80/09/12
بسم الله الرحمن الرحیم
ادامه شرح حدیث دوم (صفحه 161-162)/باب دوم در توحید و نفی تشبیه /شرح کتاب توحید صدوق
موضوع: شرح کتاب توحید صدوق/باب دوم در توحید و نفی تشبیه /ادامه شرح حدیث دوم (صفحه 161-162)
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
«دالّةٌ بتفريقها على مفرّقها و بتأليفها على مؤلّفها.» [1] [2]
در عبارت امام، هم لفظ «امور» داشتیم و هم لفظ «اشیاء» داشتیم. «دالّةٌ» را یا حال از اینها میگیریم و منصوب میخوانیم، یا با تقدیر گرفتنِ «اشیاء» و «اموری» که در عبارت داشتیم این «دالّةٌ» را خبر قرار میدهیم؛ یا میگوییم «هذه الاشیاء دالّةٌ»، یا اینکه در حالی که این اشیاء دالّةاند.
متفرق شدنِ اشیاء و همچنین تألیفشان امر حادثی است، مثل خودشان که حادثند و احتیاج به محدِث دارند. تفریقشان و تألیفشان هم حادث است و احتیاج به محدِث دارد. پس آنها همچنانکه به خودشان دلالت بر موجِدشان میکنند، به تفریقشان دلالت بر مفرّقشان میکنند، و به تألیفشان دلالت بر مؤلّف.
پس خدا را از چند جهت به ما معرفی میکنند:
یکی از جهتِ خودشان، که امور ممکنه هستند و محتاجند به جاعلی، و جعل شدند، پیداست که جاعلی داشتند.
دوم اینکه دارای تفریقند یا تألیفند، و این صفت هم برایشان حادث است، احتیاج به محدِث دارد؛ از این طریق هم چون بینشان تفریق و تألیف حاصل شده است، معلوم میشود که مفرّق و مؤلّفی برایشان هست.
اما توجه دارید که رسیدن به خدا از ناحیهی این حوادث، و از ناحیهی خلقش و آیاتش، پیبردن از معلول به علت است؛ حکم دلیلِ انّ را دارد، پیبردن از علت به معلول نیست، پیبردن از معلول به علت است. و پیبردن از معلول به علت، اگرچه پیش بعضیها مفید یقین نیست، ولی رئیس المشائین در شفا ثابت کرده است که این هم مفید یقین هست. پس اگر ما از آیتی به ذوالآیه پی بردیم، از معلولی به علت پی بردیم، این پیبردنمان یقینی میشود، و به آن علت، یقین پیدا میکنیم.
در اینجا هم که امام اشاره فرمودند که ما از تفریقی که در متفرقات حاصل است، و از تألیفی که در مؤلفات حاصل است، پی به مفرّق و مؤلّف میبریم، همین عمل انجام گرفته است؛ یعنی پیبردن از معلول به علت است که مفید یقین است.
پرسش: تفریق و تألیف چه فرقی با تجزیه و ترکیب دارد؟
پاسخ: بله، تألیف یعنی انس بین دو چیز ایجاد کردن، ولو ترکیب هم نباشد. مثلاً فرض کنید که جنس و فصل با هم ترکیب میشوند؛ اما به قول ایشان، فعل و قوه با هم ترکیب نمیشوند، بلکه وقتی فعل میآید قوه از بین میرود. یا مثال به ذکر و انثی میزنند؛ ذکر و انثی با هم تألیف دارند، ترکیب ندارند. تألیف یعنی انس گرفتن. ترکیب، یکی از افرادِ تألیف است، از افراد قویِ تألیف است؛ اما اینطور نیست که تألیف منحصر به ترکیب باشد. پس فرق بین تألیف و ترکیب، فرق عموم و خصوص مطلق است. عام، و خاص مطلق.
پرسش: اما عکسش...
پاسخ: بله، اگر ترکیب اعتباری را هم شما دخالت بدهید، بینشان عموم و خصوص من وجه میشود. از یک جهت تألیف عام است، از یک جهت ترکیب عام است؛ چون در ترکیب اعتباری، در ترکیب اعتباری تألیف نیست، و در تألیفها که عرض میکنم مثل ذکر و انثی و امثال ذلک باشد، ترکیب نیست. در بعضی جاها هم ترکیب هست، هم تألیف هست؛ بینشان عموم و خصوص من وجه میشود. اما اگر نه، شما ترکیب را ترکیب حقیقی بگیرید، ترکیب اعتباری دخالت ندهید، فرقشان عام و خاص مطلق است؛ اگر ترکیب اعتباری دخالت بدهید، فرقشان عام و خاص من وجه است.
البته مطالب گفته شد، به استثنای یک مطلب که احتیاج به گفتن هم چندان نداشت، که اضافهی مصدر به ضمیر بود. اضافهی مصدر به ضمیر میتواند اضافهی فاعلی باشد، میتواند اضافهی مفعولی باشد. اگر اضافه بشود به فاعل، میشود اضافهی فاعلی؛ اگر اضافه بشود به مفعول، میشود اضافهی مفعولی. در اینجا اضافهی «تفریق» به ضمیر مؤنث، اضافهی مفعولی است؛ یعنی تفریقی که خدا نسبت به این اشیاء دارد، که خدا میشود فاعل، و ضمیری که به اشیاء برمیگردد میشود مفعول.
«دالّةٌ بتفريقها على مفرّقها و بتأليفها على مؤلّفها»
این اشیاء دلالت میکنند به تفریقی که پیدا کردهاند بر مفرّقشان که خداست، و به تألیفی که واجد شدهاند بر مؤلّفشان. یعنی از آیت میشود به ذوالآیت پی برد، از معلول میشود به علت پی برد.
«يحتمل الرفع»؛ میتوانیم این عبارت را به رفع بخوانیم، «دالّةٌ» بخوانیم، بنا بر اینکه «دالة» خبر مبتدای محذوف بشود؛ یعنی «هذه الاشیاء» اشیائی که در عبارت امام ذکر شد، یا «هذه الامور»، فرقی نمیکند «دالّةٌ بتفريقها على مفرّقها»، که «دالة» میشود خبر برای مبتدای محذوف.
«أو النصب»؛ یعنی میتوانیم «دالّةً» بخوانیم، به نصب بخوانیم بنا بر حالیّت، که در این صورت آن اشیاء، ذوالحال میشوند. پس اشیاء یا مبتدا میشوند که در آن صورت «دالّةٌ» مرفوع خوانده میشود، یا ذوالحال میشوند که در آن صورت «دالّةً» منصوب خوانده میشود.
«و إضافة التفريق» به ضمير و همچنین اضافه تالیف الی غیر ضمیر هر دو اضافه صفت « إلى مفعولها» هستند؛ اضافهی صفت به مفعول. منظور از صفت، صفت صرفی است! صفت نحوی نیست. اضافهی صفت به موصوف را داریم ما، صفت نحوی، که از صفت هیئت قطع میشود به موصوف اضافه میشود؛ ولی در اینجا مراد، صفت صرفی است. مصدر، صفت صرفی است، همانطور که اسم فاعل، اسم مفعول، صفت مشبهه، اینها همه صفت صرفیاند. در اینجا هم اضافهی صفت به مفعولش شده است، یعنی اضافهی مصدر به مفعول شده است.
