80/09/14
بسم الله الرحمن الرحیم
ادامه شرح حدیث دوم (صفحه 163-164)/باب دوم در توحید و نفی تشبیه /شرح کتاب توحید صدوق
موضوع: شرح کتاب توحید صدوق/باب دوم در توحید و نفی تشبیه /ادامه شرح حدیث دوم (صفحه 163-164)
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
«دالّةٌ بتفاوتها أن لا تفاوت لمفاوِتها» [1] [2]
قبل از ورود در این بخش از روایت، مطلبی از جلسه گذشته باقی مانده که عرض بکنم.
ما در جلسه گذشته گفتیم که خدا به تمام موجودات غریزهی خاص و طبیعت خاص عنایت کرد، و آنها طبق این غریزه و طبیعت، عمل خاص صادر میکنند؛ نمیتوانند از آن عمل تجاوز کنند، و عمل دیگری که در شأنشان نیست انجام بدهند. ولی خودِ خدا غریزهای و طبیعت خاصی ندارد و فعلش مطلق و مرسل است.
سؤال شد که آیا عقول هم محکوم به این حکم هستند، که آنها هم دارای غریزهی خاصیاند؟
عرض شد که عقول مشتمل علی کل شیء هستند، ولی فاعل کل شیء نیستند. البته عقل را ما معتقدیم که نورِ واحد است؛ تمام عقول، نور واحدند و اشعهی نور الهی هستند؛ بنابراین کارهای همهشان را میشود به همدیگر نسبت داد، و چون همهی کارها به عهدهی عقول است، میشود گفت همهی کارها از عقول صادر میشود.
اما اگر ما عقلها را جداجدا کردیم، عقل اول درست کردیم، عقل دوم درست کردیم، تا عقل دهم آمدیم -اگر از عقل دهم هم ادامه میدادیم، ادامه دادیم که بعضیها همین کار را کردند، در عقول طولیه به ده تا اکتفا نکردند، گفتند عقول طولیه بسیار فراوان است، و بعد هم اگر عقول عرضیه را قائل شدیم - برای هر کدامشان شأن خاص قائل بودیم:
عقل اول را میگوییم که به اذن خدا ایجاد میکند عقل ثانی را، و جِرم فلک نهم را، و نفس فلک نهم را؛ دیگر همین.
عقل دوم ایجاد میکند به اذن الله عقل سوم را، جِرم فلک هشتم را، نفس فلک هشتم را.
همینطور میآییم پایین تا به عقل دهم میرسیم. عقل دهم به اذن الله ایجاد میکند طبایع و انواع مادی جهان ناسوت را، بنا بر نظر مشاء.
بنا بر نظر حکمت متعالیه و همچنین شیخ اشراق و افلاطون، انواعی که در جهان طبیعتند، هر کدام به رب النوع خودشان که عقلی از عقول عرضیه است واگذار شده است.
به این ترتیب، هر عقلی توجه میکنید شأن خاص خودش را دارد؛ پس او هم دارای غریزهی خاص و طبیعت خاص است.
بله، اگر توجه به آن مطلب عمیقی بکنیم که بعضی آقایان گفتند، که تمام این عقول اشعهی نور الهیاند و همهشان یک شعاعند که در وقت طلوع شعاع الهی همه محوند، در ذات باریتعالی محوند و در صقع ربوبی قرار دارند؛ اگر آنطور بگوییم، خب همهی اینها کارشان مثل خودشان یکی میشود، و چون تمام کارها از این عقول برمیآید، میشود گفت تمام این کارها از یک عقل برمیآید، چون ما دیگر عقل بیشتر نخواهیم داشت. آنوقت عقل میشود صاحب غرائز متعدده؛ صاحب غرائز متعدده و صاحب افعال متعدده، به حیثیات مختلفه؛ که حیثیت را هم در عقول ما مانع نمیشویم، در خدا مانع میشویم. عقول را وقتی میگوییم عقلِ واحدند، آنها را به حیثیات مختلف تقسیم میکنیم، ولی واجب را نمیتوانیم تقسیم کنیم.
پس میگوییم که عقول، اگر جداجدا حساب بشوند، لکلٍّ منها فعلٌ خاص، غریزتٌ خاصه و فعلٌ خاص؛ اگر همه را با هم یکی گرفتیم که اختلافشان به اختلاف حیثیت بود، میگوییم آن یکی، مجمعِ غرائز است که به اختلاف این غرائز و به اختلاف این حیثیات، کارهای مختلف را صادر میکند؛ و اگر این کارهای مختلف را روی هم جمع کنیم میشود همهکارها.
این جوابِ آن سؤال قبل، که خب مطلب خوبی بود، ولی دیگر بحث تمام شده بود، ناچار شدم که الان بگوییم.
حالا وارد این عبارت بعدی امام میشویم که:
«دالّةٌ بتفاوتها أن لا تفاوت لمفاوِتها» [3] [4]
اینجا «مفاوِت»، صیغهی مفاوِت به کار آمده است؛ در جملهی قبلی صیغهی «مغرّز» به کار آمده بود؛ در عبارات بعدی یک جا میبینید «موقّت» گفته شده است که مثل مغرّز از باب تفعیل است، یک جا میبینید «مبایِن» گفته شده است که مثل مفاوِت از باب مفاعله است. ایشان میگوید در اینجور موارد، مفاعله و تفعیل هر دو به یک معنا هستند، به معنای جعل:
مفاوِت یعنی جاعلِ تفاوت؛
مغرّز یعنی جاعل غریزه؛
مبایِن یعنی جاعل بینونت؛
موقّت یعنی جاعل وقت.
همه به معنای جعل است. پس فرقی بین مفاعله که در بعضی از عبارات آمده و تفعیل که در بعضی دیگر آمده نیست.
بعد از اینکه این توضیح را ایشان ذکر میکنند؛ که من حالا این تکه را بخوانم:
«دالّةٌ»، یعنی این اشیاء دالّهاند؛ به تفاوتی که خدا به آنها عنایت کرده است، دالّهاند بر اینکه «لا تفاوت لمفاوِتها»؛ یعنی جاعلِ تفاوتِ آنها گرفتار تفاوت نیست. البته هنوز مراد از تفاوت گفته نشده است، مراد بیان میشود.
«المفاعلة هاهنا بمعنى الجعل و التصيير» مثل تفعیل که در بعضی عبارتها آمد آن هم به معنای جعل و تصییر بود مفاعله در اینجا به معنای جعل و تصییر است. مثل تفعیل در ما سبق که عبارت از مغرّز بود، و مثل تفعیل یا مفاعله در ماسَیأتی. دیگر این «و فیما سیأتی» اختصاص به تفعیل ندارد، لذا پشت سرش میگوید «من المبایِن»؛ که مبایِن تفعیل نیست، باب مفاعله است. در صفحهی ۱۷۲ همین کتاب، لفظ «مبایِن» میآید [5] ، و در صفحهی بعد که ۱۶۴ است، لفظ «موقّت» میآید. [6] هم تفعیل آمده، هم مفاعله آمده است. «و فیما سیأتی»، یعنی و مثل مفاعله و تفعیل در ماسَیأتی که عبارت است از مبایِن برای مفاعله، و غیر مبایِن مثلاً موقّت برای تفعیل؛ همهی اینها به معنای جعلند. و اگر موقّت و اینها اسم فاعلند، ما به معنای جاعل قرارشان میدهیم: جاعل الوقت، جاعل التفاوت.
خب، حالا مراد به تفاوت چیست؟
تفاوت به دو معنا اطلاق میشود، که یک معنایش در اینجا مراد نیست؛ چون قبلاً ما این را گفته بودیم، تفاوت به معنای اول را قبلاً داشتیم: که «و بمضادته بين الأشياء عرف أن لا ضد له» [7] [8] ، در آن بحث مضاده، تفاوت به معنای اول را گفتیم. حالا تفاوت به معنای اول این است که اشیاء با همدیگر ناسازگار باشند، متفاوت باشند، ممتاز باشند، جدا از هم باشند که هر کدام برای خودشان وجود مستقل داشته باشند. این یک معنای تفاوت است؛ حالا یا وجود مستقل داشته باشند که با هم متفاوتند در اصل وجود، یا نه، اصلاً در ذات با هم تفاوت داشته باشند و در فعل هم ناسازگاری داشته باشند که تعبیر به مضاده کردیم. این معنای اول تفاوت که اشیاء را با هم میسنجیم و تفاوت بینهما قائل میشویم، که برای تفاوت دو طرف در دو شیء قائلیم.
