری نشدند، هنوز در باطن خودمان است، منتها یک مرحله از مرحله جمعی به مرحله تفصیلی «تنزل» کرده، از مرحله عقلی به مرحله خیالی آمده است.
در «واجب تعالی» هم همینطور است. آن کمالاتی که در مرحله جمعی هستند، به مرحله تفصیل «تنزل» میکنند، ولی هنوز از «صقع ربوبی» بیرون نمیآیند؛ یعنی هنوز جزء «خلائق» به حساب نمیآیند. یعنی خلق هستند، ولی جزء خلائقی که «وجود امکانی» داشته باشند و «ما سوی الله» را تشکیل بدهند و «عالم» اسم مجموعهشان «عالم» بشود، جزء آنها نیستند. مثلاً میشود گفت «اعیان ثابتهاند»، «اسما و صفاتند»، هر چی... حالا هر اسمی میگذاریم، موجودند به «وجود علمی»، منتها دیگر تفصیل پیدا شده است، یعنی از هم جدا شدهاند.
این جدایی باعث «حجاب» میشود. حالا این موجود اگر میخواهد خودش را درک بکند، میتواند؛ «غیر» را هم میتواند درک بکند، یعنی موجودِ مجاورِ خودش را هم میتواند درک بکند، ولی نه آنچنانکه خودش را درک میکند. در حالی که قبل از جدایی، خودش با این مجاورش فرقی نداشت، وقتی خودش را درک میکرد مجاور هم به همان اندازه درک میشد؛ اما حالا که جدا شدند، مجاورش را میتواند درک بکند، ولی به عنوان اینکه «غیره» دارد او را درک میکند. پس ادراکی که نسبت به او دارد به وزان ادراکی نیست که نسبت به خودش دارد؛ مقداری «محجوب» شده است از «غیر»، و آن «بیحجابی» که قبلاً بین خودش و خودش بود، حالا بین خودش و غیر دیگر نیست. خودِ همین «امتیاز» ایجاد «حجاب» کرده است. «امتیاز» به وسیله «خلق» پیدا میشود، پس خودِ «خلق» میشود «حجاب». همانطور که «امتیاز» «حجاب» است، «خلق» هم که همان امتیاز دادنِ موجوداتِ جمعی از یکدیگر است، میشود «حجاب».
پس به این «تجلی» که اولین «تجلی» است، اولین «حجاب» درست شد؛ و بعد تجلیات بعدی، حجابهای بعدی که اینها را جلسه گذشته توضیح دادم. پس توجه کردید که تا وقتی که خدا «قائم مقام کل شیء» هست و تا وقتی که اشیاء به «وجود تفصیلی» ــ ولو تفصیلیِ علمی که تفصیلش به شدت تفصیل خارجی نیست، ولو به آن صورت ــ تا وقتی به آن صورت موجود نشدند، «حجابی» در کار نیست. همه اشیاء به هم عالمند، ولی در واقع همهای نیست، یک شیء است، یک موجود است که همه موجودات را به همین «وجود واحد جمعی» دارد، بدون اینکه آن موجودات در آنجا به «وجود خلقی» و امتیازی، حتی وجود امتیازیِ غیر خلقی، بدون اینکه به وجود امتیازی موجود باشند؛ بلکه همه به «وجود واحد جمعی» موجودند، چنانکه در «ملکه اجتهاد» توضیحش را دادم.
پرسش: استاد، فیض منبسط همین را میگویند؟
پاسخ: هنوز به «فیض منبسط» نرسیده است. «فیض منبسط» فعل خدا است، و موجوداتِ خلقی روی آن «فیض منبسط» واقع میشوند. الان ما از «صقع ربوبی» بیرون نیامدیم هنوز؛ هنوز «تجلی اول» است.
پرسش: تا کجا صقع ربوبی است؟ احدیت، صقع ربوبی است؟
پاسخ: «احدیت» «صقع ربوبی» است، «واحدیت» «صقع ربوبی» است، «اعیان ثابته» که مابعد «واحدیت» است «صقع ربوبی» است. دیگر بعد از «اعیان ثابته» مسئله روشن نیست؛ بعضی «عقول» را هم در «صقع ربوبی» داخل میدانند، بعضی داخل نمیدانند، جزء عوالم به حساب میآورند.
پرسش: اعیان ثابته قبل از احدیت است؟
پاسخ: نخیر، «ذات» اول است، «احدیت» دوم است، «واحدیت» که «اسما و صفات» است سوم است، «اعیان ثابته» چهارم است. «عقل اول» دیگر پنجم است که دیگر...
پرسش: اسماء و صفات ...
پاسخ: «اسما و صفات» در «واحدیت» است. «اسما و صفات» یعنی همان «واحدیت». وقتی که «واحدیت» هست، «اسما و صفات» ظهور دارند، به «وجود تفصیلی» موجودند.
البته ایشان اشاره نکرده است به اینکه «تجلی علمی» اولین «تجلی» است؛ بعضیها اینها را گفتهاند، ولی ایشان اشاره نکرده است که اولین «تجلی»، «تجلی علمی» است. گفته است وقتی «تجلی علمی» بشود این وضع پیش میآید. قبل از آن حالا چه «تجلی» شده، چه نشده، این دیگر توضیحی نمیدهد؛ ولی وقتی «تجلی علمی» میشود، این وضع پیش میآید که همه موجودات به «وجود علمی» از هم جدا میشوند.
البته توجه کنید؛ «وجود علمی»، جداییاش به اندازه «وجود خارجی» نیست؛ چون علم هنوز آن «نورانیت» را دارد. موجودهای علمی هنوز آن «امتیاز تام» را ندارند، لذا به همدیگر میتوانند آگاه باشند؛ اما موجود خارجی که میشوند، «امتیاز تام» پیدا میکنند. آنوقت علمشان به همدیگر یا به صورت حصولی میشود، یا اگر حضوری باشد احتیاج دارد به اینکه آن عالم علت باشد تا اشراف داشته باشد؛ اگر معلول باشد آنچنان نمیتواند. این مباحثی که در علم گفتند، در آن بحث خارج پیش میآید، در موجودات خارجی پیش میآید.
ایشان چونکه علم را اولین «تجلی» حساب نکرده است، میتواند بگوید که «حقیقت پیغمبر» آخرالزمان اولین «تجلی» هستند و «اولین حجابند». عرض کردیم تا وقتی که خدا نماینده و «قائم مقام» همه موجودات است، هیچ موجودی غیر از خدا نیست که به بیامتیازی حاصل شده باشد و به حجابی. اولین موجودی که پدید میآید و جدا میشود، او خودش میشود «حجاب». اولین موجود به مفاد بعضی از روایات، وجود پیغمبر آخرالزمان (صلیاللهعلیهوآلهوسلم) است که اولین «امتیاز» را دارد؛ یعنی اولین «امتیاز» به وجود ایشان درست میشود و ایشان «اولین حجابند»، «اولین حجاب».
