80/09/13
بسم الله الرحمن الرحیم
ادامه شرح حدیث دوم (صفحه 162-163)/باب دوم در توحید و نفی تشبیه /شرح کتاب اصول کافی
موضوع: شرح کتاب اصول کافی/باب دوم در توحید و نفی تشبیه /ادامه شرح حدیث دوم (صفحه 162-163)
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
«ففرّق بها بين قبل و بعد ليعلم أن لا قبل له و لا بعد.» [1] [2]
این قسمت از روایت را داشتیم توضیح میدادیم. فرمودند که خدا با ساختن اشیاء و اینکه بعضیها را قبل قرار داد و بعضیها را بعد قرار داد، به ما فهماند که خودش قبل و بعد نیست، خودش متصف به قبلیت و بعدیت نیست.
از کجا این را به ما فهماند؟ از کجا ما این مطلب را میفهمیم؟
از اینکه خدا قبلیت و بعدیت را آفریده است، و این را وصف اشیاء قرار داده است. این قبلیت و بعدیت مثل خود اشیاء مخلوقند، و مثل خود اشیاء حادثند. و هیچ فاعلی به فعل خودش متصف نمیشود، و هیچ خالقی به خلق خودش؛ بنابراین خدا هم به قبلیت و بعدیت که مخلوق خودش هستند، متصف نمیشود.
گذشته از اینکه قبلیت و بعدیت حادثند، و خدا به صفت حادث متصف نمیشود؛ هر دو محدود هستند، که البته ایشان به حدوثش دیگر اشاره نمیکند. یک مختصر اشارهای شد که خدا موجد قبل و بعد است در اشیاء، یعنی اشیاء که حادثند، قبل و بعد هم که در آنها ایجاد کرد، قبل و بعد را هم باز حادث گرفت. این اشاره شد، اما ما اگر این اشاره را دنبال کنیم، یک دلیل دیگری از عبارت ایشان متولد میشود؛ یعنی خدا متصف به قبل و بعد نمیشود به دو دلیل:
• اولاً این قبل و بعد مخلوق او هستند، و هیچ خالقی به مخلوقش، هیچ فاعلی به فعلش متصف نمیشود، پس خدا به قبل و بعدی که فعلش است متصف نمیشود. این یک دلیل که ایشان به این دلیل تصریح میکند.
• یک دلیل دیگر این است که قبلیت و بعدیت چون صفت اشیاء هستند و اشیاء هم حادثند، پس قبلیت و بعدیت حادثند؛ و خدا به هیچ صفت حادثی متصف نمیشود، پس به قبلیت و بعدیت که حادثند متصف نمیشود. این دلیل را تصریح نکرده است این شارح، منتها یک اشارهی مختصری به این دلیل شده است. عبارت را میشود مشتمل بر هر دو دلیل قرار داد.
بعد از اینکه این مطلب تمام میشود، ایشان به این مسأله میپردازند - که در جلسه گذشته هم توضیح داده شد که
• خدا قبل است، منتها نه مثل قبلهای دیگر؛ که توضیحش را در جلسه گذشته عرض کردم.
• خدا موجود است، نه مثل موجودهای دیگر.
• خدا شیء است، نه مثل اشیاء دیگر.
که توجه میکنید در این سه امری که گفتیم، برای خدا در قبلیت شریکی قائل نمیشویم، در موجودیت شریکی قائل نمیشویم، در شیئیت هم شریکی قائل نمیشویم؛ و چون موجودیت و شیئیت عامند، پس در هیچچیز برای خدا ما شریک قائل نشدیم. و این نفی شریک در همهچیز از خدا، توحید حقیقی است. پس اگر کسی قائل باشد که خدا موجود است نه مثل موجودهای دیگر، شیء است نه مثل اشیاء دیگر، اعتقاد به این مطلب داشته باشد، متصف شده است به توحید حقیقی، او موحد حقیقی است.
خب، در جلسه گذشته این مطالب گفته شد، به خواندن عبارت موفق نشدیم که تمامش کنیم؛ حالا همان مقداری که باقی مانده است عرض میکنم.
صفحهی ۱۶۲، سطر چهارم: «و لذلك» [3] ؛
«و لذلك»، یعنی بهخاطر اینکه قبلیت و بعدیت در اشیاء ایجاد شدند و وصف اشیاءاند و مخلوق خدایند، «دلّت»، خود قبلیت و بعدیت که مخلوقند، «أنه» یا «على أنه سبحانه لا يوصف بهما» به هیچیک از این دو تا متصف نمیشود.
«إذ فاعل الشيء لا يوصف به»، یعنی «لا یوصف» به آن شیء. فاعل شیء، به خود شیء متصف نمیشود؛ پس خدا هم که فاعل قبلیت و بعدیت است، به قبلیت و بعدیت متصف نمیشود.
«فكما أنه موجود لا كالموجودات، و شيء لا كالأشياء» همچنین «فهو قبل لا كالشيء الّذي هو قبل و بعد لا كالّذي هو بعد.»
همانطور که میگوییم «هو الاول و الآخر»، منتها اولی است که دوم ندارد، آخری است که قبل ندارد، ماقبل ندارد؛ همچنین میگوییم خدا قبلی است که دوم ندارد، بعدی است که ماسبق ندارد؛ قبلی است که ماتأخر ندارد، بعدی است که ماسبق ندارد. ما نه، ما اگر بعد باشیم ماسبق داریم، اگر قبل باشیم ماتأخر داریم؛ ولی خدا قبلی است که ماتأخر ندارد، بعدی است که ماسبق ندارد.
پرسش: ظاهرا قبلی است که بعد است، و بعدی است که قبل است؟
پاسخ: بله، قبلی است که بعد است، بعدی است که قبل است؛ اولی است که آخر است، آخری است که اول است.
پرسش: از جهت شیئیت برمیگردد؟ از جهت شیئیت، بله.
پاسخ: بله.
پس «کما» که خدا موجودی است لا کالموجودات، و شیئی است لا کالاشیاء، همچنین این «فهو» فایش به معنای «فکذلک» است، عِدل «فکما»، «کذلک» است؛ منتها گاهی از اوقات این «کذلک» را حذف میکنند، به جایش «فاء» میآورند، اینجا هم همینطور است: «فکما انه موجودٌ» تا آخر، «فکذلک هو قبلٌ لا کالشیء الذی هو قبلٌ، و بعدٌ لا کالذی هو بعدٌ»
«و كذلك في سائر الأحكام»؛ ما فقط یکی دو تا را گفتیم، گفتیم که موجودی است لا کالموجودات دیگر، شیئی است لا کالاشیاء دیگر، بعد به این دو تا قیاس کردیم. قبلی است نه مثل قبلهای دیگر، بعدی است نه مثل بعدهای دیگر؛ اینها را قیاس کردیم. ایشان میگوید بگو: عالمی است نه مثل عالمهای دیگر، قادری است نه مثل قادرهای دیگر، حیی است نه مثل حیهای دیگر؛ همینطور همه را بگو! در همهچیز گفته میشود. اگر اینطور گفتی، آنوقت توحید حقیقی داری.
«و كذلك في سائر الأحكام»؛ در باقی احکام هم همینطور است، که او مثل دیگران نیست، حی است نه مثل حیهای دیگر، و تا آخر.
«و هذا» یعنی نفیِ مثلیت و شریک در همهچیز برای خدا «هو التوحيد الحقيقي. فافهم»
خب، تمام شد.