«أي هي» یعنی اشیاء «دالّة بتفريق الله تعالى إياها على مفرّقها»؛ که «الله تعالی» که فاعل است، تقدیر گرفته شد، و «ایّاها» که ضمیر منصوب است، مفعول قرار داده شد. یعنی این اشیاء به تفریقی که خدا نسبت به آنها دارد، دلالت بر مفرّقشان میکنند که همان خداست.
خب، گویا به نظر میرسد که مثلاً دلالت مفرَّق بر مفرِّق - یا متفرّق بر مفرّق - همچنین دلالت مؤلَّف بر مؤلّف، شاید دلالت یقینی نباشد، چون دلالت معلول بر علت است، و دلالت معلول بر علت به قوت دلالت علت بر معلول نیست. ایشان برای اینکه این توهم واقع نشود، از ابنسینا نقل میکنند که گفته است پیبردن از معلول به علت، مانند پیبردن از علت به معلول، مفید یقین است. بنابراین اگر ما از آیات خدا به خدا پی بردیم، یقین پیدا میکنیم. این یک پیبردن ظنی نیست، بلکه پیبردن یقینی است.
«و دلالة المتفرّق على المفرّق» این دلالت مثل دلالت « المؤلف على المؤلّف» است «و ذلك» این فرقی نمیکند، هر دو پیبردن از معلول به علت است، چه در تفریق چه در تألیف «و ذلك»، یعنی اینچنین پیبردنی از معلول به علت، «يفيد» علم ً يقينی را «كما حقّقه» یعنی اثبته «رئيس المشائين على الإطلاق في الشفاء». در کتاب برهان شفا این مطلب را اثبات کرده است که پیبردن از معلول به علت مفید یقین است، همانطوری که پیبردن از علت به معلول.
پرسش: ...
پاسخ: نخیر، اصلاً مراجعه نکردم به این... کدام صفحه است؟
پرسش: برهان است.
پاسخ: بله، این مالِ برهان است.
«ذلك قوله عز و جل: ﴿وَ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ خَلَقْنَا زَوْجَيْنِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ﴾ [3] » [4] [5]
این آیه را ایشان طوری معنا میکند که مطابق بحث بشود؛ آیه را هم امام استدلال کردهاند، یعنی استدلال امام این آیه را مطابق بحث قرار داده است، خب ما هم استفاده میکنیم و این آیه را مطابق بحث قرار میدهیم.
اولاً باید ببینیم زوجین یعنی چه؟
زوجین را ایشان میگوید که معنای عامی دارد، حتی دو تا ضد را شامل میشود. چون زوجین یعنی متشاكلين، دو شیئی که متشاکل باشند، به آنها میگویند زوجین؛ و وقتی تضاد و تباین خیلی قوی بشود، شیء داخل در متشاکلین میشود. یعنی تشاکل را وقتی میخواهند تقسیم کنند، اقسامش را ذکر بکنند، از جمله تشاکل، مثال میزنند به دو چیزی که تباینشان شدید است.
این شاید حالا از آن قبیل،... یا اینکه مثلاً مثال معروفی هست که فواره وقتی بالا برود، سرنگون میشود دوباره میآید پایین؛ شاید از این قبیل باشد که هر چه تباین بیشتر بشود، بالاخره آخر باید ملحقش کرد به تشاکل. شاید از این قبیل باشد. علیایحال وقتی که انهاء تشاکل را میشمارند، تباین شدید را هم جزءش میآورند. پس ضدین به این مناسبت متشاکلان میشوند، وقتی متشاکلان شدند صلاحیت دارند که ما آنها را زوجان بدانیم.
و مثالهای دیگری هم برای زوجان زده میشود که انشاءالله از رو میخوانم.
تمام اینها با هم به نوعی ازدواج دارند؛ تمام این اقسام متشاکلهایی که بعداً میخوانیم، مثل ماهیت و وجود، مثل ماده و صورت، مثل ذکر و انثی، مثل عقل و نفس، اینها همه به نحوی با هم ازدواج دارند، منتها ازدواجها مختلف است. همهی اینها را به این مناسبت میشود گفت زوجین.
آیه میگوید ما ﴿مِنْ كُلِّ شَيْءٍ خَلَقْنَا زَوْجَيْنِ﴾ [6] ؛ زوج آفریدیم، یعنی تألیف بینشان برقرار کردیم. زوج آفریدیم یعنی بین هر دو شیئی ما تألیف برقرار کردیم. پس خود خدا هم دارد اشاره میکند به تألیف.
بعداً،حالا تا اینجایش محل شاهد ما نیست، محل شاهد ما این تکه است: ﴿لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ﴾ [7] تا شما یاد من باشید.
خب، مگر با تألیف چهجوری یاد خدا هستیم؟
اگر تألیف دلالت کرد بر مؤلف، آنوقت توقع هست که با توجه به ﴿خَلَقْنَا زَوْجَيْنِ﴾، ﴿تَذَكَّرُون﴾ بیاید. اگر تألیف توانست دلالت بکند بر مؤلف، آنوقت با توجه به ﴿خَلَقْنَا زَوْجَيْنِ﴾، ﴿لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ﴾ درست میشود؛ و الا اگر تألیف دلالت بر مؤلف نکرد، ما توجه به ﴿خَلَقْنَا زَوْجَيْنِ﴾ هم که بکنیم، تذکری برایمان حاصل نمیشود.
تذکر در صورتی حاصل میشود که ما بتوانیم از خلق زوجین، به خالق آنها برسیم؛ نه تنها از خلقشان، از زوجین بودنشان، یعنی از مؤلف بودنشان. پس خود خدا هم در این آیه اشاره میکند که از مؤلَّف میشود به مؤلِّف رسید؛ اگر شما مؤلَّف را - یعنی مزدوج را - توجه بکنید، ﴿لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ﴾. اگر باطنتان خراب نباشد، بالاخره تذکر پیدا میکنید.
این ﴿لعلّ﴾، نه برای این است که این پیبردن، پیبردنی باشد توأم با لعلّ؛ به یکی از دو جهت:
یکی اینکه خود خدا ﴿لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ﴾ که میگوید، این ﴿لعلّ﴾ به معنای «لعلّ»هایی که ما میگوییم نیست؛ حالت دستوری دارد و لذا شک و اینها در آن نیست،
پرسش: مثل «ان شاء الله» گفتن خدا که از باب دستور است...
پاسخ: تقریباً اینطوری است.