در بعضی روایات داریم که بین ایشان و خدا جز یک «حجاب»، «حجاب» دیگر واسطه نیست. با بیانی که کردیم و روشن شد که خودِ «خلق»، «حجاب» است، معلوم میشود آن یک «حجاب» هم خودِ پیغمبر است؛ یک «حجاب» جدایی نیست، خودِ پیغمبر است. پس اینکه گفته میشود پیغمبر «حجاب اول» است، یا گفته میشود بین او و خدا «حجابی» واسطه نیست جز یکی، این هر دو مفادش یکی است؛ چون اگر یک «حجاب» واسطه است و آن یک «حجاب» هم خودِ ایشان است، پس این عین این است که بگوییم «حجاب اول» است دیگر. وقتی میگوییم «حجاب اول» است، معنایش این است که «اولین خلق» است. وقتی میگوییم بین او و خدا «حجابی» واسطه نیست، چون «حجاب» عین «خلق» است، یعنی خلقی واسطه نیست؛ او «اولین خلق» است، او «اولین حجاب» است. پس مفاد هر دو «روایت» با این تفسیری که ما میکنیم یکی میشود، حالا اگر تفسیرمان درست باشد.
این تمام مبحثی بود که صدرش جلسه گذشته شروع شد و مستوفاتر از امروز توضیح داده شد؛ و ذیلش هم که «تجلی» خدا است و به وجود آمدن پیغمبر است، آن اضافه شد، جلسه گذشته توضیح داده نشده بود.
بعد وارد ــ بعد از اینکه مطلب گفته میشود ــ وارد «استدلال» امام در «روایت» میشود که آن انشاءالله وقتی رسیدیم عرض میکنم چیست.
«قد سبق ان الاشیاء ثابتة عند الله قبل صدورها عنه سبحانه» [3] اشیاء قبل از اینکه از خدا صادر بشوند ثابت بودند. اما ثبوتشان به این صورت نبود که از هم جدا باشند و از «ذات» جدا باشند.
«لا علی انها اشیاء، بل علی انها هالکة دون وجهه الکریم» همهشان هالک بودند بهجز خودِ خدا؛ خودِ خدا فقط بود، «وجه کریم» او بود، و همه در «وجه کریم» او موجود بودند.
پرسش: «دون» را به نزد باید معنا کنیم؟
پاسخ: نخیر، میشود «نزد» معنا کنید، میشود همانطور که عرض کردم «دون» معنا کنید. همه در برابر «وجه کریم» خدا هالک بودند، یا همه هالک بودند، چیزی که بود «وجهه الکریم» بود.
که این عبارت احتیاج به توضیحی دارد و آن اینکه ما که میگوییم همه اشیاء در «ذات» خدا موجود بودند و به «وجود جمعی» حاصل بودند، امتیازی نداشتند، منظورمان آن «ذات غیب الغیوبی» که احدی به آن دسترسی ندارد و نمیتواند درباره او صحبت کند، منظورمان آن «ذات» نیست؛ منظورمان «وجه کریم» خدا است. که «وجه» یعنی آنچیزی که میتواند آشکار بشود، چون از هر موجودی وجهش آشکار است. آنکه میتواند آشکار بشود، در او هستش که همه موجودات جمعاً به «وجود جمعی» و به «وجود واحد» موجودند؛ و اگر همه موجودات در او مستهلکند، چیزی باقی نمیماند جز خودِ همان «وجه». پس چیزی نیست «دون وجهه الکریم»؛ یا مستهلکند همه اشیاء در نزد، یعنی در برابر و در مقایسه با «وجه کریم»، این یک معنا؛ یکی هم اینکه نه، همه هالکند، آنکه هالک نیست «وجهه الکریم» است، یعنی «دون» به معنای غیر باشد؛ همه هالکند بهغیر از «وجه کریم» خدا که آن دیگر هالک نیست، آن ظاهر است.
پرسش: پس ثبوت را چه معنی میکنند؟
پاسخ: ثبوت دارند، حالا ثبوت را به معنای هر چه میگیرید؛ به معنای وجود خارجی نمیگیریم، حتی به معنای وجود علمی هم نمیگیریم، وجود علمی بعدش حاصل میشود. ثبوت دارند دیگر به هر معنایی که همین الان عرض کردیم؛ یعنی وقتی این «وجه کریم» هست، آن اشیاء هم به «وجود جمعی» با او موجودند. مثل اینکه مثلاً بگوییم تمام مسائلی که در توضیح المسائل بعداً میخواهد نوشته بشود، اینها همه در «ملکه اجتهاد» ثابت بودند، الان هم ثابتند. ثبوت به چه معنا است؟
پرسش: ثبوت علمی ...
پاسخ: ثبوتِ علمی هم... حالا البته خودِ ملکه علم است، چون خودِ ملکه علم است میگویید ثبوت علمی دارد؛ اگر ملکه خودش علم نبود نمیگفتید ثبوت علمی دارد. ثبوت دارد، دیگر به ثبوت علمیاش کار نداریم؛ بالاخره ثبوت دارد به این معنا که در مقام خودش هست، منتها به آن صورتی که عرض شد، به آن صورتی که عرض شد که مستهلکند؛ مستهلکند یعنی مرز بینشان نیست، یعنی امتیازی برایشان حاصل نیست.
«و هو قائم مقام کل شیء» خودِ خدا، یا همان «وجه کریم» خدا «قائم مقام کل شیء» هست؛ یعنی نماینده همهچیز است، خودِ همان به تنهایی همه اشیاء است، منتها نه اشیاء ممتازاً، نه اشیاء خلقی.
این مطالب را «عرفا» گفتند و «جهله صوفیه» به اشتباه افتادند. «عرفا» گفتند که «ذات» خدا همه اشیاء است، بعداً هی تأکید کردند نه اشیاء به «وجود خلقی»، نه اشیاء به «وجود تفصیلی»؛ هیچکدام این دو تا مراد ما نیست؛ نه خلقیاش مراد ما است و نه هم اگر خلقی نباشد تفصیلیاش مراد ما است. چون ممکن است وجود تفصیلی داشته باشند، هنوز وجود خلقی پیدا نکنند؛ مثلاً اشیاء وقتی که «وجود علمی» مییابند، وجود تفصیلی پیدا میکنند، اما وجود خلقی ندارند هنوز، هنوز در «صقع ربوبیاند»، وجود خلقی ندارند. پس اشیاء در «ذات» خدا هستند یعنی نه به «وجود خلقی» هستند، نه به «وجود تفصیلی» هستند؛ بلکه همه «مستهلکند»، یعنی در واقع همان خودِ «ذات» خدا است، چیزی جز «ذات» خدا نیست. منتها چون «ذات» خدا همه کمالات هست، میگوییم همه موجودات کاملی که بعداً با «تنزل» به وجود میآیند، همه در این حقیقتِ واحده کمالی جمعند. پس ما یک «واحد کمالی» داریم که اگر «تنزل» کند، اینهمه موجودات کاملی که همه «رقیقشده» همان کمالند ــ «رقائق» یعنی «رقیقشده» همان کمالند ــ وجود میگیرند؛ ولی این رقیقهها الان آنجا نیستند، حقیقت آنجاست. این را «عرفا» گفتند با این بیاناتی که عرض شد.