تا اینجا مربوط به جلسه گذشته بود، که نرسیدیم بخوانیمش، ولی مطالبش را گفته بودیم.
حالا مطلب جدید:
در جلسه گذشته من عرض کردم که این عبارت امام را که «ففرّق بها بين قبل و بعد ليعلم أن لا قبل له و لا بعد.» [4] [5] ، چهار جور میشود معنا کرد.
دو جورش مربوط به «بها» بود، که «بها» یا به معنای «فیها» است یا به معنای «بسببها» است، که این گذشته تمام شد.
دو جور دیگر مربوط به این قبل و بعد است - قبل و بعد اول ها، نه قبل و بعد دوم، چون در عبارت دو تا قبل و بعد آمده است - قبل و بعد اول را دو جور معنا میکنیم، آنوقت عبارت دو جور معنا میشود:
یکی قبل و بعد یعنی خودِ زمانِ قبل، خودِ زمان بعد، یا مثلاً آن قبلیت و بعدیت که مالِ سبب و مسبب است؛ همان خودِ قبلیت و بعدیت.
یک وقتی میگوییم قبل و بعد یعنی محلِ قبل و بعد، یعنی آنی که قبل است، آنی که بعد است، نه خودِ قبل و بعد؛ آنی که قبلیت دارد، یعنی موجودِ مقدم، آنی که بعدیت دارد، یعنی موجودِ مؤخر. پس «ففرّق بها بین قبلٍ و بعدٍ»، یعنی «ففرّق بها بین مقدمٍ و مؤخّرٍ»، نه بینِ قبل و بعد.
خب، تا حالا هر چه گفتیم - که عبارتش را هم خواندیم - بر این فرض بود که قبل و بعد را به معنای خودش قرار دادیم: قبل و بعد یعنی قبل و بعد.
اما حالا میخواهیم قبل و بعد را به معنای متصف بالقبل که مقدم است، و متصف بالبعد که مؤخر است قرار بدهیم؛ یعنی «فرّق» خدا به وسیلهی این اشیاء بین مقدم و مؤخر، این منظور باشد. ببینیم عبارت چه جوری معنا میشود.
خدا بین مقدم و مؤخر به وسیلهی اشیاء فرق گذاشت، با خلق اشیاء بین مقدم و مؤخر فرق گذاشت، تا معلوم بشود که خدا قبل و بعد ندارد.
اینکه خدا به وسیلهی اشیاء مقدم و مؤخر درست کرد، اینکه واضح است، احتیاج به توضیح ندارد؛ که خدا خب بعضی اشیاء را جلوتر آفرید در زمانِ جلوتر آفرید، بعضیها را در زمان مؤخر آفرید. خب آنکه جلوتر آفریده شده است مقدم است، آنکه بعداً آفریده شده است مؤخر است به لحاظ زمان.
بعضیها را سبب آفرید، بعضیها را مسبب آفرید؛ آنکه سبب است مقدم است به لحاظ رتبه، آنکه مسبب است مؤخر است.
بعضیها را پیغمبر آفرید، بعضیها را معمولی آفرید؛ آنکه پیغمبر آفریده شده است به لحاظ شرف مقدم است، آنکه معمولی آفریده شده است به لحاظ شرف مؤخر است.
بالاخره مقدم و مؤخر در بین اشیاء هست، به لحاظهای مختلف، به عیارها و ملاکهای مختلف. این روشن است، احتیاج به توضیح ندارد، و ایشان هم خیلی خودش را معطلِ این بحث نمیکند.
مهم آن دومی است، که چگونه از مقدم بودن و مؤخر بودنِ اشیاء پی میبریم که خدا قبل و بعد ندارد؟ خدا متصف به قبل و بعد نیست؟ این را چهجوری پی میبریم؟ این مهمِ بحث است، و توضیح زیادی هم دارد، توجه کنید تا توضیح بدهم.
خدا اشیاء را مقدم و مؤخر آفرید، بعضیها مقدم، بعضیها مؤخر، تا بفهماند که خودش به این مقدم و مؤخر متصف نیست. عرض کردم خدا مقدم هست، اما یک مقدمی که مؤخر ندارد؛ مؤخر هست، اما یک مؤخری که مقدم ندارد؛ آن مورد بحث ما نیست. ما میخواهیم مقدم و مؤخری که در خَلق است، از خدا نفی کنیم.
اگر خدا مقدم باشد، معنایش این است که یکی از سنخ خودش دارد که او مؤخر است.
و اگر خدا مؤخر باشد، معنایش این است که یکی از سنخ خودش دارد که او مقدم است؛ اگر مقدم و مؤخری که در بین اشیاء است، آن بخواهد برای خدا ثابت بشود، نه مقدم و مؤخری که خاص خودش است. آن مشکلی ندارد؛ آن اگر بخواهد برای خدا ثابت بشود، مقدمی است که مؤخر ندارد، مؤخری است که مقدم ندارد.
ولی اگر بخواهد این مقدم و مؤخری که برای اشیاء ثابت است، این هم برای خدا ثابت بشود، لازم میآید که اگر خدا مقدم داشته باشد، یکی از سنخ خودش هم مؤخر داشته باشد؛ یا اگر خدا مقدم باشد، یکی از سنخ خودش مؤخر داشته باشد. اگر مؤخر است، یکی از سنخ خودش مقدم داشته باشد؛ یعنی لازم میآید که بالاخره تقدم و تأخری باشد، که این با برهان توحید نمیسازد.
با برهان توحید نمیسازد، این هم خیلی معطلی ندارد. این را هم خیلی معطلی ندارد که خدا مقدم نیست به آن معنایی که خلق مقدمند، و الا لازم است که ما دو تا خدا داشته باشیم، یکی مقدم یکی مؤخر. این را ایشان وارد بحثش نمیشود، چون روشن است، دیگر برهان توحید اجازه نمیدهد که اینچنین خدای مقدمی داشته باشیم که پشت سرش هم یک مؤخری باشد، یا اینچنین خدای مؤخری داشته باشیم که قبلش یک مقدمی باشد؛ این را برهان توحید ردش میکند.
ایشان از این راه وارد میشود، از راه دیگر وارد میشود. میگوید اگر خدا موصوف باشد به مقدم بودن و مؤخر بودن، این خودِ مقدم بودن و خود مؤخر بودن حادث است، چون که مخلوق است. مقدم و مؤخری که برای اشیاء ثابت است، مثل خود اشیاء مخلوق است، و مثل خود اشیاء حادث است.
پس اگر این مقدم و مؤخر برای خدا بخواهد ثابت بشود، همانطور که در بین خلائق، تقدم و تأخر علت میخواهد، در خدا هم علت میخواهد. چون اینجور تقدم و تأخر را میخواهیم برای خدا ثابت کنیم، نه آن تقدم و تأخری که خاص خودش است که علت هم نمیخواهد. این تقدم و تأخری که علت میخواهد و حادث است و مالِ خَلق است، مالِ مخلوق است، این را میخواهیم برای خدا ثابت کنیم.