اما گاهی تفاوت را در یک شیء حاصل میدانیم؛ این معنای دوم تفاوت است، که تفاوت در یک شیء باشد، البته بین دو طرف، ولی دو طرف مربوط به یک شیء. وقتی شیء از قوه به فعلیت خارج میشود، یعنی متفاوت میشود؛ یک طرف تفاوت قوه است، یک طرف تفاوت فعلیت است.
یا وقتی شیء از نقص به زیاده خارج میشود در وقتی شیء معدود باشد، از نقص به زیاده خارج میشود؛ یا اگر شیء کیفی باشد، از ضعف به شدت وارد میشود؛ یا بالاخره از عدم به وجود میآید. تمام این نقل و انتقالات را ما تفاوت میگوییم؛ تفاوتی که در یک شیء حاصل میشود، منتها دو طرف دارد. یک طرفش قوه است، یک طرفش فعل است، یا یک طرفش شدت است، یک طرفش ضعف است، یا یک طرفش نقصان است، یک طرفش زیادت است. اینها همه تفاوت است.
پس دو معنا برای تفاوت داریم:
• یک تفاوتی که در دو شیء برقرار میشود،
• و یک تفاوتی که در شیء واحد حاصل میشود.
مراد از تفاوت در این عبارت معنای دوم است، یعنی تفاوت در یک شیء.
و منظورِ این عبارت طبق آنچه که شارح توضیح داده است این است که کل موجودات گرفتار تفاوتند. یا از قوه به فعلیت خارج میشوند مثل موجودات مادی، یا از ضعف به شدت خارج میشوند مثل کیفیات، یا از نقصان به زیاده خارج میشوند مثل کمیات، و یا اگر در چیزی کیفیات و کمیات و ماده و اینها دخالت نداشته باشد، از عدم به وجود خارج میشوند، مثل بقیهی ممکنات، مثل همهی ممکنات. پس در همهی موجودات، تفاوت از مرحلهای به مرحلهی دیگر وجود دارد، جز خدا که او گرفتار تفاوت نیست. او حتی از قوه به فعلیت، از عدم به وجود خارج نمیشود. البته از قوه به فعلیت خارج نشدن، اختصاص به او ندارد، عقول هم اینچنینند؛ ولی از عدم به وجود خارج نشدن، اختصاص به او دارد. اوست که از عدم به وجود خارج نمیشود؛ بقیهی موجودات، حتی عقول عالیه هم از عدم ذاتی به وجود عطایی خارج میشوند.
پس همهی موجودات گرفتار تفاوتند، تفاوت به این معنای دوم که عرض کردیم؛ مگر خودِ خدا که تفاوتی ندارد، در آن تفاوت نیست. او بهخاطر اینکه تفاوت ندارد، همهی این تفاوتها را اداره میکند، و همهی موجودات را از یک وادی به وادی دیگر خارج میکند: یا از عدم به وجود، یا از قوه به فعلیت، یا بقیه. او مُخرِج همه است، و چون مخرِج همه است، باید خودش خارج نباشد؛ و الا اگر خودش هم بخواهد خارج بشود، او هم احتیاج به یک مخرِج پیدا میکند. این البته بیانی است که بعداً خواهیم گفت؛ اثبات میکنیم که او نباید گرفتار تفاوت بشود، به سه دلیل ثابت میکنیم که او گرفتار تفاوت نیست.
یک دلیل، همین دلیل عامی است که از خیلی قبلها شروع کردیم و در تمام این عباراتی که گفتیم از آن بهره بردیم، و آن دلیل این است که خدا خالق تفاوت است. خالق تفاوت به خود تفاوت که مخلوقش است متصف نمیشود؛ نه تفاوت در ذات او راه پیدا میکند، نه وصفی از اوصاف او قرار میگیرد؛ زیرا که مخلوق اوست، و هیچ خالقی از مخلوق خودش بهرهی کمالی نمیبرد، چه کمال ذاتی و چه کمال صفاتی. پس تفاوت برای خدا نیست. این دلیل همانطور که توجه کردید در تمام این فرازهایی که میخواندیم مورد استفاده قرار گرفت، در این قسمت هم از آن استفاده میکنیم.
دو دلیل دیگر هم داریم: یک دلیل مشهور داریم، یک دلیل غیر مشهور داریم، که آن دو تا را هم ایشان ذکر میکنند، وقتی رسیدیم عرض میکنم. پس بنابراین آنچه که از این عبارت باقی ماند، از توضیح این عبارت باقی ماند این است که ثابت کنیم خدا گرفتار تفاوت و مبتلای به تفاوت نیست. به یک دلیلش اثبات کردیم، دو دلیل دیگر لازم داریم که انشاءالله وقتی رسیدیم عرض میکنم.
«و المراد بالتفاوت إنما هو تفاوت الشيء الواحد» [9] ؛ یک شیء دارای تفاوت است، تفاوتِ دو شیء قبلاً بحثش گذشته است، آن هم تفاوت است، ولی فعلاً مورد بحث ما نیست. تفاوتی به چه؟
«بالنقص إلى أن يستكمل»؛ نقص و کمال متفاوتند در یک شیء، نه خود شیء متفاوت باشد، نقص و کمالش متفاوتند؛ منتها دو شیء نیست، یک شیء است.
«و بالقوة»؛ و باز شیء تفاوت پیدا میکند بالقوه، تفاوت پیدا میکند «إلى أن يخرج إلى الفعل»؛ یعنی این خروج الی الفعلش نوعی تفاوت است با قوهای که قبلاً داشته است. آن استکمالش نوعی تفاوت است با آن نقصی که قبلاً داشته است.
پرسش: این باید برای قوهای باشد، یعنی شیء که قوه ندارد... از نقص به کمال... این باید...
پاسخ: عیبی ندارد. «بالنقص الی ان یستکمل»، شیء واحد «بالنقص الی ان یستکمل» عام است؛ از نقص به کمال خارج میشود، ممکن است نقصش بهخاطر قوه باشد، بعد به کمال که فعلیت است خارج بشود؛ ممکن است نقصش به این باشد که کیفیت ضعیفی است، بعد کیفیت شدیدی بشود؛ ممکن است نقصش به این است که کمیت کمی است، بعد کمیت زیادی بشود.
پرسش: باید کمیت بعدی یا کیفیت بعدی را این قوه را داشته باشد و الا معنا ندارد... در همهاش وجود...
پاسخ: خب، در آنجا دیگر «قوه» خیلی گفته نمیشود؛ در آنجا قوه گفته نمیشود. آن قوهای که شما میفرمایید، قوه به معنای عام است، یعنی شأنیت، صلاحیت؛ آن را حالا اگر بگیرید بله، خب به یک عبارت میگوییم: موجودی که صلاحیت ترقی دارد ترقی کند، همین، تمام شد، همهی اینها را شامل میشود. ولی ما این را تشریح میکنیم، این مطلب عام را تشریح میکنیم، در موارد خاصش پیاده میکنیم. یکی قوهی فرض کنید که کتابت دارد، کاتب میشود؛ یک سیاهی هست میتواند اشتداد پیدا کند، اشتداد پیدا میکند؛ یک عدد سه هست میتواند ده بشود، خب ده میشود. اینها موارد آن عام هستند، که گفتیم چیزی که شأنیت ترقی دارد ترقی میکند. خب یک عامی میگوییم، بعدش هم خاص آن عامها را میگوییم. ایشان هم خاص را گفته است، خاصها را گفته است، و بعضیهایش هم عام باشد مشکلی ندارد؛ بعضیهایش نسبت به بعضی اگر عام باشد، ایرادی ندارد.
پرسش: حالا تفاوت را که فرمودید در یک شیء، نوعاً تفاوت را بین دو چیز فرق میگذارند...
پاسخ: عرض کردم آن هم هست، این هم هست؛ دو معنا دارد.
پرسش: این مثلاً یکی در نقص است، یکی در کمال، نقص و کمال که تفاوت نیستند؛ هستند؟
پاسخ: نقص و کمال تفاوت نیستند؟!
پرسش: نقص و کمال در واقع ناقص بودن و کامل بودن است؛ تفاوت در دو چیز...
پاسخ: نه، آن معنا... آن معنایی است که فقط در ذهن شماست، و الا در لغت، الان میخواهیم در ذهنتان یک معنای دیگری هم وارد کنیم، راه بدهید که وارد بشود! بله، دو معنا برای تفاوت هست؛ آن معنایی که در ذهن شماست، خب تا حالا قبولش کردید، درست هم هست. حالا یک معنای دومی هم میخواهیم برای تفاوت بگوییم، اجازه بدهید آن معنای دوم در ذهنتان وارد بشود، بعد باورش میکنید.
پرسش: اصلاً به عنوان برنامه اینجوری بخواهیم نقص و کمال، دو چیزند...