«جهله صوفیه» وقتی شنیدند که همه موجودات در خدا هستند و خدا نماینده همه است، قائم مقام همه است، فکر کردند یعنی همین موجودات خلقی! همین موجودات تفصیلی همه آنجا هستند. بعد نشستند اینطوری گفتند، اختلاف کردند، گروهیشان گفتند یعنی همه ماها را جمع کنیم میشود خدا! گروهی گفتند نه، هر کدام از ماها تک تک خداییم! خب این حرفی بود که اصلاً «عرفا» نگفته بودند، حرف باطلی بود. هیچیک از «عرفا» این حرف را نزده بودند، و خیلی هم اصرار دارند که این حرف، حرف ما نیست، حرف «جهله صوفیه» است. و در کتاب «عروه» هم توجه کردید آمده است که اینجور آدمهایی که این اقوال و این «غلو» را دارند نجسند [4] ؛ یعنی اصلاً حکم به کفرشان شده است. کسانی که معتقدند که در خدا همه موجودات هست، اما همه موجودات خلقی! وگرنه ما هم قائلیم که در خدا همه موجودات هست، یعنی کمال، یعنی حقیقتِ همه موجودات؛ حقیقت کامله همه موجودات در خودِ همان «ذات واجب تعالی» هست.
پرسش: پس اینهایی که به عنوان عرفای بزرگ میشناسیمشان چه میشوند؟ شمس تبریزی یا مولانا جلالالدین رومی، اینها جزو جهله صوفیهاند یا عرفای بزرگ؟
پاسخ: علیأیحال، «عرفا» میگویند ما اینجوری گفتیم. حالا اگر فرض کنید فلان عارف بزرگی که... نه، ببینید ما در «صغری» بحث نداریم. حالا فلانکس خیلی آدم بزرگی است، اگر این حرف را زده باشد خب این حرف غلط است. بزرگی به این نیست. یک آقایی است خیلی مورد احترام همه «عرفا» است، ولی این حرف خراب را زده است، خب میشود جزء «جهله صوفیه». ما در «صغری» بحث نداریم. البته حرف آن آقایی که شما میفرمایید، توجیهش میکنند، یعنی درستش میکنند. اگر درست نشود به هر حال، اگر درست نشود میشود جزء «جهله صوفیه» است. ما هم کاری به این نداریم که حالا فلان عارف بزرگ، اصلاً رئیس «عرفا» باشد؛ وقتی حرف خلافی زده باشد، خلاف است دیگر. اینکه مثلاً خدا همه موجودات است، این حرف غلط است؛ همه موجودات یعنی همه موجودات خلقی، غلط است. اما همه موجودات است به این معنی که کمال همه موجودات است، چون «صرف الکمال» است؛ بهطوری که این کمال را اگر رقیقش کنی این موجودات میشود، این عیبی ندارد، این را «عرفا» میگویند. حالا این هم درست است یا درست نیست، این هم باز احتیاج به فکر دارد، احتیاج به تأیید از جانب خودِ خدا دارد؛ ولی میخواهم بگویم این حرف، این حرف غیر از آن حرفِ «جهله صوفیه» است.
پرسش: ما اگر قرار شد بیاییم بگوییم با صغراها بحث نداریم و هر کس این حرف را زده از جهله صوفیه است، دیگر پاک میشود، دیگر جایی برای عرفان نمیماند.
پاسخ: نه، ببینید ما به شخص کار نداریم. فرض کنید همه «عرفا» هم... فرض کنید حالا، عیبی ندارد، فرض کنید همهشان هم خراب، همهشان هم منحرف؛ حرف را ما ملاحظه میکنیم. کاری به این نداریم که حالا فلانکس چه گفته، فلانکس عقیدهاش چه بوده است؛ بحث صغروی ما نداریم. حرف را داریم ملاحظه میکنیم: آیا خدا «کمال محض» هست یا نه؟ کمالات باید از کمال صادر بشوند، و وقتی صادر میشوند خودِ آن کمال نیست، «رقیقشده» آن کمال است؛ این هم حرف درستی است. وقتی صادر میشود، «رقیقشده» کمال است. بالاخره ما موجودات کاملی هستیم در حد خودمان، و از کمال ناشی شدیم. نقائص ما را که برداری، کمال و «لبّ کمال» را که نگهداری، با بقیه کمالات موجودات همه را جمع کنید، سدها را بشکنید، آن مرزها را بردارید، باز برمیگردیم به همان «حقیقت کمال».
ولی وقتی رقیقش میکنیم، اینطوری میشود. مثلاً فرض کنید «عقل» را، همین «ملکه اجتهاد» را، رقیقش میکنیم تفصیل پیدا میکند؛ منتها مادی نمیشود، میآید در «خیال» تفصیل پیدا میکند. رقیقترش میکنیم، روی زبانمان میآید، یا روی قلم، با قلم روی کاغذ نوشته میشود، دیگر حالت مادی پیدا میکند؛ هم تفصیل پیدا کرده، هم مادیت پیدا کرده است.
«کمال» را وقتی رقیق بکنید، از آن اوج میآید پایین؛ وقتی آمد پایین، «نقائصی» همراهش میشود. ما هم همینطوریم. وقتی میآییم پایین، از درجه «عقل» و از درجه «مثال» میآییم پایین در «ماده» قرار میگیریم، یعنی به درجهای میرسیم که «نقائص» بیشتری همراه ما میشود؛ و ما میشویم موجود کاملی که مقرون به نقص، بلکه «نقائص» است. آن وقت این «نقائض» را نباید به خدا نسب بدهیم. این «نقائص» لازمه «تنزل» ما است، لازمه پایینبودن درجه ما است. اگر درجهمان بالا برود، از این «نقائص» پاک میشویم؛ نه یعنی از ماده پاک میشویم، یعنی به ماده توجه نداریم و بندِ ماده نیستیم، وگرنه ماده را داریم. پیغمبر و ائمه همهشان ماده داشتند، منتها بندِ این ماده نبودند، گرفتار این ماده نبودند. ماده آنها را به سمت مبدأ اصلیشان که زمین است نمیکشید؛ در حالی که دیگران که این ماده را داشتند، به آنها گفته میشود که: ﴿اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ﴾ [5] یعنی سنگین به زمین چسبیدید. شما به جای اینکه به طرف آن بخش اعظمتان و بخش مهمتان که «نفس» است و «ملکوت» است تمایل داشته باشید، به بخش حیوانیتان و به آن بخش سافلتان که زمین است توجه پیدا کردید، بلکه سنگین هم چسبیدید؛ یعنی کاملاً خودتان را وقف این طرف کردید.