یکی دیگر اینکه ﴿لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ﴾ یعنی امید است که شما تذکر پیدا کنید، زیرا که صرف توجه به این آیتِ ما، شما را متذکر نمیکند؛ پاکی باطن و نبودن آلودگیها هم لازم است. در همهی شما پاکی باطن نیست، در بعضیهایتان هست؛ ﴿لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ﴾ اشاره به آن بند دارد. شاید شما تذکر پیدا کنید؛ خود مطلب، قابل تذکر هست، ولی شاید شما تذکر پیدا کنید. آن «شاید» در ناحیهی ماست، یعنی ما یک مشکلی ممکن است داشته باشیم که نتوانیم تذکر پیدا کنیم، و الا خود مطلب، مفیدِ تذکر هست، به یقین هم مفید تذکر است. این شایدی که میگوید نه بهخاطر این است که خود مطلب در آن شاید باشد، بلکه بهخاطر این است که ما گرفتار شایدیم؛ یعنی ممکن است ما متذکر بشویم، ممکن است ما متذکر نشویم. ﴿لعلّكم﴾ فرموده است. شاید شما متذکر بشوید، نه شاید این، مذکّر باشد. این امر، مذکّر هست، شاید هم نمیخواهد، حتماً مذکّر است؛ اما شاید شما تذکر پیدا کنید.
خب، پس توجه کردید که این آیه هم دلالت بر مدعا میکند، دلالت بر مدعا میکند که تألیف دلالت بر مؤلّف میکند.
اگر زوجین را - دقت کنید - اگر زوجین را عام بگیریم، بهطوریکه شامل ضدین هم بشود، چنانکه ما این کار را کردیم، آیه دلالت بر تفریق هم میکند. چون ضدین متفرقینند دیگر؛ زوج که گفت، یعنی دو زوجی که مؤلَّف باشند، یا دو زوجی که مثل ضدان متفرق باشند. هر دو ﴿لَعَلَّكُمْ﴾، به هر دو اگر توجه کنید ﴿لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ﴾. پس هم تفریق دلالت میکند بر مفرّق، هم تألیف دلالت میکند بر مؤلّف.
وقتی ما زوجین را عام گرفتیم، این مسأله پیش میآید؛ اما اگر زوجین را فقط به تألیف مرتبط کردیم، نه، آیه دلالت میکند بر اینکه مؤلَّف، دالّ است بر مؤلِّف. اما اگر ما زوجین را مطلق گرفتیم بهطوریکه ضدان هم بر آن بیاید، آیه هم دلالت میکند بر اینکه مؤلَّف، مذکّرِ مؤلّف است، هم دلالت میکند که مفرَّق، مذکّرِ مفرّق است.
پرسش: آفتابی نیست بر مؤلف، که من قبلاً مؤلف را میشناختم... مثلاً آقای بروجردی کتابی نوشته است، بعد یک عدهای من آقای بروجردی را میشناختم مثلاً، بعد میبینم این کتاب، این کتاب هم مال آقای بروجردی است. آقا اگر وجود دارد، بله حتماً پیبردن به کتاب ما، اما اگر او را نشناخته باشد، اصلاً بداند که این معلول دلالت بر او... مؤلف بعد در واقع معرفت پیدا میکند؟
پاسخ: بله، گاهی از اوقات هم کتابی را پیش شما میآورند میگویند مؤلفش فلانی است، شما فلانی را اصلاً نمیشناسید؛ ولی حالا با گفتن اینکه مؤلف فلانی است، فلانی را میشناسید. ممکن است کسی خدا را نشناسد، بعد با همین تألیف پی به خدا ببرد؛ ممکن هم هست خدا را بشناسد، با این تألیف پی به جامعیت خدا ببرد، که خدا این کار را هم انجام میدهد. هر دو جورش ممکن است. البته در در بعضی شناختها گفتند تصوراً میشناسیم، تصدیقاً نمیشناسیم؛ این را هم بعضیها گفتند. خدا را تصوراً میشناسیم، تصدیقاً نمیشناسیم، یعنی قبول نداریم؛ و الا در باطن، به فطرت خودمان بالاخره خدا را تصور میکنیم، منتها قبولش نداریم یا اگر هم قبولش داریم به این فعل قبولش نداریم. آنوقت این دلیل میآید که یا خدا را به تصدیق ما بدهد، یا این فعل خدا را به تصدیق ما بدهد. گاهی تصور داریم تصدیق به دنبالش میآید، گاهی هم نه، ممکن است از اول تصور نداشته باشیم، غافل باشیم، بعد بعد از اینکه این آیت را به ما نشان دادند میفهمیم که بالاخره یک کسی اینها را جمع کرده است؛ حالا آن کس کیست، نمیدانیم، فقط تصورش میکنیم، یک تصور ابهامی، همین هم کافی است، همین هم خداشناسی را برای ما درست میکند.
پرسش: آقای جوادی آملی هم در کتابش فرموده، بعضیهایشان آیات تعریفی و دلایل تعریفیاند، بعضیهایشان آیات اثباتاند؛ مؤلفِ ما را...
پاسخ: بله، همین است؛ مؤلفِ ما را ثابت میکند، اما مؤلف ما کیست و اوصافش چیست، آنها دیگر بعد با دلایل دیگر ثابت میشود.
«ذلك قوله عز و جل: ﴿وَ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ خَلَقْنَا زَوْجَيْنِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ﴾[8] » [9] [10]
«ذلك» اشاره است به «دلالة المتفرّق على المفرّق» (یک)، و «دلالة المؤتلف على المؤلّف» (دو). که عرض کردم چطور از این آیه هر دو را استفاده میکنیم؛ چون زوجین را عام قرار دادیم، میتوانیم هر دو را استفاده کنیم. اگر زوجین به معنای مؤتلفین بود، فقط به معنای مؤتلفین بود، ما این آیه را به معنای این میگرفتیم که دارد میگوید از مؤتلف به مؤلف پی ببرند. ولی چون زوجین هم به معنای مؤتلفین هست، هم به معنای متفرقین هست، آیه دلیل میشود که شما از متفرق به مفرق و از مؤتلف به مؤلف میتوانید پی ببرید. پس «ذلك» اشاره است به «دلالة المتفرق على المفرق و المؤتلف على المؤلف». آنوقت عبارت امام این میشود: این دلالت در قول خدا هم آمده است؛ «ذلك قوله عز و جل»، یعنی این دلالت کذایی در قول خدا آمده که فرموده است: ﴿وَ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ خَلَقْنَا زَوْجَيْنِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ﴾ [11]
پرسش: در آیه قرآن، مؤلِّف و مؤلَّف ثبوت ندارد... ایشان آورده...
پاسخ: عرض میکنم زوجین. نه، ایشان نیاورده، کلام، کلام امام است. کلام امام است: «ذلك قوله عز و جل: ﴿وَ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ خَلَقْنَا زَوْجَيْنِ﴾»، کلام امام است. کلام خودِ قاضی سعید نیست، کلام امام است که دارد شرحش میکند. کلام امام است که دارد شرح میکند. کلام خودش را که نمیگوید «ذالک»ی که من گفتم اشاره است به کذا! اگر قاضی سعید خودش گفته بود «ذلک قوله عز و جل»، بعد نمیگفت «ذالک»ی که من گفتم اشاره است به فلان؛ اصلاً ذلک را میگفت رد میشد. از اینکه دارد شرح میدهد معلوم میشود کلام امام است که دارد شرح میدهد.