پاسخ: همین دیگر! عرض میکنم دو چیزند دیگر. در همهجا تفاوت دو چیز دارد؛ منتها این دو چیز گاهی مربوط به یک امرند، گاهی نه، دو امرند. الان نقص و کمال دو طرفِ تفاوتند، دو تا هستند، ولی این مربوط به یک موضوع است.
بله، تفاوت دارد به نقص، که این تفاوت برایش حاصل میشود «إلى أن يستكمل، و بالقوة إلى أن يخرج إلى الفعل، و بالضعف إلى أن يشتد» در کیفیات، «و بالنقصان إلى أن يزيد» در کمیات. «و لا يخلو من واحد منها ممكن.»
البته «نقص الی ان یستکمل» را میتوانیم معنایی بکنیم که با قوه و فعل، و با ضعف و شدت، و نقصان و زیاده فرق کند؛ البته به مبنای فلاسفه - همانطور که شما اشاره کردید - نمیتوانیم معنایی داشته باشیم، ولی به مبنای ایشان میشود. به مبنای ایشان، مبنای متکلمین، مبنای متدینین چرا، میشود؛ «بالنقص الی ان یستکمل» را مربوط کنیم به عقول. عقول وقتی عبادت میکنند خدا را، عبادتشان بیثمر نیست، آنها را به کمال میرساند. فلاسفه است که میگوید عقول ثابتاً در جای خودشان هستند و ترقی نمیکنند چون مجردند. متکلمین که عقول را مجرد نمیدانند، ملائکه را مجرد نمیدانند؛ ولی دارای قوه هم نمیدانند. میگویند اینها از نقص به کمال خارج میشوند بدون اینکه آن قوهی اصطلاحی را داشته باشند. قوهی اصطلاحی که در موجودات مادی است - چون قوه حاملش ماده است - قوهی اصطلاحی که در موجودات مادی است برای آنها نیست. بنا بر قول فلاسفه هم میشود «بالنقص الی ان یستکمل» را به نفوس فلکیه مرتبط کرد؛ چون نفوس فلکیه را میگویند ناقصند و کامل میشوند، منتها مستکفیاند، احتیاج نیست که از خارج به آنها اعطایی داده بشود، خودشان در باطنشان زمینهی ترقی را دارند.
حالا بالاخره برای «بالنقص الی ان یستکمل»، برای اینکه با مابقی فرق کند، میتوانیم موردی درست کنیم: عقول را بنا بر نظرِ -البته تعبیر به عقول دیگر نمیشود - ملائکه بنا بر نظر متکلمین، و نفوس فلکیه بنا بر نظر فلاسفه.
آنوقت «بالقوة الی ان یخرج الی الفعل» هم مربوط به مادیات میشود، «بالضعف الی ان یشتد» مربوط به کیف میشود، «بالنقصان الی ان یزید» مربوط به کم میشود.
لذا ایشان میگوید «و لا يخلو من واحد منها» از یکی از این چهار تا «ممكنٌ» هیچ ممکنی خارج از اینها نیست، چه مفارق باشد، یعنی مفارق از ماده، مجرد باشد، یا مقارن باشد، یعنی مقارن با ماده، مادی باشد؛ فرقی نمیکند، چه مجرد باشد، چه مادی باشد، در هر دو صورت گرفتار یکی از این تفاوتها هست.
«و أقلّ ذلك»، کمترین تفاوتی که برای موجود حاصل است، این است که از قوهی امکانیه به وجوب بالغیر خارج بشود، یا بفرمایید که از عدم به وجود بیاید؛ از عدم به وجود بیاید، یا به تعبیر ایشان از قوهی امکان به فعلیتِ وجوب منتقل بشود. که قوه را توجه میکنید ایشان در اینجا عام گرفته است؛ «قوهی امکان» گفته است، در حالی که قوهای که در اصطلاح فلاسفه گفته میشود، البته عام هم گفته میشود، ولی نوعاً رایج است که قوه را بر قوههای مادی میگویند.
«و اقل ذلک»، یعنی کمترین تفاوتی که میتوانیم برای موجود - چه مفارق، چه مقارن - تصور کنیم، این است که قوه امکانیه احتیاج دارد به اینکه به فعلیت وجوب خارج شود.
پس در تمام موجودات تفاوت هست، و لااقل این تفاوت که در تمام ممکنات هست؛ هیچ ممکنی از این تفاوت اخیری که ذکر کردیم خالی نیست. تا اینجا بحث...
پرسش: وجوب بالغیر را...
پاسخ: بله، وجوب بالغیر؛ ولی یعنی همین که داریم عرض میکنیم از قوه به فعلیتِ وجوب خارج میشود؛ چون وجوب بالغیر دارد، تفاوت را نمیرساند، ما میخواهیم تفاوت را افاده کنیم. که بگوییم وجوب بالغیر دارد، فقط این خاصیت را دارد که وجوب بالغیر دارد؛ میخواهیم بگوییم از قوهی امکان به فعلیت وجوب خارج میشود که تفاوتی در آن درست کرده باشیم.
پرسش: در مفارق از اثراتش معلوم میشود... مجردات تفاوتش در جسمش نیست، از فیض کردنش، از اثراتش معلوم میشود...
پاسخ: بله، از نقص به کمال خارج میشود؛ حالا چهجوری خارج میشود، خودِ خدا میداند، ما خیلی خبر نداریم که آنها چگونه به کمال میرسند. ولی...
پرسش: مفارق مگر به مقارن تبدیل نمیشود؟
پاسخ: مفارق به مقارن تبدیل نمیشود؛ مقارن خودِ ماها هستیم دیگر، مادیات.
پرسش: یعنی مقارن، بعداً به...
پاسخ: مقارن، یعنی مقارن با ماده؛ هر موجود مادی را به آن میگویند مقارن.
پرسش: مجردات مقارن بشوند با ماده، در هر دو...
پاسخ: نخیر! مقارن، یعنی مقارن با ماده؛ مقارن با ماده یعنی موجود مادی.
پرسش: شیء مقارن باشد با ماده...
پاسخ: هر شیئی که مقارن شد با... هر صورتی که مقارن شد با ماده میشود مقارن، میشود مادی، هر صورتی.
پرسش: مجردات هم میتوانند باشند؟
پاسخ: مجرد که دیگر با ماده مقارن نمیشود که!
پرسش: کالبد ما دو چیز است؛ یکی روح است...
پاسخ: نه، کالبد ما روح نیست، کالبد ما فقط جسم است؛ کالبد ما روح نیست، روح خارج از کالبد است.
پرسش: اینجا فرمودید قوه را قوهی امکان... قوهی امکان، صفت و موصوف است؟
پاسخ: قوهی امکان، اضافه، اضافهی بیانیه میتوانید بگیرید، اضافهی لامیه هم میتوانید بگیرید.
پرسش: صفت و موصوف...
پاسخ: اضافهی صفت به موصوف هم میگیرید. ولی اینجا اصلاً اضافه نیست، صفت و موصوف است؛ قوهای که امکانی است به فعلیت وجوب. قوهی امکانی، هر امکانی قوه است دیگر نسبت به وجوب. هر امکانی قوه است نسبت به وجوب؛ هر موجود ممکنی میتواند واجب بالغیر بشود، پس هر موجودی امکانش قوه است نسبت به وجوبش، چون میتواند بشود؛ همین که میتواند بشود، اصطلاحاً به آن میگویند قوه.
پرسش: امکان باشد و فرمودید بیانیه باشد، باید از سنخ قوه باشد...
پاسخ: نه، بیانیه من فکر کردم اضافه است، اضافه نیست؛ فرمودند که صفت و موصوف است، درست است: «من القوة الامکانیة» صفت و موصوف است، اضافه نیست.
خب، حالا باقی ماند این مطلب که خدا خودش مبتلای به تفاوت نیست؛ دلیلش چیست؟ همان دلیل عامی که در گذشته هم از آن استفاده کردیم.
«و الله سبحانه هو المخرج إياها» [10] ، خداست که خارج میکند «إيّاها»، یعنی تمام موجودات امکانی را، اعم از مفارق و مقارن، «من قوتها» یعنی قوه امکانیش «إلى فعلها» یعنی فعل وجوبیش، یا نه، قوهی مطلق، هر قوهای هست، «الی فعلها»، میخواهد قوهی امکان باشد، میخواهد قوهی کتابت باشد، میخواهد قوههای دیگر باشد، الی فعلِ خودش.
«و من نقصها إلى كمالها»؛ قبلاً چهار تا را شمرد، حالا دو تا را شمرد. لذا میگوید: «إلى غير ذلك»، یعنی دو تای دیگرش را هم خودت بشمار: «من ضعفها الی شدّتها، و من نقصانها الی زیادتها»، اینها را هم خودت بشمار.