پس ممکن است انسان در وقتی که دارای «نقائص» است، از «نقائص» خودش را مبرا کند؛ یعنی وابسته به این «نقائص» نباشد، نه «نقائص» را کنار بگذارد؛ بدنت را که نمیشود کنار گذاشت. بله بعضیها وابستگی دارند؛ هم بدن را دارند، هم وابستگی را دارند. اینها دیگر خیلی دور شدند از آن بالا. ولی همه در این مسئله شریکند که «تنزل کمالند»؛ و «تنزل کمال»، خودِ همین «تنزل»، مستلزم همراهیِ «نقائص» هست. این «تنزل» را اگر شما «ترقی» بدهید، بروید بالا، ﴿إِلَيْهِ رَاجِعُونَ﴾ [6] [7] بشوید، «نقائص» میریزد، دوباره برمیگردد همهچیز سر جای اولش؛ یعنی همه حبابها میترکد که فقط چیزی که جلوه میکند خودِ دریا است.
پرسش: ثبوت اشیاء عند الله با هالکبودنشان چطوری سازگار است؟
پاسخ: «هالک بودنشان» یعنی اینکه مرزی ندارند، تفصیلی بینشان نیست، و از هم «ممتاز» نیستند. «ثابتند» یعنی اینکه هستند. مثل همان شما این مثال «ملکه اجتهاد» را که میزنیم، اگرچه از خیلی جهات با ممثل فرق دارد، ولی از آن جهتی که منظور ما است مقداری مطلب را روشن میکند. شما ببینید تمام این هزار مسئلهای که در این توضیحالمسائل نوشته شده است، همه در آن «ملکه اجتهاد» موجودند، «ثابتند»؛ اما «مستهلکند». «مستهلک» یعنی هر کدامشان نمود خاص خودشان را ندارند.
پرسش: یعنی موجود نیستند؟
پاسخ: یعنی به تفصیل موجود نیستند، ولی هستند. «ملکه اجتهاد» همه آن مسائل است! اما به «وجود تفصیلی» موجود نیستند، ولی همه مسائل هستند.
پرسش: آیا به وجود اجمالی هست؟
پاسخ: نخیر، وجود اجمالی که میگوییم، «اجمال اصولی» را نمیگوییم، «اجمال فلسفی» را میگوییم. «اجمال فلسفی» یعنی «بساطت»؛ در «وجود بسیط»، تفصیل نیست.
پرسش: ...
پاسخ: این مسئلهها نیستند، درست است؛ این مسئلهها قیود دارند، این مسئله به «وجود مادی انفصالی»... خب بله، «ملکه اجتهاد» هیچکدام از اینها نیست، هیچکدام از اینها نیست؛ یعنی هر کدام از «ملکه اجتهاد» را با هر کدام از مسائل بسنجید، میبینید که «ملکه اجتهاد» چیزی است، برای خودش یک وجود خاصی دارد، اینها چیز دیگریاند، وجود خاص دیگری دارند. ولی شما به «وجود تفصیلی» این مسائل توجه نکنید، به همان وجودی که خودِ ملکه است. عرض میکنم، نه در ملکه موجود است، بلکه خودِ ملکه است. خودِ ملکه همه این مسائل است. منتها چطوری این ملکه همه این مسائل است؟ شما خودتان الان در ذهنتان تصور کردید، که ملکه همان کل مسائل است، منتها چهجور؟ یک وجود است و همه مسائل است؛ اما نه مسائل تفصیلییافته! مسائل تفصیلییافته با ملکه فرق دارند، «صادر» از ملکهاند، نه خودِ ملکه.
پرسش: میشود این تعبیر را کرد که بگوییم این ملکه منشأ اینها است، آن وجود جمعی منشأ اینها است؟
پاسخ: یعنی منشأشان ثابت است، خودشان ثابت نیستند؟ خودشان که ثابت نیستند! خودشان بما اینکه خودشانند ثابت نیستند. اصلاً تمام تلاش ما همین است که بگوییم خودشان بما اینکه خودشانند آنجا نیستند.
پرسش: پس میتوانیم بگوییم اصلاً نیستند، شیئی به نام الف آنجا وجود ندارد ولی منشأش آنجاست>
پاسخ: خب بله، ولی منشأش وجود دارد. منشأش یعنی حقیقتش. منم همین را عرض میکنم. این «رقائق» آنجا نیستند، «مستهلکند».
پرسش: یعنی نیستند.
پاسخ: بله، نیستند. «رقائق» بما اینکه رقیقهاند نیستند، حقیقتشان هست.
پرسش: پس نگوییم ثابتند...
پاسخ: نه، «ثابتٌ» با این قیدهایی که میآوریم! نه «ثابتٌ» بگوییم و رها کنیم؛ میگوییم «ثابتٌ» و «مستهلکةٌ». این «ثابت» که الان داریم میگوییم میسازد. بله، «ثابت» به معنای اینکه هر کدام به نحو جداجدا از هم ثابتند، خب بله، این نمیسازد با «استهلاک». اگر «مستهلکند» پس چطور «ثابتند»؟ اگر «ثابتند» چطور «مستهلکند»؟
پرسش: پس باید بگوییم هیچچیزی در ذات خدا وجود ندارد جز ذات خدا.
پاسخ: جز «ذات» خدا، بله. اصلاً حرف من همین است. توجه بفرمایید به این دقت، اینجا دقتی دارد.
پرسش: آیا در «ذات» خدا، خدا علم دارد یا ندارد؟
پاسخ: به خودش علم دارد. همین،
پرسش: به خودش علم دارد. به مخلوقات علم دارد یا نه؟
پاسخ: مخلوقات را بما اینکه مخلوقاتند به «ذات» نمیکشیم، شما دارید این کار را میکنید. خدا در مقام «ذات» به مخلوقات علم دارد، چون ذاتش تمام مخلوقات هست، ولی نه مخلوقات بما اینکه مخلوقاتند، بلکه «حقیقت مخلوقات».