همانطور که این تقدم و تأخر در بین خلائق احتیاج به علت دارد، در خدا هم احتیاج به علت دارد. چه علتی این تقدم و تأخر را به خدا داد؟
علت چیست؟ علت، خودِ خداست؟ یا اینکه آن متقدم بر خداست؟
حالا ما اگر فرض کنید که خدایی را قائل بشویم که قبل از شیئی باشد یا بعد از شیئی باشد -قبل از شیئی باشد یا بعد از شیئی باشد - خب این قبلیت و بعدیتش، تقدم و تأخرش علت میخواهد. علتش خودِ این خداست؟
حالا فرض کنید که خدا را مؤخر فرض کردیم. یک خدای دیگر قبلش بود؛ که خدا شد مؤخر به آن تأخر خلقی، یک مقدم هم دارد. خب این تأخری که برای خدا حاصل است، کی به او داده است؟
این را - چون حادث است دیگه - خودش به خودش داده است؟ خودش داده است؟ یا آن خدای قبلی داده است؟ یا یک نفر سومی به او داده است؟ یا یک امر یا یک موجود سومی، نه آن خدای قبلی، نه خودش، کی علت این شده است؟
یکی از این سه تا را شما باید قبول کنید: یا این تأخری که خودش دارد و تقدمی که آن اله دارد،
• هر دو را این خدا داده است، خدای مؤخر داده است؛
• یا هر دو را آن خدای مقدم داده است؛
• یا هر دو را یک خدای ثالث داده است.
اگر بگویید این خدای مؤخر که خدای ماست، تقدم و تأخر را به خودش و به آن یکی داده است، خب خودش قبل از تأخر خودش است. اگر خودش علت باشد، هر علتی قبل از معلول است، پس خدا هم قبل از تأخری است که به خودش داده است؛ پس قبل از تقدمی است که به آن یکی دیگر داده شده است، که خلف فرض است. پس لازم میآید خدایی که بعد فرضش کردید، مقدم باشد بر آن خدایی که قبل فرضش کردید، تا تقدم را به او داده باشد.
و اگر بگویید آن خدای قبلی این کار را کرده است، او تقدم را داده است، تأخر را داده است؛ میگوییم پس او خداست، این خدا نیست! چون او «ما هو المتقدم» باید خدا بشود، چون خدا اجازه نمیدهد کسی مقدم بر او باشد. «ما هو المتقدم» باید خدا باشد، پس آن مقدمی که همه را افاضه کرده است، او خداست؛ این یکی مخلوق است، شما بیجهت او را جزء خداها به حساب آوردید.
اگر بگویید سومی این کار را کرده است، اگر بگویید سومی این تقدم و تأخر را داده است، نه این خدای مقدم، نه آن خدای مؤخر، بلکه یک خدای دیگری، یک امر سومی؛ میگوییم پس آن امر سوم خداست.
این پس روشن شد.
در فرض اول، خلف لازم آمد که این خدای مؤخر، علت باشد برای تقدم و تأخر؛ خلف شد.
در فرض دوم و سوم، خدای دیگر نفی شد، فقط یک خدا باقی ماند؛ آن مقدم یا آن ثالث، آن شد خدا، دیگه خدای دیگری نماند که ما تقدم و تأخر را بینشان درست کنیم، بگوییم این اول، آن دوم؛ این مقدم، آن مؤخر.
با این بیان ما روشن کردیم که خدا متصف به قبل و بعد اینچنینی نمیشود؛ چون اگر بخواهد متصف به قبل و بعد اینچنینی بشود، دو تا خدا لازم میآید یا سه تا خدا لازم میآید. آنوقت باید یا این مؤخره علت تقدم و تأخر باشد، یا مقدمه علت باشد، یا آن ثالث علت باشد. هر کدام را حساب کردیم، ردش روشن شد.
یکی علت بشود خلف لازم میآید،
دو تای دیگر اگر علت بشوند، آنها خدایند و بقیه خدا نیستند.
اگر اولی خدا بشود، دومی خدا نیست؛ اگر سومی خدا بشود، آن دو تای اول و دوم خدا نیستند، فقط همان یکی خداست. که دیگر متصف به تقدم و تأخر نمیشود؛ متصف به این تقدم و تأخر نمیشود. «فثبت المطلوب» که خدا نمیتواند متصف به تقدم و تأخر بشود، با این بیان.
یک بیان دیگر هم ایشان دارند که به آن بیان اشاره کردم، منتها ایشان خیلی ضمنی و خلاصه میگوید؛ میگویند علاوه بر این، اصلاً ما دو تا خدا نداریم؛ نه دو خدا، نه سه خدا. اصلاً ما خدای متعدد نداریم. اگر خدای متعدد نداشتیم، نمیتوانیم بگوییم این مقدم، او مؤخر. خدا را که نمیشود با خلق سنجید و گفت این مقدم، او مؤخر، چون تقدم و تأخرشان از یک سنخ نیست.
اگر بخواهیم خدا را مقدم کنیم و مؤخر کنیم به تقدم و تأخر اضافی، باید بیاییم در خودِ خداها تقدم و تأخر درست کنیم، اما ما خداها نداریم که تقدم و تأخر درست کنیم.
پس تقدم و تأخری که تقدم و تأخر خلقی است، برای خدا ثابت نیست به دو دلیل:
دلیل اول همان که گفتیم، که یا خلف لازم میآید، یا همان الهی که این تقدم و تأخر حادث را افاضه کرده او به تنهایی خدا است و دیگه خودش متصف به تقدم و تأخر اضافی نمیشود.
دلیل دوم اینکه اگر بخواهیم تقدم و تأخر اضافی را در خدا پیاده کنیم، حتما باید خدا را با خدای دیگری بسنجیم تا تقدم و تأخر درست بشود. خدا را که با خلق نمیشود سنجید. پس بای با خدای دیگری بسنجیم و ما خدای دیگری نداریم. اصلا سنجشی پیش نمیآید که یکی بشود مقدم و یکی بشود مؤخر. بنابراین خدا به تقدم و تأخری که خلقی و حادث باشد متصف نیست.
توجه کردید، قبل و بعد را به معنای مقدم و مؤخر گرفتیم، بحث را به جای اینکه روی قبل و بعد ببریم روی مقدم و مؤخر بردیم و بحث یکجور دیگری مطرح شد و باز نتیجه گرفتیم. باز نتیجه گرفتیم که خدا متصف به قبل و بعد نمیشود، متصف به تقدم و تأخر نمیشود. منتها قبل و بعد خلقی، نه اصل تقدم و تأخر. خدا تقدم دارد اما تقدم خلقی ندارد.
«هذا الذي قلنا» [6] این توجیهاتی که در ذیل این عبارت امام آوردیم «إنما هو» بنا بر این است که قبل و بعد در هر دو مقام «في المقامين» ، «في المقامين» من اشتباه گفتم، گفتم فقط قبل و بعد اول؛ «في المقامين» یعنی هر دو. هم «بين قبل و بعد»، هم «أن لا قبلَ له و لا بعدَ». قبل و بعد، دو بار در این عبارت آمده است. قبل و بعدِ «في المقامين» «بمعنى القبلية و البعدية» باشد، «و هو حق المعنى»؛ معنای حق و صدق هم همین است، که قبل و بعد به معنای خودشان باشد، قبلیت و بعدیت باشد. تا حالا هر توضیحی که در ذیل این جمله آوردیم، بنا بر این بود که فرض کنیم قبل و بعد در هر دو جای این عبارت، به معنای قبلیت و بعدیتِ متداول و رایج است.
«أما يحتمل» این قبل و بعد در هر دو مقام «بمعنى الشيء ذي القبلية و البعدية»؛ شیء ذی القبلیه یعنی مقدم، شیء ذی البعدیه یعنی مؤخر. که قبل و بعد نه به معنای قبلیت و بعدیت باشد، به معنای موجودِ قبل و موجود بعد باشد.