خب، تا اینجا معلوم شد که خدا مخرِج است و این تفاوتها را خودش ایجاد میکند؛ اگر خودش موجِدِ تفاوت است، «فلا يوصف بالتفاوت بالقاعدة المذكورة»، به دلیل همان قاعدهای که ذکر کردیم، که هیچ خالقی به مخلوق خودش متصف نمیشود، و هیچ خالقی ذات خودش را از مخلوقش نمیگیرد، نه ذاتش را از مخلوقش میگیرد، نه صفتش را. پس خدا نمیتواند نه مشتمل به تفاوت باشد و نه موصوف بر تفاوت؛ زیرا که تفاوت، مخلوق اوست.
پرسش: با این بیان، پس شر هم منتسب به خدا میشود؟ تمام شرور عالم...
پاسخ: شر را فلسفه میگوید به خدا نسبت نداده؟! تصریح میکنند، به خدا نسبت دادهاند.
پرسش: شر عالم را به خدا نسبت نداده...
پاسخ: شر را، همه را به خدا نسبت میدهند؛ حتی ثنوییه را که میگویند شر به اهریمن منسوب است، رد میکنند. میگویند شر هم به خدا منسوب است، خیر هم به خدا منسوب است؛ منتها شر نسبتِ عرضی دارد، خیر نسبتِ ذاتی دارد. آن معنایش چیست، خیلی معنای بلندی دارد.
پرسش: یک بیانی هست که شر را به عدم تعبیر میکنند... اگر شر را به عدم تعبیر نکنند، معنی مجازی...
پاسخ: شر را... ببینید، حالا بحث ما نیست؛ شر را در مجموع عالم منتفی میکنند، ولی در جزئیات شر را قبول میکنند. در برخوردهای جزئی شر را قبول میکنند، و نسبتِ شر را به خدا نسبت بالعَرَض میدانند، نه نسبت بالذات. نسبت بالعرض میدانند که مختصر عرض میکنم خارج از بحث است. میگویند خدا به ارادهی اولی، موجودات را آفرید برای خیر؛ پس خیر، مقصودِ بالذات است. و چون میدانست که این موجودات بر اثر برخوردها گرفتار شرور میشوند، و خالی از شر نیستند، آن شروری را هم که از اینها حاصل است قصد کرد، منتها قصد بالعرض؛ قصدش مستقیم روی آن شرور نبود، قصدش مستقیم روی خیرات بود، منتها چون خیرات خالی از شرور نبودند، ناچار آن شرور را هم باز قصد میکرد. پس شرور، مقصود بالعرضند، مقصود بالعرضند، مخلوق بالعرضند، مرضیّ بالعرضند. شرور همهچیز هستند، منتها همهاش بالعرض.
پرسش: یعنی اول خیر خلق شده، بعد در ضمن او شرور بر خیر عارض شده؟
پاسخ: بله.
پرسش: همینطور است؟
پاسخ: بله، بالعرض بر آن عارض شده است نه... عارض شده به خیر، بله. و ایضاً... نه، اینها همهاش یک اصطلاحات است؛ ما با اصطلاحات حرف میزنیم، شما روی لغت بحث میکنید. «عرض» بالعرض که میگوییم، یعنی بالمجاز. بالعرض یعنی بالمجاز. آن مفارق و مقارنی که ما میگوییم اصطلاح است، شما میروید روی معنای لغوی. ما معنای اصطلاحی را اراده میکنیم. آنوقت وقتی من عرض میکنم معنای اصطلاحی این است، دیگر برایتان روشن میشود.
«و ایضاً» دلیل دوم است و بعداً هم سوم، که خدا موصوف به تفاوت و مبتلای به تفاوت نیست.
ایشان میفرماید که همهی موجودات احتیاج به یک مخرِجی دارند که آنها را از قوه به فعلیت خارج کند. اگر خدا متصف به تفاوت بشود، او هم احتیاج به یک مخرِجی دارد که او را از قوه به فعلیت خارج کند. و اگر او محتاج به مخرِج شد، اولاً خلف لازم میآید، ثانیاً تسلسل لازم میآید.
تسلسل روشن است؛ اگر او احتیاج به مخرِج پیدا کند، باز آن مخرِج اگر تفاوت نداشته باشد، او خداست؛ اگر تفاوت داشت، او هم احتیاج به مخرِج دیگر دارد، و هکذا یتسلسل.
اما خلف معنایش چیست؟
ایشان میگوید: اگر خدا احتیاج به مخرِج داشته باشد، خلف لازم میآید. چون فرضِ ما این بود که همهی موجودات به یک مخرِجی احتیاج دارند که آن مخرِج، خودش بالفعل باشد و بر اثر بالفعل بودن بتواند دیگران را خارج کند. اگر شما مخرِجِ بالفعلی پیدا نکردید و آن مخرِج را هم بالقوه کردید، لازمهاش این است که آن مخرِج هم در سلسلهی این مخرَجات قرار بگیرد، و آنی که فرض شده بود نباشد. فرض شد که او فاعل است، او مخرِجِ بالفعل است که میتواند خارج کند؛ اگر شما او را هم خارج من القوة الی الفعل فرض کردید، پس او را هم در سلسلهی آن مخرَجات و خارجات قرارش دادید و خلفِ فرض کردید. شما دارید فرض میکنید که همهی خارجات احتیاج به مخرِجی دارند که بالفعل باشد، و بر اثر بالفعل بودن بتواند همه را اخراج کند. خب اگر شما یک همچین موجودی را قبول نکردید، این خدا را قبول نکردید، خلف فرض است. حالا این را قبول نکردید، یکی را بالاخره باید قبول کنید؛ اگر قبول نکردید میشود خلف فرض.
پس توجه میکنید خلفِ فرض غیر از تسلسل است. یعنی چون فرض کردیم که همهی موجودات، خارجند من القوة الی الفعل، و اگر مخرِجی نداشته باشند هرگز به سمت فعل خارج نمیشوند، چون توجه کنید این قانون مهمی است که هیچ موجودی نمیتواند خودش را به فعلیت خارج کند؛ هیچ قوهای خود به خود به فعلیت خارج نمیشود، همیشه مخرِج میخواهد، اگر ما همهی موجودات را خارج بگیریم، یک مخرِجی که سرآغاز باشد نداشته باشیم، هیچکدام از موجودات خارج من القوة الی الفعل نمیشوند. هیچکدامشان خارج نمیشوند؛ چون آن اولی که - حالا اولی هم نمیتوانیم فرض کنیم، چون تسلسل هم لازم میآید - همان اولی را که شما ملاحظه میکنید، میبینید که خارج نشده است من القوة الی الفعل، چون یک مخرِج میخواسته است، خودش هم که نتوانسته است خارج بشود، مخرِج میخواسته است، مخرِج نداشته است. اولی که خارج نشده است، دومی هم خارج نمیشود، هزارمی هم، میلیونیام هم خارج نمیشود، دیگر اصلاً کسی خارج نمیشود از قوه به فعل. پس فرض ما این است که این موجودات از قوه به فعل خارج شدند؛ پس یک بالفعلی بوده که اینها را خارج کرده است. حالا اگر شما این بالفعل را هم بخواهید بالقوهاش کنید، خلفِ فرض میشود؛ چون این هم میآید داخل در آن مجموعهی خارجات میشود، بیرون از آنها نمیشود که مخرِج آنها قرار بگیرد.
پس اگر شما خدا را متصف به تفاوت بکنید:
اولاً لازم میآید خلف فرض، یعنی فرض کردید که او بیرون از سلسله است، ولی بالاخره او را داخل در سلسله قرار دادید؛
ثانیاً لازم میآید تسلسل، چون همین مخرِج هم احتیاج به یک مخرِج دیگر پیدا میکند، مخرِجش هم احتیاج به یک مخرِج دیگر پیدا میکند، و هکذا تسلسل میشود.
پس برای اینکه خلفِ فرض لازم نیاید، و همچنین تسلسل لازم نیاید، باید بگوییم که خدا متصف به تفاوت نیست.
«و أيضاً» دلیل دوم است بر اینکه خدا متصف به تفاوت نیست؛ «لو كان هو كذلك» یعنی اگر خدا هم مثل بقیهی موجودات مبتلای به تفاوت بود، «لاحتاج إلى مخرج آخر و هو محالٌ، إما للخلف» دو خط دیگه آخرین خط «و إما لاستحالة التسلسل.» که این خودش دو دلیل میشود: یک دلیلِ خلف است، یک دلیلِ تسلسل است. یعنی اگر خدا محتاج به مخرِج باشد، اولاً خلف لازم میآید، ثانیاً تسلسل لازم میآید.