پرسش: خداوند به مخلوقات بما هو مخلوقات علم ندارد در مقام ذات، بعد از تجلی دارد.
پاسخ: مجتهد وقتی «ملکه اجتهاد» دارد، به مسائل عالم است یا نه؟ مجتهد بهخاطر اینکه گرفتار ــ بالاخره بشر است دیگر ــ گرفتار ماده است، گرفتار غفلت است، به این جهت تفاصیل را با همان اجمال نمیتواند مطالعه کند. اگر یک نیرویی باشد که برایش غفلت نباشد، اجمال که پیشش حاضر شد تفاصیل هم حاضر میشود، ولو تفاصیل را ننوشته هنوز. خدا اینچنین است. مجتهد فرقش با خدا این است: مجتهد فرقش این است که «ملکه اجتهاد» که پیشش حاضر است، تفاصیل پیشش حاضر نیست؛ چون آن لحظه گرفتار غفلت است. وقتی به این وجود جمعی عالم است، به آن وجودات تفصیلی عالم نیست. اما خدا برایش هیچ «حجابی» نیست؛ به آن وجود جمعی عالم است، در عرض همان هم ــ نه در طول، در عرض همان هم ــ به وجودات تفصیلی که هنوز نیامدند عالم است.
پرسش: ... یعنی دو نوع علم است. یک علم ذات به ذات در حالت جمعی، یک علم ذات به ذات در حالت ...
پاسخ: نه، دو علم نیست، یک علم است. ببینید، این تعبیر صدرا تعبیر جالبی است و شاید برای خیلیها هم روشن نشده باشد: «علم اجمالی در عین کشف تفصیلی». این همین مطلب را دارد میگوید. یعنی «علم اجمالی» دارد، «علم بسیط» به خودش دارد، که در عین اینکه این «علم اجمالی» به موجودات هست، «کشف تفصیلی» از موجودات هم هست. یعنی در یک علم، هم عالم به خودش هست ــ که عالم به خودش یعنی عالم است به اشیاء اجمالاً، اجمالاً نه «اجمال اصولی»! اجمالاً یعنی «اجمال فلسفی» ــ و هم در عین حال تمام آن تفاصیل پیشش مکشوف است. پس «علم اجمالی است در عین کشف تفصیلی».
اینجا دو مطلب است: یکی اینکه «علم به خودش»؛ «علم به غیر» دو جور است: «علم اجمالی»، «علم تفصیلی». دو تا علم است: یک «علم اجمالی»، یک «علم تفصیلی». خدا دو تا علم ندارد، یک علم دارد که «علم اجمالیاش در عین کشف تفصیلی» است. ما اگر باشد دو تا علم داریم. یعنی ما یک «علم اجمالی» داریم که ملکه ما باشد، یک «علم تفصیلی» داریم که بعداً پیدا میشود، آنوقت نیست. ولی نه، خدا «علم اجمالی دارد در عین کشف تفصیلی»؛ یعنی همان یک علم هر دو هست. یک «علم به خودش» دارد که به آن کار نداریم. که البت علم به خودش، علم اجمالی به غیر است ما الان داریم تفکیک میکنیم. و یک «علم به غیر» دارد، که این «علم به غیر» دو جور است: یک «علم اجمالی» است، یک «علم تفصیلی» است؛ منتها برای خدا این دو جورش با یک علم حاصل است، برای ما با دو علم حاصل است. یعنی برای ما که مجتهد هستیم یک ملکه اجتهاد حاصل است، یک علم اجمالی. یک کشف تحصیلی حاصل است، کشف تحصیلی بعد از نوشتن و فکر کردن و اینها حاصل میشود بعد از تفاصیل ولو اینکه هنوز ننوشته باشیم. در عالم خیال منتقل کرده باشیم بعد از تفاصیل، کشف تحصیلی برایمان حاصل میشود. ولی ما اینطور هستیم که دو علم را در طول هم داریم ولی خدا نه. خدا در حالی که علم اجمالی دارد، همین علم اجمالی، کشف تفصیلی است. لذا عبارت صدرا خیلی عبارت جالبی است و نوعاً هم روشن نشده برای افراد: «علم اجمالی در عین کشف تفصیلی»؛ یعنی علم اجمالی به اشیاء، در عینی که این اشیاء پیش او تفصیلاً مکشوفند. یعنی با همان علم مکشوفند نه علم دیگر. یعنی یک علم بیشتر خدا ندارد. اصلاً یک علم بیشتر ندارد، همان «علم به ذات» است! فقط یک «علم به ذات» دارد، «علم به غیر» هم که میگوییم یعنی همان «علم به ذات». منتها علم به ذات همان علم به غیر هم هست، خدا منشأ همه غیرها است وقتی علم به ذات دارد، علم به غیر هم اجمالا دارد و در عین اینکه علم به غیر اجمالا دارد، علم به غیر تفصیلا هم دارد. یعنی همان تفاصیلی که بعداً میخواهد از این حقیقت صادر بشود، الان با همین علم پیشش مکشوف است، نه با علم دیگر.
پرسش: ... و بعد تعدد علوم ...
پاسخ: تعدد علوم هم اشکال ندارد! بعداً هم دوباره برای خدا علمی پیدا میشود. این «علم کمالی» در «مقام ذات» یکی بیشتر نیست؛ «علم به ذات» با «علم به غیر» فرق نمیکند، «علم اجمالی» با «علم کشف تفصیلی» هم فرق نمیکند، همهاش یکی است. ولی علمهای دیگری برای خدا بعداً حادث میشود که «علم کمالی» نیست؛ همان اشارهای که فرمودید «علم در مقام فعل» است. ما وقتی خلق میشویم، خدا الان به وجود ما، به وجود بیرونی ما هم عالم است؛ قبل از اینکه ما باشیم، این علم نبوده است، حالا که هستیم این علم هست. ولی این علم یعنی وجود من؛ چون «علم حضوری»، عین «وجود خارجی» است.
وجود خارجی من اگر معلوم حضوری خدا است، یعنی علم خدا به من، علم حضوری خدا به من، عین وجود من است. وجود من «حادث» است، آن علم هم «حادث» است؛ ولی این علم بیرون از «ذات» خدا است، عین «فعل خدا» است. این دیگر «علم کمالیِ» خدا نیست، این یعنی فعل خدا. فعل خدا میتواند حادث باشد، این علم هم میتواند حادث باشد، اینها مشکلی ندارد؛ ولی برای خدا آن «علم کمالیاش»، تمام حرفها سرِ «علم کمالی» است.