«فالزوجان» [12] توجه کنید، فاءِ «فالزوجان» فاءِ تفریع است.
ایشان از کجا میخواهد این مطلب را دربیاره؟
از اینکه هم متفرّق را گفت، هم مؤتلف را گفت، میخواهد «زوجان» را هم عام بگیرد. این «فالزوجان» یعنی حالا که معلوم شد که «ذلك» اشاره است هم به دلالت متفرّق، هم به دلالت مؤتلف، معلوم میشود که این آیه ناظر به هر دو هست، هم به متفرّق ناظر است، هم به مؤتلف ناظر است. اما چهجوری ناظر به این دو تاست؟ چارهای نداریم جز اینکه «زوجان» را اعم قرار بدهیم: «فالزوجان اعم». این فاء، فاءِ تفریعی است که میگوید، بهخاطر این است که از همین «دلالة المتفرق» و «دلالة المؤتلف»ی که از آیه استفاده کردیم، فهمیدیم که این آیه ناظر به متفرّق هم هست؛ همانطور که ناظر به مؤتلف است، ناظر به متفرّق هم هست. از اینجا میفهمیم که باید در آیه یک چیزی باشد که عام باشد، و آن چیز «زوجان» است. لذا با فاءِ تفریع میگوید. حالا که معلوم شد این آیه دلالت بر متفرّق و مؤتلف هر دو دارد، یعنی هر دو را مذکّرِ الله میداند، پس باید در خودِ آیه «زوجان» را عام بگیریم، تا بتواند هم دلالت بر متفرّقین بکند، هم دلالت بر مؤتلفین.
«فالزوجان أعمّ من أن يكونا ضدّين»که دیگر متفرّقین است «أو يكونا جنساً و فصلاً» که دیگر تا به آخر، مؤتلفین است.
چرا ضدین را شما زوجان میگیرید؟ ضدین که نمیتوانند زوج باشند!
ایشان میفرماید: زوجان یعنی متشاکلان؛ و تشاکل، انحایی دارد، یکی از آن انحاء، دو شیئی است که با هم تباینِ کامل داشته باشند. و ضدان هم با هم تباینِ کامل دارند، پس داخل در انحاءِ تشاکلند؛ اگر داخل در انحاءِ تشاکلند، میتوانند مشمول زوجین بشوند:
«إذ كمال التباين من أنحاء التشاكل» است.
خب، «أعمّ من أن يكونا» این زوجان: «ضدّين أو يكونا جنساً و فصلاً، أو ماهيّةً و وجوداً، أو إمكاناً و وجوباً».
اینها همه با هم یکجوری تشاکل دارند، یعنی یکجوری زوجیت دارند.
جنس و فصل با هم ازدواج میکنند، و نوع از آنها به وجود میآید.
ماهیت و وجود با هم ازدواج میکنند، موجودِ خارجی یا موجود ذهنی درست میشود.
امکانِ بالذات و وجوبِ بالغیر، با هم ازدواج میکنند؛ غیر از این نه. امکان بالذات و وجوب بالغیر. غیر از وجوب بالغیر دیگر نداریم که ازدواج بکند، وجوب بالذات که با امکان ازدواج نمیکند. امکان بالذات با وجوب بالغیر ازدواج میکند، و یک موجودِ واجب الغیر که ممکن بالذات است حاصل میشود.
«أو قوّةً و فعليّةً» قوه و فعلیت هم با هم ازدواج میکنند، منتها ازدواج اینها به این صورت است که قوه میآید زمینه را برای فعلیت آماده میکند، و خودش را فدای فعلیت میکند. وقتی فعلیت آمد، او کنار میرود.
و یا اینکه منظور از قوه و فعلیت این باشد که قوه، مرتبهی ناقص، و فعلیت، مرتبهی تام. وقتی مرتبهی تام بیاید، قوه پوشیده میشود؛ یعنی از بین نمیرود کامل، بلکه جایش به فعلیت داده میشود. دیگر حالا فعلیت که مرتبهی کامل است ظاهر میشود، که این مرتبهی کامل در درون خودش قوه را هم داشته، ولی قوه بما هو قوه دیگر باقی نمانده، نقص بما هو نقص باقی نمانده، بلکه قوه در ضمن آن کمال و فعلیت حل شده است؛ و این یک نوع ازدواج است، ازدواج خیلی تام هم هست، بهطوریکه یکی از طرفین ازدواج در دیگری حل میشود.
«أو عقلاً و نفساً» عقل را در اینجا مرتبهی عالیهی نفس میگیریم، یعنی عقل متصل قرار میدهیم. او با نفس ازدواج دارد؛ او با نفس ازدواج دارد و ازدواجش هم روشن است، چون نفس مرتبهی پایینتر است و عقل مرتبهی بالاتر است، و با هم ازدواج دارند.
اینکه عقل را عقل منفصل بگیریم و نفس را نفس مثلاً انسانی یا فلکی بگیریم، خیلی ازدواجشان روشن نیست؛ اگر علت و معلول باشند، علت و معلول ازدواج ندارند، و الا لازم میآید که خدا با همهی موجودات ازدواج داشته باشد. علت و معلول ظاهراً ازدواج ندارند. بالاخره این را همان عقل متصل قرارش بدهیم، دیگر گیری نداریم، مشکلی در آن نیست.
پرسش: ...
پاسخ: ارتباطِ... ارتباطِ عالی با دانی است. ارتباط عقل با نفس، ارتباط عالی با دانی است.
«أو صورةً و مادّةً» صورت و ماده هم با هم مرکب میشوند، یک موجود مادی خارجی را میسازند.
«أو ذكراً و أنثى» این دیگر در بین ازدواجها این آخری از همه روشنتر است؛ «او ذکرا و انثی» روشن است دیگر ازدواجشان.
«إلى غير ذلك من الازدواجات»یی که واقع است بین اشیاء ممکنه.
خب. «إذ الإمكان زوج تركيبي»؛ این «إذ» تعلیل چیست؟
پرسش: آقا «الی غیر ذلک» دیگر ندارد ...
پاسخ: «الی غیر ذلک» خیلی داریم، مگر موجودات خدا تمام میشوند؟! مگر موجودات خدا تمام میشود؟! بله، مصادیق همین است، یا اصلاً نمونههای دیگر که خیلی چیزهایش را هم شاید ما ندیدیم، خیلی چیزها را هم شاید ما ندیدیم؛ مثلاً ازدواج اسماء را میگویند. ازدواج اسماء «الی غیر ذلک» است دیگر. مثلاً «عزیز» و «حکیم» با همدیگر ازدواج میکنند و معنای جدیدی و اثر جدیدی از آنها حاصل میشود. «عزیز» یک اثر دارد، «حکیم» یک اثر دارد؛ وقتی اینها مزدوج میشوند، میشود «عزیزٌ حکیم»، اثر جدیدی دارد. ازدواج اسماء داریم، ازدواج اسماء را اینجا نگفته است. آن را البته از ما نخواستند، چون پیبردن به آن خیلی مشکل است، عرفای خاص میتوانند پی ببرند. اینهایی که دمِ دست ما بوده، اینها را تذکر داده ایشان، اینهایی که ما میفهمیدیم؛ ولی آنی که دیگر برای اوحدی من الناس معلوم میشده، آن تذکر داده نشده است. «الی غیر ذلک» خیلی نمونه ممکن است پیدا کنید؛ ما بیفتیم در خلق خدا، خدا خیلی از خلقهایش را به ما نشان بدهد، ازدواجهای بیشتری را ما کشف خواهیم کرد.