تسلسل چون بیانِ معروفی بوده است، ایشان توضیحش نمیدهد؛ اما خلف چون بیانِ رائجی نبوده است، توضیح میدهد:
«لأنه قد فُرِضَ أن جميع ما هو بالقوة، فإنما يحتاج إلى مخرج هو بالفعل من جميع الوجوه» فرض ما این است که همهی موجوداتِ بالقوه، خودشان نمیتوانند خودشان را از قوه به فعل خارج کنند؛ بلکه تماماً احتیاج دارند به یک مخرِجی که او «من جمیع الوجوه» بالفعل باشد. این، فرضِ ماست.
«و إلا» دلیل بر این فرضِ ماست، «و الا» یعنی اگر آن بالفعل نباشد، آن مخرِج بالفعل نباشد «لكان هو من جملة هذا المجموع»؛ خودش هم از جملهی این مجموع میشود، دوباره محتاج به یک مخرِج دیگر میشود. این «و الا» دلیل بر این فرض ماست. حالا اگر ما خدا را مخرِجِ بالفعل ندانیم، و بگوییم او هم «کذلک» است - یعنی مثل بقیهی موجودات مبتلای به تفاوت است و باید از نقص به فعلیت و از قوه به کمال خارج بشود - اگر این را بگوییم، خلفِ این فرض لازم میآید. این یک بیان.
بیان دیگر: «لأنه قد فرض»، تا «و الا»، خودِ فرض را گفت؛ «و إلا لكان هو من جملة هذا المجموع»، دلیلِ این فرض را گفت، ولی بیان نکرد که چگونه خلفِ فرض لازم میآید، دیگه این روشن بود، توضیح نداد. خلفِ فرض را نگفت، فقط خودِ فرض را گفت و استدلال کرد برای آن فرض؛ اما خلف فرض لازم آمدنش دیگر روشن است.
دلیل بعدی: «و إما لاستحالة التسلسل كما هو المشهور.»
پرسش: خلف فرض یعنی چه؟ چهطوری بود؟
پاسخ: همان که عرض کردم دیگر؛ خودِ فرض این است... عرض میکنم خلف فرض این است که اگر خدا مخرِجِ بالفعل نباشد، بلکه قوه داشته باشد که بخواهد به کمال خارج بشود، پس خلفِ فرض لازم آمد؛ چون فرض کردیم که خدا مخرِجِ بالفعل است، همه را او خارج کرده است. همه موجودات خارج شدند بهوسیلهی یک مخرِجِ بالفعلی؛ اگر این مخرِج بالفعل را شما مخرِج بالفعل ندانید، خلفِ فرض است.
تمام مطالب را اگر من غفلت نداشته باشم، سعی میکنم توضیح بدهم. کمتر پُرحرفی مثل من پیدا میکنید که همهی لابهلای حرفها را استخراج کند و توضیح بدهد! باید حواس، کامل جمع باشد، من نکته نکته را میگویم. رد نمیشوم همینطوری. ولو اینکه مطلب آسان باشد، ولو بدانم همه میدانند، ولی با وجود این باز هم میگویم. البته این یک مرضی است، خلاصه بیماریم، مرضِ خوبی است، بله؟ در هر صورت این هست. ولی خب توجه میخواهد، همهی مطالب را من میآورم. مگر چیزی غفلت کرده باشم، البته این هم زیاد اتفاق میافتد.
«و إما لاستحالة التسلسل كما هو المشهور» این را توضیح دادم؛ مشهور این است که اگر خدا محتاج به مخرِج دیگر باشد، محال است چون تسلسل لازم میآید. چون مخرِجش هم احتیاج به یک مخرِج دیگر پیدا میکند، مخرِج او هم احتیاج به مخرِج پیدا میکند؛ همینطور پیش میرود و توقف نمیکند، و تسلسل لازم میآید.
پرسش: دور، چطور؟ دور لازم نمیآید؟
پاسخ: دور لازم نمیآید. دور البته در صورتی که دور بزنیم لازم میآید، ولی چه لزومی دارد دور بزنیم؟ اگر این حلقاتِ خارجها، یکیشان برگردد، متکی بشود به آن آخری یا به بعدی، میشود دور. اما خب ما اجازهی برگشتن را که ندادیم، دور اصلاً لازم نمیآید، تسلسل دیگر ناچار است، تسلسل حتماً باید باشد.
«مخبرةٌ بتوقيتها أن لا وقت لموقّتها» [11] [12]
یعنی اشیاء به توقیتشان، به آن وقتی که خدا برایشان تعیین کرده است، خبر میدهند که موقّتِشان و جاعلِ الوقتشان، خودش وقتی و مدتی و مهلتی ندارد. او من الازل الی الابد هست، کسی برای او تعیین اجل نکرده است. از اینکه خدا برای همهی موجودات تعیین اجل کرده است و به هر کدامشان مهلت خاص داده است، معلوم میشود خودش به این مهلت مبتلا نیست، یعنی خودش دارای مهلت نیست؛ بلکه ازلی و ابدی است، اجلِ معینی ندارد.
ایشان ابتدا عبارت را معنا میکند، که از خارج گفتن ندارد، از رو انشاءالله میخوانم.
بعد توضیح میدهد که همهی موجودات، همهی صُوَر، اجل دارند؛ همهی صُوَر مادی اجل دارند. بعد ابتدا توجه میکند به موجودات عالمِ عنصر. موجودات عالم عنصر مرکبند از صورت و ماده. وقتی تحلیل میکند موجودات را، صورتشان را جدا توضیح میدهد، مادهشان را جدا توضیح میدهد. بعد که عالم عنصر تمام شد، میرود سراغ عالم فلکیات و عالم عقول، آنجا هم توضیح میدهد، و ثابت میکند که همهی موجودات مبتلای به اجل هستند. هم صُوَر مادیه، هم خودِ ماده، هم عقول، هم نفوس فلکیه؛ همه مبتلای به اجلند.
اما صُوَر چطور مبتلای به اجلند؟
ایشان بیانی دارد که تقریباً این بیان را فلاسفهی مشاء قبول ندارند، اگرچه حکمت متعالیه تا حدی معتقد به این مطلب هست، ولی فلاسفهی مشاء این بیان را قبول ندارند. ولی بیان ایشان شاید متخذ از بیانات دینی باشد، و به نظر میرسد که تا حدی قابل تأیید است؛ و فلاسفهی مشاء در این مسأله مقداری میشود گفت که کوتاه آمدند، بحث را درست به سرانجام نرساندند. علتش هم این بوده است که آنها نتوانسته بودند معاد جسمانی را تصویر کنند؛ اگر معاد جسمانی را تصویر میکردند، حرف ایشان را میزدند.
ایشان میفرماید: هر صورتی، اجلی دارد؛ یعنی تا یک وقتی، وقتِ حکومتش است، و آن وقت که رسید، حکومت او تمام میشود. حالا یا باید منتقل بشود به صورت بالاتر در حرکات تکاملی، یا باید جای خودش را بدهد به صورتی دیگر در حرکات کون و فسادی. یا در حرکت کون و فساد جایش را میدهد به صورت دیگر- صورتِ آب از بین میرود، صورتِ هوا جایش میآید - یا در حرکات استکمالی جایش را میدهد به یک صورت کاملتر، که خودش در ضمن آن مخفی میشود. علیایحال دیگر مدتِ امارت و حکومتش سر میرسد. هر صورتی یک زمانی برای حکومتش دارد، یک زمانی و مهلتی برایش هست.
مهم این است که ایشان میگوید، چه در دنیا، و چه در آخرت! این منظورِ من بود که گفتم مشاء در اینجا موافقت نمیکنند؛ ایشان میگوید: چه در دنیا و چه در آخرت.
در دنیا را همه قبول دارند، که کون و فسادی داریم و تکاملی داریم.
در آخرت، کون و فساد را هیچکس قبول ندارد. نه مشاء، نه متدینین، و نه هم حکمت متعالیه، و نه متکلمین؛ هیچکس کون و فساد را قبول ندارد. حتی در جهنم که بدنی میسوزد، دو مرتبه تجدید میشود، همان بدن دوباره تجدید میشود، کون و فسادی نیست؛ صورت دیگر افاضه نمیشود، صورت محفوظ است. بدن را عوض میکند خدا تا اینکه این بدن به آتش عادت نکند، دو مرتبه آتش برایش تازه باشد و بسوزد؛ اینطور نباشد که بدن به آتش عادت کند.
پرسش: عادت بشود دیگر آن موقع عذاب...
پاسخ: بله، دیگر معذب نمیشود، بله.
خب، پس اینطور شد که در در آخرت کون و فساد نیست، اما تکامل در آخرت هست.