خیلی از بحث بیرون رفتیم، نمیدانم؛ ولی خب مطلب باید گفته میشد، فکر میکنم شاید برای بعضیها مبهم بوده است. این مباحث عرفانی همین است دیگر؛ واردش که بشویم خیلی حرف میخواهد، و خیلی هم باید واضح بیان کرد. اگر یکذره کدر بیان بشود، با کنایه بیان بشود، همان وضع «جهله صوفیه» پیش میآید. یعنی خراب گفته میشود، خراب فهمیده میشود، بعد هم خراب انتقال داده میشود؛ مشکلات عرفان بیشترش از این ناحیه است. حالا خود عرفان هم نمیدانیم تا چه حد مورد امضا است، بر فرض که مورد امضا باشد، تبیینش خیلی مشکل است. تبیین مسئله عرفانی خیلی مشکل است، در عینی که عرفان به نظر آسان میرسد، ولی از فلسفه بسیار سنگینتر است؛ چون تبیینش سخت است، که چطوری این مطلب را جا بیندازیم که واقعاً برسد به همین که خدا که مشتمل بر خلق است، مشتمل یعنی چه؟ خب لفظ اشتمال غلطانداز است؛ مثل اینکه یعنی همه خلقها رفتند در خدا، خدا هم مجموع اینها است! لفظ اشتمال غلطانداز است. ما الفاظی هم که درست اصابت کند به این معانی نداریم، نداریم؛ هی باید با الفاظ مختلف، با تشبیهات مختلف، مطلب را بیان کنیم. خب بعضیها ذهنشان قوی است میگیرد، بعضیها ذهنشان ضعیف است باز هم نمیگیرد، با این بیانها هم باز نمیگیرد. این است که عرفان این مسائل مشکل درست میکند؛ و ایشان هم خب شرحش بیشتر عرفانی است، کلامی هست، فلسفی هست، تفسیری، روایی، همهچی هست، اما بیشتر عرفانی است. لذا این است که ما باید زیادتر توضیح بدهیم، کمتر پیشرفت کنیم، این از مشکلاتی است که گرفتارِ آن هستیم.
پرسش: اگر بخواهیم تشبیه معقول به محسوس بکنیم، مثل نورهای شمعی که یکمرتبه از آنور یک خورشیدی در اینجا بیاید؛ این نورهای شمع هستند، ولی با آمدن آن نور خورشید اصلاً اینها در کنار او مضمحل به حساب میآیند.
پاسخ: این را در «مقام احدیت» میشود گفت، آن هم برای موجوداتی که نور باشند. اگر همه موجودات را نور حساب کنیم، منتها کلاً به حسبه همین است، همه موجودات نورند، آن نور تام الهی همه اینها را در خودش مضمحل کرده است، که همان: ﴿لِّلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ﴾ [8] میشود. اما اینکه حالا در مرتبه «ذات» هم همینطور، که در مرتبه «ذات» اصلاً بحث ما در مرتبه «ذات» نیست. «ثابتةٌ» و «هالکةٌ» عیبی ندارد، عرض میکنم با هم جمع میشوند: «ثابتند» یعنی هستند، «هالکند» یعنی به صورت مستقل نیستند، به صورت رقیقه نیستند؛ ولی حقیقت هست. حقیقت را دیگر نمیشود گفت مضمحل شده است. آن «وجه کریم» هست، «وجه کریمی» که مشتمل است بر همه، آن هست. «استهلاک» مالِ خودِ این اشیاء است؛ اشیاء «مستهلکند»، نه «وجه کریمی» که حقیقت این اشیاء است، آنکه مستهلک نیست. آن اشیاء را میگوید «ثابتند»، یعنی آن «وجه کریم» ثابت است که نماینده اشیاء است، که حقیقت همه اشیاء است. اشیاء «هالکند»، یعنی خودشان هالکند، خودشان نیستند. این دو موضوع است: یکی را میگوید «مستهلک»، یکی را میگوید «ثابت». «وجه کریمی» که خودِ اشیاء است، منتها حقیقتِ اشیاء است، او ثابت است؛ پس به این مناسبت میتوانیم بگوییم اشیاء ثابتند. اما خودِ اشیاء بما اینکه اشیاءند با این وجود جدا، اینها هالکند. پس دو موضوع است: آنکه هالک است، اشیاء است بما اینکه اشیاءند؛ آنکه ثابت است، اشیاء است بما اینکه «وجه کریم» هستند، نه با آن قید.
پرسش: ... چه اشکالی دارد بگوییم نورانیت خودشان، خودشان هستند، منتها آنجا قاهریت نورانیت خدا آنقدر هست که اینها در کنار او مضمحل به حساب میآیند؟
پاسخ: این را ما قبول داریم، ولی در مراتب خیلی بعد؛ در مرتبه «ذات» ما قبول نداریم. این مطلب، این فرمایش شما را ما در مراتب بعد قبول داریم؛ یعنی وقتی «عقول» صادر میشوند، موجودات صادر میشوند، همه یک نور مخصوصی هستند، نور خدا که خورشید عظیم «عالم عقل» است وقتی تابید، همه اینها در او «مضمحلند». ولی قبل از اینکه اینها خلق بشوند باز هم مضمحل در نور خدایند یا اصلا نبودند؟ نبودند؛ آن فقط خودِ نور خدا بود. آنوقت شما نمیتوانید بگویید این نورها همه حل شدند، «مضمحل» شدند در نور خدا، وگرنه خدا مشتمل بر «کثرات» میشود! این فرمایش شما درست است، منتها در «مقام فعل» درست است؛ در «مقام ذات» نورها اصلاً نبودند. نه نورها بودند بر اثر تابش نور شدید حل شدند در این نور شدید؛ این مال مراتب بعد است. در مرتبه «ذات» اصلاً نورها نبودند، فقط آن حقیقتِ نورانیِ واحد بود. بله، در مراتب بعد نورها پیدا شدند، این نورها بر اثر تابش دائمی آن خورشید حقیقت، همیشه محو و «مضمحلند» در آنجا.