پرسش: ظاهراً این که میگوید ﴿مِنْ كُلِّ شَيْءٍ خَلَقْنَاِ﴾ [13] ، شیء یعنی یک چیز مستقل... مثلاً از نوع انسان زوجین آفریدیم، از نوع حیوانات زوجین آفریدیم، از نوع نباتات زوجین آفریدیم... این فرمایش که میفرمایید...
پاسخ: بله. هر چیزی را... ﴿مِنْ كُلِّ شَيْءٍ خَلَقْنَا زَوْجَيْنِ﴾ یعنی هر چیزی را که حساب کنید، زوجین است. حالا آن هم درست است که میفرمایند، ولی لزومی... بله، همین است دیگر. ﴿مِنْ كُلِّ شَيْءٍ خَلَقْنَا زَوْجَيْنِ﴾ یعنی از هر چیزی که حساب کنید، از هر امری که حساب کنید، یک زوج هست. مثلاً بیایید در نسبت؛ در نسبت بیایید، میبینید یکیاش امکان است، یکیاش وجوب؛ این باز هم زوج است.
پرسش: ﴿مِنْ كُلِّ شَيْءٍ﴾ یعنی کل شیء...
پاسخ: مثلاً اینطور، بله. بیایید در نسبت، میبینید یکیاش امکان است، یکیاش وجوب. بیایید در درجات، میبینید یکیاش نقص است، یکیاش کمال است؛ که نقص میشود قوه، کمال میشود فعلیت. بیایید در مثلاً فرض کنید که اشیاء خارجی، اشیاء مادی، ملاحظه کنید، میبینید یکی ماده است، یکی صورت است. در کل موجودات ملاحظه کنید، کل موجودات امکانی ملاحظه کنید، در بین ممکنات میبینید یکیاش ماهیت است، یکیاش وجود است. هر چیزی را که حساب بکنید، میبینید در آن میتوانید دو تا پیدا کنید که با هم یکجوری الفت پیدا میکنند یا با هم تضاد دارند. عیبی ندارد ﴿مِنْ كُلِّ شَيْءٍ﴾ بگویید، ﴿مِنْ كُلِّ شَيْءٍ﴾ یعنی: من کلّ ممکنات، ماهیت و وجود درست کردیم؛ من کلّ نسب، امکان و وجوب درست کردیم؛ من کلّ درجات، قوه و فعلیت درست کردیم؛ و هکذا الی آخره. یا من کلّ مجردات، عقل و نفس ساختیم؛ من کلّ موجودات مادی، صورت و ماده ساختیم؛ من کلّ حیوانات و نباتات حتی، و شاید هم جمادات که ما خبر نداریم، ذکر و انثی ساختیم. جمادات هم ممکن است ذکر و انثی بینشان باشد، حالا ما خبر نداریم.
پرسش: شمس و قمر
پاسخ: شمس و قمر را که ما مذکر و مؤنث کردیم!
پرسش: این با آن آیه... چون در آن آیه شما شیء نبودید، در اینجا میگوید شیء هستید...
پاسخ: نه، این با آن منافاتی ندارد. آن که میگوید شما شیء نبودید، یعنی قبل از خلق شیء نبودید؛ ولی اینکه میگوید ﴿مِنْ كُلِّ شَيْءٍ﴾ یعنی وقتی خلقشان کردیم شیء شدند، آنوقت جفت قرارشان دادیم. آن با آن ربطی ندارد.
خب، «إذ الممکن زوج تركيبي» [14] ، تعلیل برای چیست؟
ظاهرش این است که تعلیل باشد برای ازدواجات واقعه بین اشیاء ممکنه؛ ولی این نیست. این نیست، تعلیل برای «ذلك إشارة إلى دلالة المتفرق على المفرق و المؤتلف على المؤلف» است، تعلیل برای آن است.
خب، حالا میخواهد بگوید چرا این ﴿کل شیء﴾ که زوجین خلق شدند دلالت میکنند بر مفرّق یا مؤلّف؟
زیرا همهشان ممکنند، و ممکن هم زوج ترکیبی است، و ترکیب هم مؤذن بالفقر است، و فقر هم موجب احتیاج است به غنی.
پس خودِ این ممکن (یک)، زوج ترکیبی بودنش (دو)، هر دو باعث میشوند که ما تذکر پیدا کنیم به صاحب آن ممکن، و به ایجادکنندهی این ازدواج ترکیبی.
«إذ الممکن زوج تركيبي» یک مقدمه، «و التركيب مؤذن بالفقر» دو مقدمه، پس کل ممکنات با تمام ترکیباتی که دارند «مؤذن بالفقر و مؤذن بالاحتياج إلى الغني» و مذكّر غنی حواهند بود؛ هم خودشان مذکّرِ غنی هستند، هم زوج بودنشون - زوج ترکیبی بودنشون - همان تألیفی که بینشان هست.
خب، تتمهی بیان آیه:
خدا این ممکنات را جعل کرد تا هم خودشان مذکّر باشند برای خالقشان، مذکّر باشند ما را به خالقشان، هم آن ترکیب و تألیفی که دارند. و ضمناً با این تألیفی که بین اشیاء قرار داد، خواست بگوید که من خودم تألیف ندارم؛ چون تألیف، خلق من است، اگر خلق من است، برای خود من دیگر نیست.
اگر تألیف را خلق نمیکرد، میگفتیم خب تألیف که مخلوق نیست، ممکن است مالِ خودِ خدا هم باشد؛ اما حالا که تألیف را خلق کرده است، ما میفهمیم که مالِ خودش دیگر نیست، چون هیچوقت مخلوق، صفت خالق قرار نمیگیرد، و چون تألیف، مخلوق است، نمیتواند صفت خالق قرار بگیرد. پس خدا منزه است از تألیف.
منزه است از تألیف، یعنی منزه است از دو چیز:
• یکی ترکیب با شیء دیگر که بساطتش به هم بخورد، احدیتش به هم بخورد.
• یکی داشتن شریک و انیس که وحدتش به هم بخورد.
او هم واحد است، هم احد؛ یعنی هم بیشریک است، هم بیجزء. هم واحد است، هم بسیط. نه تألیفی دارد که به صورت ترکیب ظاهر بشود و بساطت او را به هم بزند، و نه تألیفی دارد - یعنی با کسی مأنوس است و ردیف و رقیبی دارد که با او شریک باشد و مأنوس باشد، یا حتی مصاحبی به نام زن داشته باشد، مصاحبی به نام بچه داشته باشد - اینجور تألیفات هم نیست. نه تألیف بین الاجزاء برایش هست، نه تألیف بین الافراد برایش هست. نه او با افراد مؤلَّف است، نه از اجزاء مؤلَّف است؛ یعنی هم واحد است و هم بسیط.