و در روایات هم داریم که «اقرأ و ارق» [13] ، یعنی قرآن بخوان، ترقی بکن؛ معلوم میشود جای ترقی هست. منتها حالا کسانی که همهی قرآن را حفظند، خب آنجا همه قرآن میخوانند؛ کسی که ﴿قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ﴾ [14] حفظ است، فقط ﴿قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ﴾ میخواند. نمیدانم، شاید هم کسی بمیرد، حفظ بشود! شاید بر اثر مردن حفظ بشود!
پرسش: آن عبارت...
پاسخ: بالاخره قرآن میخوانند همه، کم و زیاد؛ مگر کسانی باشند که هیچچیز از قرآن یاد نگرفتند، حتی نماز هم نمیخواندند، که آنها دیگر در بهشت نمیآیند که به آنها خطاب بشود!
خب، پس در آخرت هم این حرکات تکاملی موجود است. در حرکات تکاملی، یک صورتِ معمولی که به انسان داده شده است، به صورت کمالی تبدیل میشود. آن صورت معمولی وقتی که خواست به صورت کمالی تبدیل بشود، اجلش رسیده است، مهلتش تمام شده است. مهلتش که تمام میشود، جایش را به صورت کمالی میدهد. در تمام صُوَر، این قانون برقرار است، چه در دنیا و چه در آخرت.
پرسش: حرکت جوهری کمالی...
پاسخ: حرکت جوهری، کمالی... حالا لزومی ندارد حتماً حرکت جوهری باشد؛ در همین دنیا هم همهی حرکتهای تکاملی، حرکت جوهری نیست. حرکتهای اشتدادی که در کیف صورت میگیرد، حرکت تکاملی است، در حالی که حرکت جوهری نیست. حرکتهای کیفی هم بسیارش حرکت تکاملی است، ولی...
پرسش: حرکت یعنی تکامل؟
پاسخ: مطلق است. بله، حرکت تکاملی مطلق است، یکی از فردهاش حرکت جوهری است.
پرسش: میگفتند که در جهنم وقتی طرف میسوزد، سوختنش برای کمال است، میخواهد از نقص به کمال برود.
پاسخ: نه، آن برای ازالهی نقص است. البته ازالهی نقص خودش نوعی کمال است، آن هم هست، بله. ازالهی نقص میکند، یعنی ناخالصیها را، سوختن در جهنم، میگویند ناخالصیها را پاک میکند. خودِ پاک کردن ناخالصیها نوعی کمال است. حالا شاید اصطلاحاً اسمش را نگذاریم کمال، میگوییم آن فطرتِ دفنشده را بر اثر ازاله، ظاهر میکند؛ فطرتِ دفنشده را بر اثر ازالهی آن آلودگیها و آن خاکها و آلودگیهایی که بر هم انباشته، پاک میکند، و آن فطرت را ظاهر میکند.
خب، این دربارهی صُوَر بود که توجه کردید صُوَر چه در دنیا چه در آخرت اجلی دارند؛ یعنی مهلتشان سر میآید، چه صُوَر مادی چه صُوَر اخروی. در هر صورت فرقی نمیکند، بالاخره مدتِ صورت سر میآید، و صورت بعدی حکومتش را شروع میکند با مدت محدودی که خدا به او افاضه کرده است.
اما در مورد مواد:
ایشان میفرماید ماده دو لحاظ دارد:
• یک دفعه به خودِ ماده توجه میکنیم،
• یک دفعه به ماده از این حیث که میتواند صُوَر را بگیرد و صُوَر را از دست بدهد توجه میکنیم.
اگر به خودِ ماده توجه کنیم، مهلتی ندارد؛ ماده از موجوداتی است که خدا در ازل آن را آفریده است و تا ابد هم باید ادامه پیدا بکند، تا بتواند صُوَر را در فاصلهی ازل و ابد قبول کند. پس ماده مهلت ندارد، ماده از اول تا آخر هست، پس به لحاظ خودش از موجوداتی است که «لا أجل لها».
ولی به لحاظ اینکه صُوَر را قبول میکند، و صُوَر را از او میگیرند و به او میدهند، از این جهت مهلتبردار میشود. پس ماده هم دارای مهلت است؛ چون این لحاظ هم از او جدا نیست، لحاظِ ذاتش با لحاظِ گرفتن صورت و دادن صورت جدا نیست. یعنی اینطور نیست که ماده را گاهی از اوقات بدون صورت آن را رها بکنند تا به لحاظ ذاتش مستقلاً آن را حساب بکنیم؛ او را هر وقت بخواهیم حساب کنیم، با لحاظ صورت باید حساب کنیم، چون هیچوقت خالی از صورت نیست. اگر به لحاظ صورت بخواهیم حساب کنیم، به لحاظ صورت هم همیشه دارای مهلتِ خاص است، پس میگوییم ماده هم دارای مهلت خاص است؛ چون لحاظ ذاتِ تنهایش هیچوقت حاصل نمیشود، یعنی ماده به تنهایی هیچوقت در جهان خارج حاصل نمیشود که ما روی آن تنهاییاش حکم بکنیم. همیشه با صورت است، صورت هم که همیشه مهلت دارد، به تبع، ماده هم همیشه مهلت دارد.
معنای مهلتِ ماده این است. به ماده اجازه داده میشود که با صورتش به صورتِ دومی نزدیک بشود؛ به ماده اجازه داده میشود که با صورتش به ارتباط دوم - تعبیر ایشان به ارتباط دوم - به ارتباط جدید نزدیک بشود، یا به صورت جدید نزدیک بشود. به محض نزدیکی به آن صورت جدید، ارتباط جدید، صورت قدیم از او گرفته میشود و صورت جدید به او افاضه میشود؛ حالا چه به صورت کون و فسادی باشد، چه به صورت استکمالی باشد، فرقی نمیکند. در علیایحال به ماده میگویند با این صورتت به سمت فلان ارتباط برو، به سمت ارتباط جدید برو. نزدیک ارتباط جدید که شد، نقل و انتقال حاصل میشود، صورت اولی را از او میگیرند، صورت دومی را به او میدهند.
پس همانطور که توجه میکنید، ماده هم گرفتار اجل است، ولو به لحاظ ذاتش اجل ندارد؛ ولی ذاتش هیچوقت تنهایی نیست که ما بگوییم این موجود بیاجل است. ذاتش همیشه همراه صورت است و به همراه صورت اجل دارد؛ پس ماده هم دارای اجل است، منتها اجلی که به همراه صورت به او میدهند. صورت، خودش مستقلاً اجل دارد، ماده به برکت صورت اجل دارد، و چون هیچوقت خالی از صورت نیست، هیچوقت خالی از اجل نیست.
پرسش: همین صور ابداً بر ماده عارض میشود، این رشته بینهایت است، پس لذاته بینهایت است...
پاسخ: صُوَر ازلاً و ابداً، یعنی با تبدل! نه یک صورت.
پرسش: ازلاً و ابداً ظاهر میشود. این رشته از دو طرف بینهایت است، پس ظرفش بینهایت میشود.
پاسخ: ارتباطات عوض میشود. ببینید، مهلت ارتباط دارد؛ ماده، کارش ارتباط داشتن با صورت است. این ارتباطش مهلت خاص دارد.
پرسش: این به دلیل این که ارتباطات حادثه میشود، ارتباطات در این ماده صورت نمیگیرد، این ارتباطش...
پاسخ: و ماده با قطع نظر از ارتباط، دیگر چیزی نیست؛ ذاتی نمیتوانید برایش درست کنید اگر ارتباطش را برداشتید. ببینید، درست است ماده ارتباطش اجل دارد، ولی شما ارتباط را از ماده بگیرید، دیگر مادهای باقی نمیماند!
پرسش: ماده ارتباطِ مطلق دارد همیشه...
پاسخ: ارتباط مطلق، امر ذهنی است ؛ در خارج ارتباط مطلق ندارید، در خارج ارتباط خاص دارد. این ارتباط خاص را از او میگیرید. این ارتباط خاص، ارتباطِ... ببینید، شما در ذهنتان تصویری میکنید از تمام ارتباطات، این ارتباطات را جمع میکنید، و به صورت یک جامع میگویید یک ارتباط مطلقی برای ماده است؛ این مورد بحث ما نیست، این را که خدا از او نمیگیرد، این در ذهن من و شما ساخته شده است، مربوط به ذهن خودِ من است. آنی که در خارج است - مادهی ذهنی را عرض نمیکنم - مادهی خارجی ارتباط خارجی خاص دارد؛ این ارتباط مهلت خاص دارد، مهلت را از او میگیرند. و ماده هم از این ارتباط خالی نیست، یعنی شما نمیتوانید ماده را به تنهایی ملاحظه کنید بگویید این ماده به تنهایی مهلت ندارد، اجل ندارد. ماده همیشه با ارتباط است؛ ارتباط که اجل داشت، ماده هم اجل دارد.