پرسش: کلمه «وجه»، عموماً کلمه «وجه الله» را حمل میکنند بر ائمه و پیغمبر. اگر این را بپذیریم که «وجه الله» اینها هستند، در روایات اینها آمده است که اینها «وجه الله» هستند، در مقام وجه الله اگر گفتیم موجودند و مقهور نورانیت آن وجه الله هستند، چه اشکالی دارد؟
پاسخ: نه، هنوز هم موجود نیستند. در آن «مقام وجهاللهی»، هنوز موجودات به آن صورتی که جداجدا موجود باشند و مقهور آن نور باشند، نه، نیستند. اصلاً وجود جدا ندارند، وجود امتیازدار ندارند، ولو مقهور باشند. شما یک وجود جدایی برای اشیاء تصور میکنید در همان «مقام وجهاللهی» نه در مقام ذات. در مقام ذات اصلا بحث نمیکنیم و جا ندارد بحث کنیم؛ در «مقام وجهاللهی» که بحث میکنیم، همه موجودات موجود نیستند به «وجود تفصیلی»، بلکه موجودند به «وجود جمعی». یعنی اصلاً نورهایی نداریم که در آن نور حل شده باشند، بلکه یک نورِ واحد است. بله، بعداً اینطور میشود، نورهایی هستند که در آن نور حل میشوند؛ این فرمایش شما را ما قبول داریم، ولی شما میخواهید ببریدش مرتبه بالا. در مراتب بالا این وضع اتفاق نمیافتد، در مراتب پایینتر این وضع اتفاق میافتد که نورها همه مضمحل میشوند در نور الهی یا در نور «وجه کریم». ولی در آنجایی که در مرتبه «وجه کریم» است، این نورها نیستند؛ فقط نورِ واحدِ همان وجه است، که اگر این نور را تنزلش بدهیم، این نورهای تفصیلی به وجود میآیند، ولی قبل از «تنزل» اصلاً موجود نیستند که مضمحل بشوند. «وجه کریم» را بعضیها همانطور که فرمودید حمل بر ائمه و پیغمبر و اینها کردند، بعضیها هم گفتند همان «وجود منبسط» است. در «وجه کریم» هم یک مقدار بحث هست که حالا چی هست و مراد از آن چیست.
پرسش: به حساب ابجد کلمه «وجه»، چهارده میشود.
پاسخ: بله، حالا دیگر آن هم مناسبتها است؛ اما حالا واقعاً وجه خدا منظور چیست، بعضی گفتند «وجود منبسط» است، بعضیها گفتند که همان «حقیقت پیغمبر» است، شاید هم بشود جمع بینشان کرد.
پرسش: فیض منبسط و فیض اقدس و فیض مقدس چطور با وجه کریم تطبیق میشود؟
پاسخ: حالا همینقدر کافی است. بعد که بحث «فیض اقدس» و «فیض مقدس» هم که پیش میآید، آنوقت «وجه کریم» روشن میشود که چیست. خدا استعدادها را که آفرید با «فیض اقدسش»، با «فیض مقدسش» آن استعدادها را پاسخ داد. با همان «فیض اقدس» هم وجه درست میشود، وجه همان با «فیض اقدس» درست میشود.
پرسش: بعد از مقام واحدیت باشد ...
پاسخ: بله، حالا وجه را باید ببینیم چه معنی میکنیم؛ اگر وجه را واقعاً «فیض منبسط» بگیریم، «فیض منبسط» فعل خدا میشود، میافتد بعد از مقام حتی «اعیان ثابته» هم. اگر وجه را چیز دیگر بگیریم... عرض میکنم باید ببینیم معنای وجه چیه. چون در معنای وجه حرفهای مختلف گفته شده است.
«و هو قائم مقام کل شیء» [9] همین «وجه کریم»، یعنی خودِ خدا، «وجه کریم»، قائم مقام همه اشیاء هست؛
«و لا شیء غیره» در حالی که هیچ شیئی غیر از خدا نیست؛ اشیاء چونکه موجود نیستند، در آن حال خدا «قائم مقام» همه اشیاء است، در حالی که هیچ شیئی غیر از او وجود ندارد. خودش هست، نماینده همه اشیاء؛ در حالی که اشیاء نیستند، ولی اشیاء در او هستند؛ یعنی در او هستند یعنی به «وجود واحد»! نه به «وجود منفصل»، نه به «وجود ممتاز».
خب، تا اینجا اصلاً «حجابی» وجود ندارد. تا اینجا که رسیدیم اصلاً «حجاب» وجود ندارد؛ چون فقط «وجه الکریم» هست و مابقیِ اشیاء نیستند.
اما «فاذا صدرت عنه جل مجده»، «صدرت» ضمیرش به اشیاء برمیگردد؛ «اذا صدرت الاشیاء عنه جل مجده» اما نه «صدرت» در مرتبه خارج، بلکه «فی مرتبة العلم» که قبل از مرتبه خارج است؛
«وقع الحجاب الذی هو کونها اشیاء معقولة» واقع میشود؛ وقتی این اشیاء در «مرتبه علم» صادر شدند، یعنی خدا «تجلی علمی» کرد، «حجابی» که عبارت است از «کونِ» آن اشیاء «اشیاءً معقولة»، این «حجاب» تحقق پیدا میکند:
«وقع الحجاب» که این «حجاب» عبارت است از: «کون الاشیاء اشیاءً معقولةً» اشیاء این «کونیت» را، این «کینونت» را پیدا میکنند که «اشیاء معقول» میشوند. هنوز اشیاء خارجی نشدند. قبلاً که اصلاً اشیاء نبودند، «مستهلک» بودند؛ حالا میشوند اشیاء، منتها «اشیاء معقوله». بعداً دوباره اگر تنزلات بعدی پیش بیاید، میشوند اشیاء، «اشیاء خارجیه»؛ فعلاً «اشیاء معقولند».
خب، چرا این «کون» حاصل میشود؟ چرا این «حجاب» حاصل میشود؟
«لعقله بذاته» ضمیر «عقله» برمیگردد به الله، یا به «وجه الکریم»، فرق نمیکند؛ چون خدا عاقل به ذاتش هست، یعنی «تعقل» میکند ذاتش را، با همین «تعقل ذات»، با همین «تعقل ذات»، چون «ذات» حقیقت اشیاء است، «کون الاشیاء معقولةً» تحقق پیدا میکند با همین «عقل به ذات». یعنی در همان وقتی که «عقل به ذات» پیدا میکند، چون «ذات» کمال همه اشیاء است، پس با علم به ذات، اشیاء «کونِ معقولهشان» را پیدا میکنند؛ اما معقول به «تعقل الهی»، نه معقول به تعقل ما. معقول به تعقل الهی، که این مرتبه بعد از «ذات» میشود.
پرسش: پس تعلیل اینکه ذات، تعلیل صدور است نه تعلیل وقوع حجاب...
پاسخ: فرقی نمیکند؛ تعلیل «صدور» با «وقوع حجاب» یکی است. «صدور» این اشیاء با «وقوع حجاب» یکی است. اصلاً منظور ما همین است که ثابت کنیم صدور اشیاء یعنی «خلق»، همان «حجاب» است؛ یعنی «صدور الاشیاء» با «وقوع الحجاب» یکی است. «لعقله بذاته» را تعلیل برای «صدرت» بگیرید درست است، تعلیل برای «وقع الحجاب» هم بگیرید درست است؛ چون «صدرت الاشیاء» با «وقع الحجاب» هر دو یک معنا دارد. اصلاً منظور ما همین است، میخواهیم همین را اثبات کنیم که «خلق»، خودِ «خلق» «حجاب» است، یعنی خودِ «صدور» «حجاب» است. پس چه بگوییم «وقع الحجاب»، چه بگوییم «صدرت الاشیاء»، هر دوی آنها یکی است؛ «لعقله بذاته» را تعلیل هر دو میتوانیم بگیریم.