«فالمعنى» یعنی معنای عبارت اینطور میشود: «فرّق» خدا «بين المتقدم و المتأخر»؛ فرقش به این صورت بود که «جعل الأول قبل الثاني»، مقدم را قبل از ثانی قرار داد، حالا یا قبلِ زمانی در زمانیات، یا قبلِ رتبی در مطلق علت و معلول، چه علت و معلول زمانی باشد چه غیر زمانی باشد.
«بأن جعل الاول قبل الثانی»، یعنی مقدم را قبل از مؤخر قرار داد، «و الثاني بعد الأول»، یعنی مؤخر را بعد از مقدم قرار داد. این نحوهی فرق گذاشتنِ خدا بین متقدم و متأخر بود.
حالا میخواهیم بگوییم این فرق گذاشتن، باعث میشود که ما بدانیم خودِ خدا متصف به این تقدم و تأخر نیست، این را از کجا استفاده کنیم؟
«فيُعلم أن لا شيء قبله و لا شيء بعده» نمیگوییم «قبل ندارد، بعد ندارد»، میگوییم: «لا شیء قبله، و لا شیء بعده». چون «قبل» به معنای شیءِ قبل شد، «بعد» به معنای شیء بعد شد؛ که «شیء» باید بیاید. یعنی مقدمی ندارد، مؤخری ندارد؛ نه خودش قبل است و بعد. این قبل است و بعد را که قبلاً گفتیم. حالا میخواهیم بگوییم چیزی بر او تقدم ندارد؛ شیئی متقدم بر او نیست، شیئی متأخر از او نیست، که توضیح دادم.
«فيُعلم أن لا شيء قبله و لا شيء بعده؛ إذ لو كان كذلك»؛ یعنی اگر شیئی قبل از او باشد، یا شیئی بعد از او باشد؛ بالاخره دو تا خدا باشد، یا بیشتر. «لزم أن يكون لذلك» یعنی برای بعد بودن، برای قبل بودن «علّةٌ»؛ یا «لذلك» یعنی برای آن شیءِ قبل یا شیء بعد، ولو قبیلیتی هم اینجا وجود ندارد. برای قبل بودن و برای بعد بودنش باید علتی باشد. یا اینکه بگویید که برای آن شیءای که قبل است یا آن شیءای که بعد است باید علتی باشد.
«إذ لو كان كذلك» اگر چنین امری اتفاق بیفتد. اگر وضع اینچنین باشد یعنی شیءای قبل از خدا باشد یا شیءای بعد از خدا باشد که آن شیء حتما باید از صنف خود خدا باشد والا قبل از خدا و بعد از خدا نمیشود. «لزم أن يكون لذلك علّة» لازم است که برای این امر علتی باشد؛ علتی وجود داشته باشد که بعدی درست کرده باشد، قبلی درست کرده باشد.
«فإن كانت العلة هو أعز شأنه»، اگر علت خودِ خدا باشد، «فهو المتقدم»؛ او متقدم میشود، مقدم میشود، «هذا خلفٌ»؛ چون فرض کردیم که مؤخر است. اگر شیئی قبل او باشد، فرض کردیم او مؤخر است.
«و إن كانت» یعنی و إن کانت آن علت «ذلك المتقدم»، «ذلك» آن مقدم است، «فهو أولى بالألوهية» در اینجا ایشان فرض کرده خدا را مؤخر! ایشان خدا را مؤخر فرض کرده است. اگر مقدم فرض میکرد، باز هم همین حرفها را میزد، منتها به یک جور دیگر حرف میزنیم. بعد این حرفی که الان میزنیم، آن هم روشن میشود بعدش.
«و إن كانت» آن علت «ذلك المتقدم» آن یکی که قبل از خدا است«فهو اولی بالالوهیة»، آنکه مقدم است باید اله باشد، نه این که مؤخر است.
«و إن كانت» آن علت «العلة ثالثاً، فكذلك»؛ یعنی این ثالث، اولی است به الوهیت.
پس توجه کردید که اگر شیئی قبل از خدا باشد یا شیئی بعد از خدا باشد، که خدا بخواهد متصف بشود به تقدم و تأخر، یا خلف لازم میآید، یا لازم میآید که خدا از الوهیت بیفتد؛ آن شیء دیگری که قبل اوست اله باشد، یا امر سومی اله باشد. و چون همهی این سه فرض باطل است، پس اینکه چیزی قبل از خدا باشد یا چیزی بعد از خدا باشد که مستلزم یکی از این سه تا بشود، این هم باطل است.
اشکال دیگری هم داریم و آن اشکال این است که:
«مع أنه قد ثبت بالبراهين انتهاء العلل إليه سبحانه»؛ با براهین ثابت شده است که تمام علل به خدای سبحان منتهی میشود و همه، خلقِ او هستند، و ما دیگر همردیفی با خدا نداریم؛ علتی را نداریم که او همردیف با خدا باشد، و او را مقدم یا مؤخر فرض کنیم، تا نوبت برسد به اینکه حالا خلف لازم میآید یا نمیآید. اصلاً ما دو تا خدا نداریم، دو تا موجودی که هر دو علت مستقل باشند نداریم. بله، علت داریم، ولی همهی علتها منتهی میشوند به خدا؛ علت مستقل نیستند. علت مستقل، دو تا نداریم. اگر دو تا نداشتیم، نمیتوانیم بگوییم قبل از خدا یک علت دیگر هست، یا بعد از خدا یک علت دیگر هست، تا اینکه بعد این دلایل لازم بیاید.
«مع انه قد ثبت بالبراهین» که تمام علل به خدای سبحان منتهی میشوند، و خدا علت مستقلِ تنهاست؛ کسی دیگر با او علت مستقل نیست. همهی علتها وابستهاند، فقط خداست که علت مستقل است. آنوقت این علت مستقل، واحد است؛ اگر واحد شد، دیگر مقدمی بر او نیست، مؤخری از او نیست. او از اول تا آخر واحد است، و هیچکس نمیتواند بعد از او قرار بگیرد، یا قبل از او قرار بگیرد که از سنخ خودش باشد. اگر هم میگوییم ممکنات بعد از خدا هستند یعنی خلق خدا هستند. نه بعد مضاف با خدا، نه بعد مضاف با قبل. نه خدا را قبلیتی بدهیم و خلق را بعدیتی بدهیم از سنخ همان قبلیت درست کنیم، این درست نیست. خلق در آن شأن نیست که قبلیت و بعدیت هم سنخ و مساوی خدا داشته باشد.
خب، تمام شد.
عبارت بعدی:
«شاهدةٌ بغرائزها على أن لا غريزة لمغرّزها» [7] [8]
این هم «شاهدةٌ» خوانده میشود، «شاهدةً» هم خوانده میشود. بالاخره یا خبر است برای اشیاء مقدر، یا حال است از اشیاء.
این اشیاء شاهدند به غرائز و طبایعی که خدا در آنها نهاده است، شاهدند بر اینکه مغرّز و جاعل غریزهی آنها خودش دارای غریزه و طبیعت خاصی نیست. خب، به یکی غریزهی انسانیت داده است، به یکی غریزهی فرسیت داده است، به یکی غریزهی کذا داده است، به یکی جور دیگر داده است تا آخر. اینکه مغرّز غرائز شده است، یعنی جاعل این غریزهها شده است، کاشف از این است که خودش غریزهای ندارد.