پرسش: از مخلوقیت، خالقیت انتزاع میشود، از مرزوقیت رازقیت انتزاع میشود...
پاسخ: اولاً از مرزوقیت، رازقیت انتزاع نمیشود؛ خودِ مرزوقیت، انتزاعی است.
پرسش: اگر به کسی روزی داده شود... روزیدهندهای...
پاسخ: توجه بکنید، از رزق - باید با دقت حرف بزنیم - از رزق، رازقیت و مرزوقیت انتزاع میشود، نه از مرزوقیت، رازقیت انتزاع بشود. مرزوقیت یک طرف اضافه است، رازقیت یک طرف دیگر اضافه است. این دو تا هر دو با هم انتزاع میشوند از رزق؛ نه از یکی دیگری انتزاع بشود. هیچوقت از یک طرف اضافه، آن طرف دیگر انتزاع نمیشود. دو طرف اضافه از یک چیز دیگر انتزاع میشوند. پس نگویید از مرزوقیت، رازقیت انتزاع میشود.
پرسش: از رازق...
پاسخ: بله، بگویید از رازق و مرزوق، یعنی از خدا و خلق، که یکی رازق است، یکی مرزوق، ما رازقیت و مرزوقیت انتزاع میکنیم؛ از خالق و مخلوق، خالقیت و مخلوقیت انتزاع میکنیم. این اولاً که تعبیر درست باشد. ثانیاً بحث ما چیز دیگری بود؛ شما اشکالتان اصلاً به بحث ما ربطی پیدا نمیکند. اصلاً ربط به بحث ما پیدا نمیکند، چون بحث ما این بود که خدا شریک ندارد، خدا جزء ندارد. شما فرمودید که از خالقیت و مخلوقیت انتزاع میشود. ما میخواستیم اینطور بگوییم: صفت مخلوق را برای خالق نمیشود اثبات کرد. شما فرمودید که ما از مرزوقیت، رازقیت را انتزاع میکنیم و صفت خدا قرار میدهیم؛ این را میخواهید بگویید؟ ما از مرزوقیت که صفت مخلوق است، رازقیت را انتزاع میکنیم و صفت خالق قرار میدهیم؛ پس چطور شما میگویید صفت مخلوق نمیشود صفت خالق بشود؟ ما مخلوق را صفت خالق کردیم! اولاً بحث ما اینها نبود، این چیزها نبود. ثانیاً حالا به فرض هم در همین بحث باشیم، عرض میکنم ما میگوییم مخلوقی را صفت کمالی و صفت حقیقی خدا نمیتوانید قرار بدهید؛ صفت اضافی عیب ندارد قرار بدهید. صفت اضافی مخلوق خود شماست. یعنی تا تصور نکنید مرزوقیت را، مرزوقیتی نیست، رازقیتی نیست. رازقیت - حالا مرزوقیت که صفت خدا نیست - رازقیت که صفت خداست با تصور شما درست میشود. آنچه که در واقع هست، رازق است، رازقیت نیست. رازقیت صفت انتزاعی است، شما انتزاعش میکنید. وقتی شما انتزاع کردید میشود معلول شما، میشود مخلوق شما. شما همین مخلوقتان را میتوانید صفت خدا قرار بدهید، میشود صفت اضافی. صفت اضافی یعنی صفتی بیرون از ذات؛ آن عیبی ندارد. مخلوق را میشود صفت خالق قرار داد، منتها صفت اضافی. اما ما حرفمان در این است که صفت حقیقی نمیشود قرار داد؛ صفت کمالی نمیشود قرار داد.
«و الله جعل الممكن كذلك»؛ یعنی خدا ممکن را زوج ترکیبی قرار داد، تا همانطوری که خود ممکن مذکّر است، زوج بودنش هم مذکّر باشد، یعنی مؤلف بودنش هم مذکّر باشد، «ليتذكّر أولو الألباب» که «أنّه سبحانه منزّهٌ» منزه است هم از امکانی که برای مخلوقش است، هم از زوجیتی که برای مخلوقاتش است، از جمیع انحاء ترکیب منزه است، و مقدس است از اتخاذ صاحبه و شریک. عرض کردم هر دو نوع تألیف را نفی میکند: هم تألیفی که ترکیب از اجزاء باشد، هم تألیفی که مصاحبت با زن و فرزند و شریک و امثال ذلک باشد؛ همهی اینها نفی میشود. وقتی خدا تألیف را بین مخلوقاتش درست کرد، معلوم میشود که خودش از این تألیف مبراست، هر نوع تألیفی باشد؛ چه تألیفی که به بساطتش آسیب میزند و چه تألیفی که به وحدتش خسارت میرساند.
پرسش: اینجا علتِ زوج قرار دادن را تذکر میداند؟
پاسخ: بله.
پرسش: ظاهرا هدف از خلقت، یک چیز دیگر است، نه تذکر...
پاسخ: آیه اینطور میگوید: ﴿لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ﴾ [15] . بله، ممکن است یکی از فواید... همین دیگر، کافی است دیگر. لامِ «ليتذكّر أولو الألباب»، ممکن است لام غایت باشد، ممکن است لام فایده باشد. لام غایت هم که باشد عیب ندارد، یکی از فواید این است. غایتِ زوج قرار دادن ممکن است متعدد باشد؛ یکیاش که شاید شاهفردش باشد، تذکر اولوالالباب است.
پرسش: زوج دو تا معنا دارد: یکی به معنای دو تا چیزی که در کنار هم هستند؛ در قرآن مجید همسر را میگویند زوج... یکی به معنای دو تا بودن... هر چیزی دو تا زوج دارد یعنی چهار چیز...
پاسخ: نه، این ظاهراً همان زوجین یعنی دو تا. خودِ زوج را دو تا بگیریم، بعد وقتی زوجین بشود، بشود دو دو تا چهار تا، این فکر میکنم اینجا اراده نشده است. حالا بر فرض هم اراده شده باشد، ولی اینجا ما حداقلش دو تا را میتوانیم بگیریم. زوجین ظاهراً اطلاق بر دو تا میشود؛ زن و شوهر را میگویند زوجین، همانطور هم که میگویند زوج؛ هم میگویند زوج، هم میگویند زوجین.
پرسش: تشاکل به معنای تضاد، ظاهراً مجازی است...
پاسخ: دیگر بله، یکی از انحاء تشاکل است دیگر.
پرسش: شاید آیه این معنا را اراده نکرده... زوجیت را همان دو زوج قرار داده...
پاسخ: بله.
پرسش: در آفرینش دو تا... اگر امام اشاره کند، امام میداند...