پرسش: آن رابطهاش اجل دارد...
پاسخ: همین دیگر! ارتباط... عرض میکنم ارتباط، اجل دارد. ارتباط اجل دارد، نه ارتباط ذهنی! ارتباط خارجی. ارتباط خارجی اجل دارد، و مادهی بیارتباط ندارید! مهم این است؛ مادهی بیارتباط ندارید، پس حکمی را که روی ماده میبرید باید با لحاظ ارتباط ببرید، چون شما مادهی بیارتباط ندارید.
پرسش: به هر حال نمیشود نتیجه گرفت که ماده حدوث زمانی دارد.
پاسخ: ما نمیخواهیم بگوییم ماده حدوث زمانی دارد؟! میخواهیم بگوییم ماده مهلت دارد.
پرسش: مهلت یعنی چه؟
پاسخ: یعنی تا یک مدتی ماده است برای آن صورت.
پرسش: آن هم صورت است...
پاسخ: بعد، ماده میشود برای صورت دیگر، مهلتش تمام میشود. نمیخواهیم بگوییم ماده که ذاتش را که گفتیم در خارج نیست، مگر ماده برای صورت. ماده برای صورت تا یک مهلتی است؛ برای آن صورت هم تا یک مهلتی است، برای صورت دیگر هم تا یک مهلتی است. پس ماده خودش به تنهایی که اصلاً مطرح نیست، ماده برای صورت مطرح است. این ماده برای این صورت مهلتی دارد، باز این ماده برای صورت دیگر مهلتی دارد. این را شما ملاحظه کنید: ماده خودش تنهایی در خارج نیست که برایش مهلت بگذاریم یا بیمهلتش کنیم. ماده با صورت هست، و برای صورت هست. خب، برای هر صورتی مهلتی دارد؛ وقتی آن صورت از دستش رفت، مهلتش تمام میشود دیگر، مهلتِ ماده تمام میشود، یعنی مهلتِ برای صورت بودنش تمام میشود، مهلت برای صورت بعد بودنش دوباره شروع میشود. و شأنی دیگر برای ماده ما جز این نداریم. عرض میکنم ذاتی برای ماده نیست مستقلاً، که بگویید در آن ذات مستقل است و بیمهلت؛ ذات ماده همین است که محل باشد برای صورتی، محل بودنش برای صورت مهلت دارد. برای هر صورت، صورت مطلق هم که ما نمیخواهیم بگوییم، صورت مطلق در ذهن ماست، در خارج صورت خاص است. مادهی خاص برای صورت خاص است. این ماده برای صورت خاص، مهلت محدود دارد، و برای صورت دیگر مهلت محدود دارد؛ و ماده شأنش، جز اینکه برای صورتی باشد نیست، با تمام این شأنش عوض میشود، پس تبدل پیدا میکند دیگر؛ یعنی مهلتش تمام میشود، مهلت بعدیاش شروع میشود.
پرسش: به نظر ما ماده ذات ثابتی دارد...
پاسخ: ببینید، شما ماده را به ذاتش توجه میکنید، من هی تأکید میکنم ذات ماده را دقت نکنید.
پرسش: ماده، جوهر ثابت است، این هیچ مهلتی ندارد.
پاسخ: ماده یعنی ثابت است؟ مادهی ثابت بدون صورت؟
پرسش: نه
پاسخ: نه، خب همین که صورت آمد، تمام است دیگه! صورت آمد، تمام است. مادهی ثابت داریم، قبول داریم مادهی ثابت، ولی تنها؟
پرسش: نه، تشخص دارد این ماده، تغییر و تبدل برایش رخ میدهد...
پاسخ: بالاخره محل شدنش برای صورت عوض میشود؛ و چون شأنی جز محل شدن - دقت کنید - چون شأنی جز محل شدن برای صورت ندارد، وقتی با این شأنش عوض شد، یعنی خودش عوض شد دیگر.
پرسش: ...ذاتش هم تغییر میکند... ذات ثابت...
پاسخ: خب من که اول گفتم ذاتش ثابت است!
پرسش: ... اثبات کردید که ذات، مستقر و ثابت است...
پاسخ: خب، برای ذاتش قائل نیستید! ذاتی جز همراهی این شأن در آن قائل نیستید.
پرسش: پس چرا میگویید ثابت است؟
پاسخ: یعنی به لحاظ آن ذاتی که شما تصور میکنید برایش، ذاتیاتی که برایش قائلیم. ببینید، این ماده را تصورش سخت است؛ شما این ماده را یک دفعه جدا در ذهنتان تصور میکنید، یک دفعه هم محل میگیریدش برای صورت؛ این کارِ ذهن شماست. در خارج که بیاید، یک ذاتی و یک محلی برای صورت نداریم، ما فقط همان محل برای صورت داریم. شما در ذهنتان مطلب را درست میکنید، در خارج میخواهید حکمش را جاری کنید، این نمیشود! در ذهنتان ماده را تحلیل میکنید به یک ذاتی و به یک محلی، خب خوب است، درست هم هست، تحلیل میشود؛ بعد همین در خارج میآید یک حکمی برای ذات درست میکنید، یک حکمی برای محل درست میکنید؛ در حالی که ذات و محل در خارج یکی است، در ذهن شما متفاوت میشود. شما تحلیل ذهنیتان را میآورید بیرون، میآورید بیرون، حکم خارجی بر آن بار میکنید، این کار غلطی است. شما آن تحلیل ذهنیتان حکم ذهنی قبول کند، آن اتحاد خارجیتان حکم خارجی قبول کند. در خارج، ذاتِ ماده با محل بودنش یکی است. اگر محل بودن را ما متغیر کردیم و موقت کردیم، ماده موقت میشود. ولو آن مادهی ثابتی که در ذهن شما تحلیل میشود، به تحلیل ذهنی جدا میشود، او ثابت هست و او مهلت ندارد، ولی او که در خارج نیست! آنی که در خارج است، خلاصه لا به شرط در خارج نیست، به شرط شیء در خارج است. لا به شرط، ثابت است؛ هیولای لا به شرط - یعنی بدون صورت - آن ثابت است، آنکه در خارج نیست، این در ذهن من و شماست. هیولایی که در خارج است به شرط شیء است، این به شرط شیء ثابت نیست، مهلت دارد. ظاهراً روشن است مطلب.
پرسش: همان اصطلاح...
پاسخ: تحلیل، بله؛ تحلیل ذهنیتان را شما گرفتید.
خب، این هم در مورد ماده.
اما عقول چی؟
عقول هم ایشان میفرماید که موقتند، مهلت دارند. عقول هم مهلت دارند، طبق قوانین شریعت؛ به آنها هم اجازه داده شده است تا یک مهلتی باشند، ولو مهلتشان خیلی طولانی است، ولی بالاخره آنها هم یک زمانی محو میشوند. آن وقتی که گفته میشود که «لمن الملک الیوم» [15] ، بعد هیچکس نیست جواب بدهد، جز خودِ خدا که میگوید ﴿لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ﴾ [16] [17] . آنوقت دیگر همهی موجودات، حتی عقول هم محو شدند؛ پس عقول هم مهلت دارند.
غیر عقول هم همینطور. نفوس فلکیه هم همینطور، آنها هم یک مهلتی دارند، آنها هم بالاخره از بین خواهند رفت.
پرسش: پس معلوم میشود از ازلی به عدم میرسند؟
پاسخ: بله دیگه،
همهی موجودات یک مهلتی دارند، منتها مهلت بعضیها طولانیتر است. این نظر مشاء نیست! مشاء میگوید عقول ازلی و ابدی است، افلاک هم ازلی و ابدی است، حرف ثابت نشدهای دارند. با این مطلب سازگار نیست حرفشان؛ ولی خب نظر ایشان این است، یعنی حرف شارح.
پرسش: اشراق هم در این حرف با مشاء یکی است؟
پاسخ: نه، فقط مشاء این حرف را میزند.
«مخبرةٌ بتوقيتها أن لا وقت لموقّتها» [18] [19]
این اشیاء به سبب وقتی که خدا به آنها داده است، و مهلتی که خدا برای آنها قرار داده است، خبر میدهند که وقت و مهلتی برای جاعل وقتِ آنها - یعنی خدا - نیست. اضافهی توقیت به ضمیر مفعول است، فاعل خداست.
پرسش: «توقیتها» ضمیرش به کجا برمیگردد؟
پاسخ: اشیاء.
پرسش: اشیاء ذکر نشده، از ماقبل میآید...
پاسخ: چرا، اشیاء قبلاً ذکر شده بود.