• اولاً باید غریزه را معنا کنیم؛
• ثانیاً بیان کنیم که همهی موجودات دارای غریزهاند، اعم از مجردات و مادیات؛
• ثالثاً بیان کنیم که خدایی که غریزهدهنده است، خودش دارای غریزه نیست.
این سه تا مطلب را ما اینجا باید بیان کنیم.
غریزه را به معنای طبیعت میگیرند. اما نه طبیعتی که فلاسفه میگویند؛ چون طبیعتی که فلاسفه میگویند، منظورشان صورت نوعیه است، و صورت نوعیه در مادیات است، اختصاص به مادیات دارد. ایشان میخواهد غریزه و طبیعت را عام بگیرد، که هم شامل مجردات بشود، هم شامل مادیات بشود. پس غریزه را به معنای طبیعتی که فلاسفه گفتند نمیگیرد؛ غریزه را به معنای همان طبیعت به معنای ذات میگیرد.
عقل، غریزهاش این است که عقل باشد؛ انسان، غریزهی انسانی دارد؛ فرس، غریزهی فرسی دارد. این را به معنای طبیعت میگیرد، مطلق طبیعت، یعنی مطلق ذات، مطلق ماهیت، مطلق حقیقت. حالا چه این حقیقت در مادیات ظهور کرده باشد مثل انسان و فرس، چه در مجردات باشد مثل عقل و نفس؛ اینها هر کدام طبیعتی دارند. خب، این معنای طبیعت.
مطلب دوم اینکه ایشان میفرماید که همهی موجودات دارای غریزهای هستند و همه دارای طبیعت خاصی هستند. عقل، طبیعتش این است که عقل باشد، دیگر نفس نمیشود؛ نفس، طبیعتش این است که نفس باشد، دیگر آن موجود جسمی نمیشود. هر کدام طبیعت مخصوص به خودشان را دارند؛ خالی از طبیعت هم نیستند. یعنی اینطور نیست که عقل، همهچیز باشد؛ عقل بالاخره عقل است. اینطور هم نیست که نفس، همهچیز باشد، بلکه فقط نفس است. این، غریزهی نفسی دارد؛ آن، غریزهی عقلی دارد. طبیعتشان همین است دیگر. خب، این مطلب دوم بود.
تکملهی مطلب دوم که میخواهیم این را وسیلهی ورود در مطلب سوم قرار بدهیم این است:
همهی موجودات چون هر کدامشان طبیعت خاص دارند، آثار خاص را از خودشان صادر میکنند؛ آثار غیرِ آن آثار خاص را نمیتوانند صادر کنند. فعلشان مطلق نیست؛ فعلشان نظام داده شده است که طبق آن غریزه صادر بشود. انسان، کار انسانی میکند؛ کارهایی که نفس انسانی توانایی دارد، آن را انجام میدهد، کارهای دیگر انجام نمیدهد، نمیتواند انجام بدهد. فرس، کار فرسی میکند؛ هر چه هست حالا، ده تا کار، بیست تا کار، هر چه هست، همان کارها را انجام میدهد، کار دیگر نمیتواند انجام بدهد، کاری که نفس فرسیاش به او اجازه میدهد. عقول، کار عقلانی میکنند، کار اضافه دیگر نمیکنند، هر چقدر که عقلش به او اجازه میدهد. آتش فقط طبق طبیعت و غریزهای که دارد کار میکند، مازاد کار نمیکند. خلاصه هر موجودی بهخاطر داشتن طبیعت خاص، آثار خاص دارد. فعلِ هیچ موجودی فعل مطلق نیست که همهکار از دستش بربیاید؛ هیچ موجودی نیست که همهکار از دستش بربیاید.
همین تکهی اخیر، زمینهی ورود در بحث سوم ماست:
ولی خدا همهکار انجام میدهد. معلوم میشود که نظامی او را محکوم به صدور اثر خاص نمیکند. در درون او نظام خاصی نیست که با آن طبیعت کار انجام بدهد. اینچنین نیست که طبیعت خاصی داشته باشد، با آن طبیعت انجام بدهد، یا طبیعت دیگر داشته باشد، با آن طبیعت کار انجام بدهد؛ و الا يلزم که فعل او هم مثل فعل بقیهی موجودات مطلق نباشد، در حالی که فعل او مطلق است و او همهکار انجام میدهد.
اگر بگویید همهکار را با حیثیات مختلف انجام میدهد، لازمهاش ترکیب است؛ که خدا هم حیثیتِ مثلاً منشأ اثر کذا بودن در او باشد، هم حیثیت منشأ اثر دوم بودن در او باشد، خلاصه حیثیات مختلف، تا بتواند منشأ آثار مختلف بشود. اگر این را بگویید، که خدا میشود مرکب. اما اگر نه، یک حیثیت خاصی در او قرار دادید، خواستید بساطتش حفظ بشود، بقیهی حیثیات را حذف کردید، لازمهاش این است که کار خدا مثل بقیهی موجودات خاص بشود؛ یعنی فقط یک اثر خاصی از او صادر بشود، دیگر بقیهی اثرها را نتواند صادر کند، یعنی قدرتش محدود بشود؛ در حالی که قدرت خدا عام است.
پس به این مناسبت باید هیچ حیثیتی، هیچ طبیعتی، هیچ غریزهای را در خدا قائل نشویم، تا خدا بدون غریزه کار بکند، یعنی بدون یک سازماندهندهای. ماها همه سازماندهنده داریم، یعنی کارهایمان را یک طبیعتی سازمان میدهد که باید در این مسیر و این صنف کار داشته باشیم. اما خدا هیچ سازماندهندهای در ذاتش نیست، لذا همهی کارها نسبت به او مساوی است و همهی کارها را میتواند انجام بدهد. « هو خالق كل شيء و لا يفوته شيء» [9] ؛ خالق کل شیء است، یعنی همهچیز میتواند خلق کند، در حالی که ما فقط خالق حرکتیم، یا خیلی هم اضافه کنیم و ایجاد صورت را از ناحیهی حرکت ندانیم، بگوییم خالق حرکت و صورت علمیه هستیم، دیگر بیش از این خالق نیستیم. بعضی موجودات کمتر از ما هم تأثیر دارند، بعضیها یک خرده بیشتر تأثیر دارند؛ ولی خالق همهچیز نیستند. اما خدا خالق کل شیء است، «و لا یفوته شیء»، هیچچیزی از او فوت نمیشود که او به آن دسترسی نداشته باشد و توانایی انجامش را نداشته باشد.
پیداست که خدا غریزهای ندارد که کارش را خاص کند، و او از کانالِ همین غریزه کار را صادر کند. او کارش مطلق است. پس توجه کردید که خدا غریزه را برای موجودات قرار داد، و به آنها اجازه داد که هر کدام کار خاصی را انجام بدهند و از وظیفهی خودشان تجاوز نکنند، تا بفهماند که خودِ من که همهی این کارها را تکتک انجام دادم، خودم یک سازماندهندهای نداشتم که من را مجبور کند که در کار خاصی اقدام کنم و نسبت به کارهای دیگر توانایی نداشته باشم. من برای شما غریزه قرار دادم، تا بفهمید که کارهای خاص، از غریزهی خاص صادر میشود؛ و بعد بروید سراغ من، ببینید من کار خاص ندارم، بفهمید غریزه ندارم. توجه میکنید چهجوری استدلال میکند؟ برای شما غریزه قرار دادم، تا ببینید که کارهایتان بهخاطر این غریزه خاص است و شما نمیتوانید از این غریزه تجاوز کنید، کارهای اضافه انجام بدهید؛ ولی مراجعه میکنید میبینید من همهکار میکنم، کار خاص ندارم، همهکار میکنم. تشخیص بدهید که آن چیزی که سازماندهندهی کارهاست در من نیست، یعنی من دارای غریزه نیستم. پس برای شما غریزه قرار داد تا شما کشف کنید که مغرّز این غرائز، خودش غریزه ندارد. اگر خودش غریزه داشت، فقط میتوانست طبق همان غریزهاش کار کند و یک نوع غریزه تولید کند، نه اینهمه غرائز تولید بکند و اینهمه کارهای گوناگون صادر بکند.