«و هکذا»، «هکذا» یعنی این «اولین حجاب» بود؛ دوباره هکذا، دوباره «احتجبوا»، «احتجب الاشیاء» با این «حجاب». خب، باز وقتی که «مرتبه علم» حاصل شد، اشیاء «محجوب» از هم شدند، منتها نه «حجاب تام». این موجودات معقوله هر یک جدای از دیگری شد؛ وقتی «ممتاز» شدند، آن علمی که عرض کردم به خودشان قبلاً داشتند و به غیر داشتند و غیر هم نبود، حالا خب همان را به خودشان داشتند، آن علم را الان دیگر به خودشان دارند، به غیرشان ندارند. یک «حجابی» بین اینها برقرار میشود.
«هکذا» دوباره حجاب بعدی؛ «هکذا احتجبوا الی ان یحصل سبع حجب» هفت «حجاب»؛ «الی سبعین، ثم الی سبعین الفا، علی ما ورد فی الاخبار» [10] که اینها در اخبار گفته شده و حجابهایی است که اشاره شده است. حالا این اخبار، منظورشان همین عدد درست، دقیقاً همین هفتاد هزار و هفتاد و هفت منظورشان است، یا اینها اشاره به یک کثراتی است که هست، ولو کمتر یا بیشتر از این مقدار باشد، آن دیگر حالا معلوم نیست: «علی ما ورد فی الاخبار».
«و الحجاب الاول هو نبینا سید المرسلین صلی الله علیه و آله و سلم، کما فی الخبر: و محمد الحجاب [11] » که خودِ ایشان را «حجاب» گرفتند، یعنی «حجاب اول»، یعنی «خلق اول». اگر «حجاب» به معنای «خلق» است، پیغمبر «اولین حجاب» است، یعنی «اولین خلق» است؛ «اول ما صدر» نور ایشان است.
و در روایتی دیگر آمده: «بقی بین النبی و بین الله حجاب واحد» [12] یعنی بین خدا و پیغمبر یک «حجاب» است. به فرض اینکه این «حجاب» خودِ «خلق» است، یعنی خودِ پیغمبر است، پس معنایش این است که خودِ پیغمبر «اولین حجاب» است. اگر بین او و خدا یک «حجاب» است و آن یک «حجاب» هم خودِ پیغمبر است، پس خودِ پیغمبر «اولین حجاب» است دیگر؛ دیگر بعد از ایشان حجابهای بعدی شروع میشود. و در معنای همین خبری که گفتیم، «اخبار کثیرهای» که «متظافرند»، نزدیک به «متواترند»، یعنی کثیره هستند. بله، تمام شد.
«هذا هو معناه کون الخلق حجابا» [13] با این بیانی که کردیم روشن شد که «خلق» «حجاب» است یعنی چی. اینکه «خلق» «حجاب» است الان روشن شد. با این بیانی که دو روز پشت سر هم گفتیم، که خیلی هم خب بیان مفصلی بود و حرف هم زیاد داشت، ثابت کردیم که «خلق» خودش «حجاب» است. یعنی خدا خلق کرد به این معنا است که «حجاب» آفرید، «حجاب» آفرید؛ منتها نه «حجاب» برای خودش آفرید، او را «حجاب» قرار داد که او نتواند ببیند بالاتر از خودش را.
نه آن بالاتری نتواند این را ببیند؛ بالاتری «حجاب» ندارد، بالاتری «اشراف» دارد بر این و این را میبیند. این «حجاب» است و نمیتواند بالا را ببیند؛ یعنی روی صورت این پوشیده شده است، نه روی صورت آن بالایی. بالایی روی صورتش پوشیده نیست، «اشراف» دارد این پایینی را میبیند؛ پایینی روی صورتش پوشیده است، «اشراف» ندارد بالایی را نمیبیند.
پرسش: تعبیری که او را در حجاب قرار داد تعبیر مسامحی است، در واقع نه اینکه قابلیتی است که در حجاب قرار داد...
پاسخ: نه، او را در «حجاب» قرار داد، خودِ او را «حجاب» قرار داد. تعبیر ما ممکن است بگوییم در «حجاب» قرار داد، ولی خودِ او را «حجاب» قرار داد، نه در «حجاب» قرار داد که یک امر سومی هم باشد. یک خدا باشد، یک «حجاب» باشد، یک موجودی «فی الحجاب» باشد؛ اینطور نیست. یک خدا است و یک موجود دیگری که خودش «حجاب» است. خودش «حجاب» است، خودش «حجاب» است یعنی نمیتواند درست ببیند، یعنی «اشراف» ندارد، یعنی از دریچه میبیند، از دریچه «ذات» خودش میبیند، «ذات» خودش هم «حجاب» است، «محدود» است. نه یک «ذات» وسیع و مطلقی داشته باشد که همهچیز را بتواند ببیند؛ یک «ذات» محدود است و از دریچه محدودِ خودش میتواند ببیند، خب این عین «حجاب» است. منتها حجابها مختلف است. یکی دریچهاش خیلی ریز است، یکی «اولین حجاب» است دریچهاش مثل دروازه میماند، ولی بالاخره دریچه است، هر چه هست مطلق نیست.
پس همه موجودات خودشان «حجابند»، یعنی ذاتشان «محدود» است. «حجاب» یعنی محدود، «حجاب» یعنی «امتیاز». «امتیاز» که آمد، محدودیتها میآید. اگر یک موجود وسیعی را شما میخواهید تقسیم کنید، از هم جدایش کنید، آنوقت محدودیتها میآید؛ یک موجود نامتناهی را میخواهید قسمتش کنید، محدودیت درست میشود. «حجاب» یعنی «امتیاز»، یعنی «محدودیت». خب اگر شیء محدود بود، از همین وجود محدودِ خودش میخواهد اشیاء را ببیند؛ از وجود محدود اشیاء را دیدن یعنی از «حجاب» دیدن؛ نه یک حجاب دیگری باشد، یک حجاب دیگر، خودِ همین حدی که عین ذات این است، «حجاب» خودِ او است. پس «خلق»، خودش شد «حجاب» خودش؛ یعنی همان «محدودیت»، «حجاب» خودِ ما است. این با این توضیحاتی که دادیم انشاءالله مطالب روشن است.
حالا مطالب دیگری هم باقی مانده است که آنها هم ناقص است، انشاءالله جلسات آینده عرض میکنم.