«مخبرةٌ بتوقيتها»، یعنی اینها خبر میدهند بهوسیلهی آن وقتی که خدا و مهلتی که خدا به آنها داده است، خبر میدهند که موقّتِشان و جاعل الوقتشان وقتی و مهلتی ندارد. اضافهی توقیت به ضمیر مفعول است، یعنی فاعل، الله تعالی است، و این «ها»یی که در اینجا آمده است ضمیر مفعولی است که به اشیاء برمیگردد.
«و الموقِت» موقّت در عبارات آمده «لموقِتها»—موقّت را معنا میکند، یعنی جاعل الوقت. «أي هو الذي يعيّن وقت الشيء و مدة أجله»؛ مهلتش را و وقتش را تعیین میکند؛ همان جاعل الوقت که در قبل گفتیم، هر جا که مفاعله یا تفعیل بیاید در اینجور عبارات به معنای جاعل است.
پرسش: توقیت به معنای تعیین هم میآید؟
پاسخ: توقیت به معنای تعیین هم میآید، بله.
«اعلم أن الله تعالى جعل لكل صورةٍ أجلاً»؛ خدا برای هر صورتی اجلی قرار داد. منظور از صورت در اینجا صورتهای مادی است، صورتهایی است که با ماده ارتباط دارند؛ حالا یا ارتباط حلولی دارند مثل صُوَری که در نباتات و حیوانات و جمادات داریم، یا ارتباط تدبیری و تصرفی دارند مثل نفوس خود ما به ما؛ که بالاخره یکجوری ارتباط با ماده دارند، منظور از صُوَر در اینجا این است. نه عقول، آنها هم صُوَرند، ولی چون ایشان عقول را بعداً جدا مطرح میکند، معلوم میشود مرادش از صُوَر در اینجا صورت مطلق نیست که حتی شامل عقول هم بشود، بلکه صورت مرتبط با ماده است، که پشت سر همین صورت هم ماده را ذکر میکند.
پرسش: صورت نباتات حلولیه است؟
پاسخ: صورت نباتات حالّ در ماده است. البته در حیوان اختلاف است که آیا حلول دارد، یا او هم مثل نفس ما تعلقِ تصرفی و تدبیری دارد؟ صدرا میگوید تعلق تصرفی و تدبیری دارد، مشاء میگوید حلول دارد. ولی در نباتات و جمادات همه قائل به حلولند، در نفس انسانی همه قائل به تدبیر و تصرفند، در نفس حیوانی اختلاف است.
«اعلم أن الله جعل لكل صورةٍ أجلاً» که «ینتهي إليه في الدنيا و الآخرة»
این «في الدنيا و الآخرة» را به دو جا میتوانید متعلق بگیرید علی نهج التنازع:
یکی به «ینتهي إليه»، یکی هم به «جعل أجلاً».
«جعل لكل صورة أجلاً ... في الدنيا و في الآخرة»؛ هم در دنیا برایشان مهلت قرار داد، هم در آخرت.
«ینتهي» به آن اجل، هم در دنیا و هم در آخرت؛ که «في الدنيا و في الآخرة» هم متعلق به «ینتهي» است، هم متعلق به «جعل لكل صورة أجلاً» است، به نحو تنازع.
«فإن في الآخرة» اینکه در دنیا هر صورتی مهلتی دارد و به آن مهلت منتهی میشود، این مطلب مقبول همه است، لذا احتیاج به توضیح ندارد. اما اینکه در آخرت اجلی داشته باشیم احتیاج به توضیح دارد، ایشان این را توضیح میدهد:
«فإن في الآخرة أيضاً ترقّياتٍ لا تتناهى» در آخرت هم ترقیات غیرمتناهی داریم. در دنیا ترقیات متناهی داریم، ولی در آخرت ترقیات غیرمتناهی داریم. البته در دنیا هم ترقیات غیرمتناهی داریم، منتها شدةً، نه عُدّةً؛ عُدّةً غیرمتناهی نیست، یعنی تعدادش غیرمتناهی نیست، چون بالاخره عمر ما متناهی است. فرض کنید اگر یک میلیون بار ما تکامل پیدا کردیم، بالاخره بارِ میلیونیوم منتقل میشویم به دار آخرت. ولی چون آخرت دار مقر است، در آنجا ترقیات از نظر عِده و عُدّه هم نامتناهی است، همانطور که از نظر شدت نامتناهی است. در اینجا ترقیات ما از نظر شدت نامتناهی است؛ به محضی که ما ترقی کردیم و در اسماء و صفات فانی شدیم، دیگه از نظر شدت به غیرمتناهی رسیدیم.
بشر هم همینطور است، خدا بشر را آفریده است که غیرمتناهی باشد، لذا هر چه که جلو میرود میبینید دوباره باز میخواهد برود جلو، چون بنبست نیست، یعنی یک جا نمیرسد که ختم بشود، که دلش آرام بگیرد؛ در هر جا. منتها خب ماها هستیم که از این خاصیتی که خدا به ما داده است سوءبرداشت میکنیم، این نامتناهی را گاهی منحرف میکنیم به سمت طمعهای دنیوی، آنوقت طمعمان نامتناهی میشود؛ در حالی که ما را خدا آفریده است برای کمال نامتناهی، که ما باید اینجوری سِیر بکنیم تا خودمان را به اسماء و صفات برسانیم. اما ما خودمان بر حسب سوء اختیار این خاصیتی را که خدا در ما نهاده است، انحراف میدهیم به سمت طمعهای دنیوی؛ ولی بالاخره بشر نامتناهی است، نامتناهی است و میتواند نامتناهی باشد.
پرسش: ...
پاسخ: البته آن حقیقت ائمه (علیهمالسلام) است که جزء عقول است ولی آن صوری که آنها در دنیا دارند به کمال میرسد. صور دنیاییشان با عبادت به کمال میرسد. بله آن حقیقتشان که منشأ این کمال شده، از ازل بوده و تابد هست و آن هم بنا به قولی به کمال نمیرسد ولی بعید نیست که آن هم یکجوری کمال پیدا بکند. کمال مورد بحث ما نیست، مهلت مورد بحث ما است. الان بحثی در کمال نداریم.
«فانّ في الآخرة أيضا ترقّيات لا يتناهى و ذلك» این ترقیاتی که در آخرت پدید میآید «للتوسع الإلهي»؛ توسع، یعنی توسع در عطاء؛ بهخاطر توسعی که خدا در عطیهی خودش دارد، که خدا عطیهاش محدود به موارد خاص نیست. هر چقدر که عطا کند از باب اینکه جودش بینهایت است، دو مرتبه جای عطا دارد؛ لذا همیشه توسع در عطا دارد. به این جهت به عطاهای دنیوی و به ترقیات دنیوی اکتفا نمیکند، در آخرت هم برای موجودات ترقیاتی قرار داده است.
«و ذلك» این ترقیات لا یتناهی که در آخرت هست بخاطر توسع الهی است، یعنی بهخاطر این است که جود خدا، عطای خدا توسع دارد.
«و الرحمة الواسعة كل شيء» «کل شیء» مفعول «واسعة» است و بهخاطر رحمتی است که تمام اشیاء را فراگرفته است؛ همهی اشیاء را، هم در دنیا، هم در آخرت.
پس این رحمتی که هم در دنیا «وسعت کل شیء» و هم در آخرت «وسعت کل شیء»، اقتضا میکند که همانطور که در دنیا موجودات دارای ترقی هستند، در آخرت هم دارای ترقی و تکامل باشند.
پرسش: پس برای جهنمیها هم سوختن رحمت است؟
پاسخ: بله، اینکه حرفی نیست، جهنمیها هم همینطور است.
پرسش: پس خلود در جهنم واقعاً نباید رحمت باشد...
پاسخ: دیگر حالا رحمت را اگر شما توسعه بدهید، رحمت را به معنای عام بگیرید نه آن رحمتی که در ذهن شماست، برای جهنمیها هم، ولو مخلدینشان، ثابت میشود؛ یعنی رحمت خدا همه را فراگرفته است، حتی مخلدین در نار را. حالا باز ببینید معنای رحمت در اینجور جاها به چه معناست.
تا اینجا گفتیم: «لكل صورةٍ أجلاً».
حالا میگوید: «و كذا للمواد القابلة للصور.»
موادی هم که قابل صُوَرند، آنها هم برایشان همین حکم هست، که مهلتی دارند.
این قید «القابلة للصور»، قید احترازی است؛ چون فلاسفه و همچنین متکلمین معتقدند که در کل جهان آفرینش، ده تا هیولی داریم، ده تا ماده داریم؛ ده تا هیولی یعنی ده تا ماده: نُه تا هیولی مال نُه تا فلک، یک هیولای مشترک مال کل عالم عناصر.