پرسش: اگر غریزه را طوری قرار بدهیم که... مثلاً غریزه مطلق داشته باشد؟
پاسخ: عیب ندارد، بگویید غریزهی مطلق دارد؛ عیب ندارد، بگویید غریزهی مطلق دارد. غریزهی مطلق یعنی چه؟ خودِ معنا... غریزهی مطلق یعنی... غریزه و طبیعت به آن معنی که شما میگویید نمیآید. شما میگویید یک غریزهی مطلق دارد؛ غریزهی مطلق ما نداریم، مگر منظورتان ذات مطلق باشد. حالا غریزه همیشه یعنی یک طبیعت خاص، طبیعت یعنی خاص، همیشه مقید است. غریزه همیشه یعنی خاص، مگر شما بگویید غریزهی عام؛ اگر بگویید غریزهی عام، اصلاً معنای غریزه را عوض کردید. آن عیب ندارد، دیگر اشکالی ندارد.
پرسش: اگر غریزه را ذات گفتند...
پاسخ: نه، غریزه را من گفتم ذات، بله؛ یعنی غریزه، ذات خالی نیست، ذات محدود است. همانطور که عرض میکنم، غریزه یعنی ذات محدود، یعنی منشأ اثر خاص؛ این را میگوییم غریزه. غریزه یعنی منشأ آثار خاص. حالا این غریزه میخواهد صورت نوعیهی طبیعی باشد که در مادیات است، میخواهد ذات عقلانی باشد که در مجردات است؛ یعنی منشأ آثار خاص بودن، این میشود غریزه. اگر بخواهید به خدا بگویید که منشأ کل آثار است و غریزه برایش قائل بشوید، عیب ندارد، یک معنای دیگری برای غریزه درست کردید، آن را ما نفی نمیکنیم. اما غریزهی رایج و متداول بین خودمان، یعنی منشأ آثار خاص؛ این را از خدا نفی میکنیم. منشأ آثار خاص برای خدا نیست، و الا اگر منشأ آثار خاص «ما هو المنشأ للآثار الخاص» برای خدا بود، خدا فقط میتوانست همان آثار را صادر کند، مازاد بر آن را نمیتوانست صادر کند؛ در حالی که مازاد را صادر میکند، پس معلوم میشود «المنشأ للآثار الخاص» که اسمش غریزه است برای خدا نیست.
«شاهدةٌ بغرائزها» [10] [11] ؛ یعنی اشیاء با غریزههایی که دارند، شاهد بر این هستند که برای مغرّزشان - یعنی برای جاعلِ غریزهشان که خداست - غریزهای نیست.
«الغريزة هي الطبيعة، و هي التي بها يصير الشيء ذا آثار مخصوصة»؛ غریزه آن است که شیء را ذا آثار مخصوصه میکند.
پرسش: مغرّز به معنای صاحب غریزه است؟
پاسخ: جاعل غریزه، جاعل غریزه. بله، مغرّز، صاحب غریزه نیست، جاعل غریزه است. صاحب غریزه ماها هستیم. منظور از مغرّز، خداست که جاعل غریزه است.
پرسش: هم خود ما را خلق کرده، هم غریزه را؟
پاسخ: بله.
«و هي التي بها يصير الشيء ذا آثار مخصوصة»؛ این طبیعت و غریزه، چیزی است که بهوسیلهی او هر شیئی دارای آثار مخصوص میشود، اعم از اینکه آن غریزه مزاج باسد یا غیر مزاج باشد. این تعمیمی که میدهد، میخواهد ثابت کند که بدانید این غریزه اختصاص به مادیات ندارد. در مادیات، مزاج مطرح است. مزاج را من در گذشته هم توضیح دادم؛ مزاج یعنی کیفیت متوسط. وقتی عناصر را خدا با هم ترکیب میکند، آن کیفیتهای شدیدی که عناصر دارند - حرارتی که به شدت برای آتش ثابت است، رطوبتی که شدیدش برای آب ثابت است، برودتی که شدیدش برای هواست، یبوستی که شدیدش برای خاک است - این شدیدها، این کیفیتهای شدید با هم فعل و انفعال میکنند، بعد از اینکه آتش و هوا و خاک و آب با هم مخلوط شدند، کیفیتهایشان با هم فعل و انفعال میکنند، کسر و انکسار میکنند، از شدت آن حرارتِ آتش بهخاطر برودت هوا و بالعکس کاسته میشود، از شدت رطوبت آب بهخاطر یبوست خاک و بالعکس کاسته میشود، یک حالت تعادلی و یک کیفیت متعادل حاصل میشود؛ این کیفیت متعادل را اصطلاحاً میگویند مزاج. مزاج، یعنی کیفیت متعادل بین این چهار کیفیت، بین حرارت و برودت، رطوبت و یبوست؛ کیفیت متعادل را میگوییم مزاج. این مزاج، همیشه در موجودات مادی است، در موجودات مجرد نیست.
پرسش: عناصر که ترکیب بشوند، کیفیتش میشود مزاج؟
پاسخ: بله، کیفیت میشود مزاج، نه خودِ آن عناصر. عناصری که جمع بشوند، یک مرکب عنصری درست میکنند؛ ولی کیفیتهایشان وقتی کسر و انکسار بکند، یک کیفیت متوسط درست میکند، آن کیفیت متوسط را میگوییم مزاج. مزاج، امر عرضی است، کیف است.
خب، مزاج در موجودات طبیعی هست، در موجودات مجرد نیست. لذا ایشان میگوید که طبیعت را چه مزاج قرار بدهید چنانکه بعضیها قرار دادند، غریزه را چه مزاج قرار بدهید، چه مزاج قرار ندهید، صورت نوعیه قرار بدهید؛ چه صورت نوعیه هم قرار بدهید، مادی قرارش بدهید، چه غیر مادی قرار بدهید، هر چه میخواهد باشد، غریزه یعنی آن چه که منشأ آثار خاص میشود، میخواهد مزاج باشد، میخواهد نباشد. بله، اگر مزاج باشد، اختصاص دارد به موجودات مادی؛ اگر صورت طبیعیهی عنصری باشد، اختصاص دارد به موجودات مادی. ولی ما این قیدها را نمیگوییم، فقط میگوییم که منشأ آثار خاص باشد، همین؛ این در عقل هم حاصل است، در نفس هم حاصل است، در موجودات مادی هم حاصل است. پس غریزه را ما به این صورت تعمیم میدهیم: «أعمّ من أن يكون مزاجاً أو غير مزاج.»
این مطلب اول بود، که بیان غریزه بود؛ معنای غریزه را بیان کردیم.
حالا میخواهیم ثابت کنیم که همهی اشیاء دارای غریزه هستند، و بعد ثابت کنیم که خدا دارای غریزه نیست؛ و از اینکه اشیاء دارای غریزه هستند کشف میکنیم که خدا دارای غریزه نیست.