پاسخ: بله، حالا ایرادی ندارد ما زوجین را عام بگیریم به طوری که شامل ضدین هم بشود؛ ایرادی به آن وارد نیست. حالا ذهن ما مأنوس است که زوجین را با دو موجودی که یکجوری با هم الفت دارند و تباین بینشان نیست تطبیق میکنیم، این الفتِ ذهن ماست؛ ولی خودِ زوجین بتواند بر ضدین صدق بکند ممنوعیتی ندارد، ممنوعیت عقلی ندارد.
پرسش: آیه در مقام امتنان است، سیاق آیه نشان میدهد که خلق حقیقی، نه تشاکل مجازی...
پاسخ: بله، خلق حقیقی است دیگر؛ ضدان هم حقیقتاً خلقند. ﴿مِنْ كُلِّ شَيْءٍ خَلَقْنَا زَوْجَيْنِ﴾ [16] قرار دادیم؛ حالا ممکن است دو شیء با هم تألیف داشته باشند، ممکن است تضاد داشته باشند؛ هر دو را شاید بتوانیم بگوییم زوجین. البته از آیه ما نمیتوانیم... نه نفی میکنیم، نه اثبات میکنیم؛ ولی خب برداشتِ امام نشان میدهد که زوجین را در اینجا عام گرفته است. البته با فهم ما! آنجوری که الان ما داریم توضیح میدهیم که «ذلك» را برمیگردانیم به آن، و بعداً آیه را هم امام در اینجا فرموده است، به نظر ما میرسد که زوجین را امام در اینجا عام گرفتهاند.
پرسش: اگر زوجین شامل ضدین نباشد، یعنی همهجا تألیفی است؟ همهجا...
پاسخ: بله، اگر- این هم فرمایش خوبی است - اگر زوجین شامل ضدین نشود، آیه میفهماند که همهجای خلقت تألیف است، اصلاً تضادی در خلقت وجود ندارد؛ چون ﴿مِنْ كُلِّ شَيْءٍ خَلَقْنَا زَوْجَيْنِ﴾ یعنی همه را مؤلف کردیم، همه را تألیف کردیم، نگذاشتیم موجودی بیتألیف باشد؛ در حالی که ضدان بیتألیفند. پس باید زوجین شامل آنها هم بشود، ظاهراً اینطور است.
پرسش: مثل نور و ظلمت؟
پاسخ: مثل نور و ظلمت، بله.
پرسش: ضدینند؟
پاسخ: بله.
«ففرّق بها بين قبل و بعد ليعلم أن لا قبل له و لا بعد.» [17] [18]
«بها» را در این عبارت دو جور معنا میکند:
• یکی به معنای «فیها» میگیرد،
• یکی هم به معنای «بسببها» میگیرد.
هر دو جور عبارت را معنا میکنند.
بعد «قبل» و «بعد» را هم دو معنا میکنند:
• یکی «قبل» و «بعد» به معنای رائجش، یعنی زمانِ قبل، زمان بعد.
• یکی «قبل» و «بعد» یعنی موجودِ قبل، موجود بعد؛ یعنی موجودِ مقدم، موجود مؤخر.
پس این عبارت چهار جور معنا میشود:
یعنی «بها»یش دو جور معنا میشود: «بسببها» یا «فیها».
«قبل» و «بعد» هم دو جور معنا میشود: یا «قبل» و «بعد» یعنی زمانِ قبل و زمان بعد، که معنای رائج در قبل و بعد هم همین است؛ یا قبل و بعد یعنی موجودِ قبل و موجود بعد، که میشود موجود مقدم و موجود مؤخر. این چهار جور معنا میشود.
حالا ما قبل و بعد را به معنای خودش میگذاریم، «فیها» را معنا میکنیم، «بسببها» را هم معنا میکنیم. ببینید عبارت چه میشود:
«ففرّق فیها»، یعنی در بین این موجودات و اشیاء، تفرقه انداخت بین قبل و بعد؛ یعنی بعضی موجودات را جلوتر آفرید، بعضی موجودات را بعداً آفرید، تا بین قبل و بعد تفرقه بیفتد. در بین اشیاء، تفرقهی به قبل و بعد ایجاد کرد. این کار را کرد «ليُعلم أن لا قبل له و لا بعد»، تا معلوم بشود که خودش این صفت قبلیت و بعدیت را ندارد. اگر صفت قبلیت و بعدیت را به موجودات داد، پس این صفت، مخلوق اوست، و او به مخلوق خودش متصف نمیشود، بنابراین او قبلیت و بعدیت ندارد. این یک معنا.
معنای دوم: «ففرّق» خدا به سبب این اشیاء - که یکیشان جلو است، یکیشان عقب است - «فرّق» به سبب اینها بین قبل و بعد، نه در اشیاء که معنای اولمان بود؛ بلکه به سبب آن اشیاء بین قبل و بعد فرق گذاشت تا دانسته بشود که خودش دارای قبل و بعد نیست. هر دو جور معنا درست است.
حالا توضیح مطلب که خدا چهجور بین اشیاء قبل و بعد قرار داد، روشن است:
خدا بین اشیاء ترتیب زمانی قرار داد (یک)؛
از ترتیب زمانی که بگذریم، بینشان سببیت و مسببیت قرار داد (دو).
حالا ممکن است شخصی بگوید که خدا بین اشیاء ترتیب زمانی قرار داد، یکی شد قبل، یکی شد بعد. خب یکی از اشیاء خودِ زمان است! بین او چهطوری قبل و بعد درست کرد؟ باید اینجا بحث علت و معلول پیش بیاید، که یک چیزی قبل از زمان به نام علت باشد، و خود زمان معلول بشود، آنوقت باز او قبل بشود، زمان بعد بشود. بالاخره ما میخواهیم در کلِ آفرینش قبل و بعد درست کنیم. اگر قبل و بعد، قبل و بعد زمانی باشد، فقط در زمانیات قبل و بعد درست میشود؛ در خودِ زمان یا در مجردات دیگر قبل و بعد درست نمیشود.
پس ما ناچاریم قبل و بعد را که در روایت آمده، منحصر به قبل و بعد زمانی نکنیم - البته درست است، قبل و بعد زمانی هم هست، ولی منحصر به قبل و بعد زمانی نیست - بلکه قبل و بعدِ سببی و مسببی را هم اضافه بکنیم. در این صورت است که کلِ این عالم، کل ممکنات قبل و بعد دارند؛ چون سبب و مسبب، نظام سببی و مسببی درست میشود، قبل و بعد درست میشود.
پرسش: در تقدم و تأخر سبب و مسبب، آن مسبوق بالعدم نیست؛ سبب و مسبب با هم هستند...
پاسخ: بله، با هم هستند. چه عیبی دارد؟ جدا زمانی، زماناً نمیگویم، رتبتاً علت مقدم است بر معلول، ولو زماناً با همند. زماناً علت و معلول با همند، مثل حرکت دست و حرکت کلید؛ که حرکت دست میشود علت، حرکت کلید میشود معلول، این دو تا با هم انجام میگیرند، ولی رتبهی حرکت دست مقدم بر رتبهی حرکت کلید است؛ که تقدم و قبل و بعد، قبل و بعدِ رتبی است نه قبل و بعد زمانی. ممکن هم هست در ضمنِ رتبی بودن، زمانی هم باشد، ولی لزومی ندارد که قبل و بعدِ رتبی، زمانی باشد. میتواند باشد، میتواند نباشد.