«و كل شيء سواه جل برهانه»؛ «کل شیء ... له شیء» هر شیئی برایش شیئی است، یعنی غریزهای است، که به سبب این شیء دوم، «یصیر» شیء اول، مبدأ آثار مختصه به خودش میشود. بهخاطر داشتن این شیء دوم -یعنی بهخاطر داشتن غریزه- منشأ آثار مخصوصه میشود. همه اشیاء این شیء را ارند «ما خلا الله سبحانه». دو بار استثناء کرد، تأکیداً: یک بار گفت «کل شیء سواه»، یک بار هم آخر وقتی که بحث تمام شد گفت «ما خلا الله سبحانه». دو بار استثناء کرد بهخاطر تأکید.
از «ما خلا الله سبحانه» وارد بحث سوم میشود:
که خدا این حکم را ندارد، یعنی منشأ آثار خاص در او نیست؛ او خودش منشأ کل آثار است، نه اینکه منشأ آثار خاص را داشته باشد.
«ما خلا الله سبحانه، فإنه الفاعل المطلق»؛ فاعل مطلق است، فاعل خاص نیست که فقط آثار خاصی را صادر کند.
«و فعله مرسل»، فعلش مرسل است، یعنی قیدی ندارد. فعل ما قید دارد. حتماً باید حرکت باشد، یا حتماً باید صورت علمیه باشد، چیز دیگر نمیتواند باشد، قید دارد؛ اما فعل خدا قید ندارد. خدا فاعل است؛ چه فعلی؟ هر چی شد. هر چی که بتواند فیض خدا را بپذیرد، ممتنع بالذات نباشد. اگر ممتنع بالذات بود، که او فیض خدا را نمیپذیرد، نه اینکه خدا قدرت ندارد، او نمیپذیرد. ولی هر چیزی که ممتنع بالذات نباشد، فیض خدا را میپذیرد و خدا فاعل اوست، بدون اینکه قید خاص بزنیم. نه شیء خاصی فعل خداست، بلکه هر چیزی که ممکن باشد فعل خداست، پس فعلش مرسل است.
پرسش: ... مرسل یعنی چه؟
پاسخ: مرسل یعنی مقید نیست به اینکه کارش حرکت باشد، ایجاد حرکت باشد، کارش ایجاد صُوَر باشد، کارش ایجاد فلک باشد، کارش ایجاد انسان باشد، هر چی هست هست. قید نمیزنیم که این کار خاص را انجام میدهد.
پرسش: یعنی رها است.
پاسخ: بله دیگه، مرسل یعنی رها است. خود ایشان هم میگوید: «مرسل لا يختص بشيء دون شيء» که اگر مرسل نباشد، مختص است به شیء دون شیء؛ ولی حالا که مرسل است، «لا يختص بشيء دون شيء».
پرسش: سنخیت هم لازم ندارد؟
پاسخ: سنخیت هم لازم ندارد، یا همان سنخیت در وجود کافی است. همانطور که فلاسفه میگویند: سنخیت در وجود کافی است، بقیهاش لازم نیست.
خب، خدا فعلش مرسل است، فعلش مطلق است، یعنی چه؟
یعنی او خالقِ شیءِ خاص نیست، بلکه خالق کل شیء است؛ «إذ العالم صنعه بکله» [12] ؛ با «اذ العام کله بصنعه» که بهتر است. تمام عالم صنع خداست، یعنی یک چیز خاصی صنع خدا نیست که خدا یک صنعی داشته باشد، یک چیز دیگری را به عنوان صنعش نداشته باشد؛ بلکه همهچیز صنع خداست، «و هو خالق كل شيء و لا يفوته شيء.» و بعد از اینکه تازه خلق کرد، «و لا يؤوده حفظ شيء.» همهچیز در اختیار اوست، یعنی فعل او مرسل است دیگر؛ اینها همه میخواهد بیان کند که فعلش مرسل است، فعلش مطلق است، یعنی یک شیء خاص را صادر نمیکند، کل عالم را صادر میکند.
پرسش: «لا یؤوده حفظ شیء» یعنی چه؟
پاسخ: یعنی خسته نمیکند او را حفظ شیء، او را درمانده نمیکند. ما وقتی حفظ میکنیم یک شیء را، بالاخره آخرسرش دیگر از پا میافتیم اگر زیاد بخواهیم کاری را انجام بدهیم؛ اما خدا خسته نمیشود، از پا نمیافتد.
خب، دو مرتبه مطلب را تکرار میکند: مطلب دوم و سوم را.
مطلب دوم این بود که اشیاء آثار خاص دارند؛
مطلب سوم این بود که خدا آثارش مطلق است، آثار خاص ندارد.
دو مرتبه این مطلب را تکرار میکند، برای تأکید، برای توضیح بیشتر:
«فالأشياء بطبائعها الخاصة بها شاهدة»؛ این «فالأشیاء» مبتداست، «شاهدة» خبرش است. اشیاء با طبایع خاص به خودشان یعنی با غرائز خاص به خودشان. به چه دلیل میگوییم خاصه؟ این دلیل خاص بودنش است:
«حيث لا تتجاوز عن الأفاعيل المأمورة بها. و المقامات المعلومة لها»؛ چون نمیتواند هیچ شیئی تجاوز کند از افاعیلی که مأمور به انجام آن افاعیل است. انسان مأمور به انجام بعضی از افاعیل است، و از آن افاعیل نمیتواند تجاوز کند، نمیتواند فعل دیگری را که خدا به او دستور اجرا نداده است انجام بدهد. و همچنین نمیتواند تجاوز کند از مقاماتی که معلوم است برای این اشیاء؛ یعنی مقاماتی که خدا برایشان معین کرده است، در همان مقام باید بمانند و افعالی را که آن مقام اقتضا دارد صادر کنند، دیگر مازاد بر آن توانایی ندارند. خدا در یک محدودهی خاصی قرارشان داده است و در همان محدوده به آنها اجازهی سیر داده است، مازاد بر آن دیگر نمیتوانند کاری انجام بدهند.
بله، به یک صورت هم میشود مطالب ایشان را ترتیب داد. بگوییم:
• مطلب اول، بیان معنای غریزه و طبیعت است.
• مطلب دوم اینکه همهی اشیاء دارای این غریزه هستند به جز خدا، چون به جز خدا را هم جزء مطلب دوم بگیریم.
• مطلب سوم این است که چگونه غریزه داشتنِ اشیاء دلیل میشود که خدا غریزه ندارد؟
این مطلب سوم که از «فالأشياء بطبائعها الخاصة بها» شروع میشود. اینجور هم میشود عبارت ایشان را تنظیم کرد.
«فالأشیاء»، که من ظاهراً اول هم همینطور گفتم، اولی که قبل از اینکه وارد بحث بشوم همینطور گفتم.
«فالأشیاء» مطلب سوم است، که میخواهد بیان کند که چگونه از غریزه داشتنِ اشیاء شاهد میگیریم بر اینکه خدا غریزه ندارد:
«فالأشياء بطبائعها الخاصة ... شاهدة» بر اینکه مغرّز این اشیاء، مغرّز یعنی «جاعلها ذوات غرائز، ليس له غريزة.» شاهد است بر اینکه خودِ مغرّز و جاعل الغریزه، غریزه ندارد.
«و إلا» یعنی اگر غریزه میداشت، این مقدم «لاختصّ فعله بشيء دون شيء» این تالی؛ فعلش اختصاص به شیء دون شیء داشت، یعنی آثار خاص داشت و آثار مطلق نداشت «و ليس كذلك» یعنی تالی باطل است.
پرسش: «أي جاعلها ذوات غرائز»، یعنی جاعل قرار دادنش...
پاسخ: مغرّز را دارد معنا میکند. مغرّز یعنی جاعل الاشیاء ذوات غرائز. چیزی که اشیاء را ذوات غرائز قرار میدهد میشود مغرّز. خود این مغرّز «ليس له غريزة».
«و إلا» یعنی اگر دارای غریزه باشد، این مقدم؛ «لاختص فعله بشيء دون شيء»، این تالی؛ یعنی آثار خاص صادر میکند و از آثار دیگر محروم میماند. در حالی که «و ليس كذلك»، یعنی تالی باطل است؛ اینطور نیست که اختصاص داشته باشد فعلش به شیء دون شیء. نتیجه میگیریم که خدا غریزه ندارد.
چرا «و لیس کذلک»؟ چرا فعلش به شیء دون شیء اختصاص ندارد؟
علت را توجه کنید:
ایشان میگوید یکی از افعال خدا عقل است؛ عقل، امهات آثار را و بلکه کل اشیاء را در خودش به نحوی دارد. یعنی از خدا اثری صادر شده است که جامع الاثار است. همین تنها کافی بود که ثابت کند خدا غریزه ندارد؛ چون یک اثر جامعی از خدا صادر شده است. همین تنها کافی بود، ولی مسلماً این تنها نیست؛ خلق را از عقل تا هیولی حساب بکنید، ببینید چه آثار مختلفی است! همهی اینها از خدا صادر شده است. همه از خدا صادر شده است و همه نشان میدهند که فعل خدا مطلق است، فعل خدا مرسل است، فعل خدا خاص نیست.
«و ليس كذلك»، یعنی اینطور نیست که فعل خدا اختصاص به شیء دون شیء داشته باشد، خدا یک نوع اثر را بتواند صادر کند بقیه را نتواند صادر کند؛ زیرا عقلی که اول شیء از افعال خدای سبحان است خود همین به تنهایی، دیگر نوبت به بقیه هم لازم نیست برسد، خود همین به تنهایی «مشتمل على كل شيء» است، مشتمل بر همهی اشیاء است. خود همین نشان میدهد که همهی آثار از خدا میتواند صادر بشود؛ چون خدا در همین فرد، همهچیز را گذاشته است، منتها نه به وجود مادی، به وجود عقلی. لذا پراکندگی نیست.
پرسش: اولویت نمیخواهد؟
پاسخ: نه، کاری با اولویت نداریم. میگوییم در همین شیءِ تنها خدا همهچیز را گذاشته است. از همین تنها هم اگر بود، خلقِ دیگری هم خدا نمیکرد، ما کشف میکردیم که خدا آثارش مرسل است و مطلق؛ یعنی هر نوع اثری میتواند صادر کند. دلیلش این است که یک عقلی صادر کرده است که به جای همهی آثار است. همین تنها کافی بود.
«و هكذا»؛ یعنی از عقل هم جلو بروید، هی میرسید، هی موجوداتی میبینید، آثار مختلفی میبینید، تا میرسید به هیولی.
«و هكذا إلى أن ينتهي الأمر إلى ما لا أسفل منه.» دقت کنید، عبارت در اینجا یک مقدار غلطانداز است. «و هكذا» نمیخواهد بگوید که عقل، آثار خداست، تمام آثار خداست، و هکذا بقیه هم تمام آثار خدایند تا برسیم به «ما لا اسفل منه» که هیولی است، آن هم تمام آثار خداست! آن را نمیخواهد بگوید؛ چون مسلماً عقل همهی آثار خداست، هیولی هم پذیرنده است، البته پذیرندهی همهی آثار نیست، پذیرندهی مادیات است، پذیرندهی صُوَر مادی است. موجوداتی که وسطند همهی آثار نیستند، هر کدام اثری هستند.
پس اینکه بگوید عقل به تنهایی تمام الاثر است، یعنی همهچیز در آن جمع شده است، و هکذا در بقیه هم جمع شده است تا «ما لا اسفل منه» که تا هیولی باشد، این درست نیست. در همه، خدا همهی آثار را جمع نکرده است؛ در عقل جمع کرده است، چون عقل جامع است. در عقل جمع کرده است، در موجودات پایینتر جمع نکرده است؛ هر کدام را به صورت یک اثری ظاهر کرده است. عقل به صورت تمام الاثار است، ولی بقیه به صورت تمام الاثار نیستند.
پس عبارت معنایش این است که « هو أول شيء من أفعاله»، این اول فعل خداست؛ «و هكذا»، یعنی افعال خدا بعد از این اول ادامه پیدا میکند، «إلى أن ينتهي الأمر إلى ما لا أسفل منه». دلیل این معنایی که کردم این است که: «و هو فعله و صنعه»، این آخری هم فعل و صنع خداست. یعنی از عقل، فعل خدا شروع میشود و هکذا ادامه پیدا میکند «إلی أن ینتهی الامر» به «ما لا اسفل» که او هم فعل و صنع خداست. یعنی همهی از این بالا تا پایین، همه فعل خدایند، و بالا تا پایین یک اثر خاص نیست، بلکه تمام الاثار است.
اینکه ما گفتیم در خودِ عقل تمام الاثار جمع است، این یک مسألهی جدایی بود. میخواهد اینجوری بگوید: میگوید فعل خدا از عقل شروع میشود، تا اسفلِ موجودات که هیولی است ادامه دارد، کلِ اینها که مختلفاتند، همه آثار خدا و فعل خدایند. پس فعل خدا مختلفات است، فعل خدا یک اثر خاص نیست.
آنوقت در ضمن، وقتی گفت عقل هم یکی از موجودات است، در خودِ عقل هم مطلب را تمام کرد؛ گفت در خودِ عقل هم تمام الاثار هست، و اگر خودِ عقل هم به تنهایی خلقِ خدا میبود، کافی بود در اینکه ثابت کند که خدا میتواند منشأ کل آثار باشد.
پس مطلب این نبود که عقل مشتمل بر تمام آثار است و هکذا بقیه هم مشتملند تا برسد به آخری؛ بلکه منظور این است که عقل، فعل خداست، و همچنین بقیه هم فعل خدایند تا برسند به آن آخری. همه فعلند و مختلف، پس از خدا افعال مختلف صادر میشود؛ اگر از خدا افعال مختلف صادر میشود، پس خدا غریزه ندارد.
آنوقت در ضمنِ اینکه این مطلب را گفت، روی عقل هم دوباره تأکید کرد که خود عقل به تنهایی هم کافی است؛ چون مجموعهی تمام الاثار است، پس خدایی که صادرکنندهی اوست، صادرکنندهی تمام الاثار است.
و بقیهاش زیادی است در توضیحِ «لذلك، ان شاء الله تعالی.»
خب، نمیدانم وارد بحث بعدی بشوم یا نشوم؟
یک پنج دقیقهای وقت داریم. پنج دقیقهای وقت داریم.
این پنج دقیقه ظاهراً وقت داریم، پنج دقیقه فکر میکنم به چیزی نرسیم. حالا میخواهید که همینجا آن را ختم کنیم؟ اگر من وارد بحث بشوم، با آن پُرحرفیای که دارم نمیتوانم مطلب را تمام کنم؛ اگر شما تند میخواندم چرا.