خب، این روشن شد که همهی اشیاء دارای قبل و بعدند با این بیان.
بعد از اینکه این مطلب اثبات میشود، باید ثابت کنیم که خدا دارای قبل و بعد نیست. دو تا مطلب توی عبارت آمده است:
• یکی اینکه خدا قبل و بعد را در اشیاء آفرید،
• و دوم اینکه «لیُعلم» که خودش قبل و بعد ندارد.
این دو تا مطلب باید اثبات بشود. مطلب اولش را اثبات کردیم که در بین اشیاء قبل و بعد هست؛ قبل و بعد زمانی است، یا بالاتر قبل و بعد رتبی است.
اما چرا خدا به قبلیت و بعدیت متصف نمیشود؟ خب، روشن است. علتش این است که قبلیت و بعدیت - همانطور که طبق قاعدهای که گذراندیم روشن میشود - قبلیت و بعدیت، مخلوق خداست؛ و مخلوق خدا وصف خدا قرار نمیگیرد، وصف کمالیِ خدا قرار نمیگیرد؛ وصف فعلی چرا، وصف فعلی خدا قرار میگیرد، وصف اضافی هم ممکن است قرار بگیرد، ولی وصف کمالی خدا قرار نمیگیرد. پس خدا را نمیشود موصوف کرد به قبلیت و بعدیت.
یک صحبتی شد که سبب و مسبب، سبب قبل است، مسبب بعد است. اگر این قانون را بخواهیم تعمیم بدهیم، خدا که سببِ همهی اشیاء است میشود قبلِ همهی اشیاء، و اشیاء میشوند بعدِ او. پس او هم دارای صفت قبلیت خواهد بود اگر این را بخواهیم بگوییم. این اشکال ممکن است به ذهن بیاید که خدا دارای صفت قبلیت میشود، چون بالاخره سبب است، و هر سببی قبل از مسبب است.
جوابش - البته این را ایشان جواب نداده است - جوابش این است که قبلیت و بعدیت که ما داریم اینجا ذکر میکنیم، قبلیت و بعدیت متضایفان است. متضایفان متکافئانند و از سنخ واحدند. اگر این قبل است، آن بعد است، هر دو سنخشان باید یکی باشد. مثلاً هر دو وجود امکانی باشند، یکی قبل باشد، یکی بعد باشد؛ هر دو زمانی باشند، یکی قبل باشد، یکی بعد باشد. اگر یکی وجود واجب است، دیگران وجود ممکنند، اصلاً بینشان نسبتی نیست که یکی را بگوییم قبل، یکی را بگوییم بعد. قبلیت و بعدیتی که ما در اینجا میگوییم، قبلیت و بعدیت تضاؤفی است که متضایفند. متضایفان دو عِدلند که با هم برابرند. اگر آن یکی چیزی است، این یکی هم باید همانجور باشد. اگر بعدیت به صورتی است، قبلیت هم باید به همان صورت باشد؛ این را در مورد خدا نمیتوانیم درست کنیم.
متضایفان اگر شدند، در مورد خدا صادق نیست؛ چون این طرف که بعدیت است، جوری است که نمیتواند برای خدا ثابت بشود. پس قبلیتش هم نمیتواند برای خدا ثابت بشود. وقتی بعدیت را نتوانستیم برای خدا ثابت کنیم، قبلیتِ همین بعدیت را هم نمیتوانیم برای خدا ثابت کنیم؛ قبلیتِ همین بعدیت، چون تناسب ندارد.
بله، یک قبلیتی برای خدا ثابت میکنیم: «قبلٌ بلا بعد»، که اولی ست بدون دوم. «قبلٌ بلا بعد» این را برای خدا ثابت میکنیم. این عیبی ندارد، ولی این قبلیت نیست؛ این قبلیت و بعدیت نیست. خدا قبل از همهی اشیاء است، ولی قبلی است که دوم ندارد، یعنی بعد ندارد، که بگوییم خدا اول، این یکی دوم؛ خدا قبلاً، این یکی بعداً. اگر دو تا خدا داشتیم، یکی جلو یکی عقب، میگفتیم این اول، این دوم؛ این قبلاً، این بعداً. اما اینکه نیست؛ یک خداست و بقیه مخلوق. آن مخلوقها بعدیت دارند، بعدیت اضافی؛ قبلیت هم در خودشان است. قبلیتی که متضایف با این بعدیت است، آن دیگر برای خدا نیست.
بله، یک قبلیت دیگر برای خدا هست که آن دیگر طرف اضافه ندارد. آن مثل اول میماند؛ اول همیشه یک دومی دارد، ولی این اول، دومی ندارد؛ قبل همیشه بعد دارد، ولی این قبل هیچوقت بعد ندارد. پس قبلیتی را ما برای خدا ثابت میکنیم که از قبیل ازلیت باشد؛ ولی قبلیت از قبیل اولیتی که دوم دارد برای خدا ثابت نمیشود، اولیتی که بعد دارد برای خدا ثابت نمیشود.
پرسش: معلوم میشود که خدا قبل است... اینکه نگوییم خدا قبل از اشیاء است، چون قبل از اشیاء پیش میآید که پس آنها بعد از او هستند؟
پاسخ: اگر یادتان باشد، قبلاً گفتیم: «خدا قبل از قبل است بلا قبل». این جواب شماست: «خدا قبل از قبل است بلا قبل». یعنی اصلاً میگوییم خدا قبل است، بله؛ اما نه قبل است به یک قبلیتی، نه قبل است نسبت به اشیائی به یک قبلیتی؛ اصلاً نه، قبل از اشیاء، قبل از قبل است بلا قبل. این «بلا قبل» یعنی همین که آن قبلیتی که در ذهن شماست، برای خدا نیست.
پرسش: خب ما اینجا هم گفتیم «قبل از اشیاء است بلا قبل»...
پاسخ: نه، یکی از اشیاء «قبل» است دیگر! قبل از اشیاء، یعنی قبل از قبل هم هست، بلا قبل. یکی از اشیاء قبل است؛ «قبل» یکی از اشیاء است، «بعد» هم یکی از اشیاء است. که خدا قبل از این قبل هم هست، یعنی قبل از این خلقش است. این قبلی که میگوییم جزء اشیاء است، این خلق خداست. خدا قبل از این قبلش هم هست، منتها بلا قبل. چون اگر با قبل باشد، باز مخلوق، صفت خالق میشود؛ «بلا قبل» قبلیت است. اصلاً قبلیتِ خدا لفظاً قبلیت است، یعنی آن قبلیت رایج در ذهن ما نیست. قبلیت رایج در ذهن ما یک بعدیت میخواهد، این برای خدا نیست. چون این قبلیت و بعدیت متضایفند، متضایفان باید متکافئان باشند، یعنی اگر آن بعدیت جایی صادق است، قبلیت هم باید در سنخ همانجا صادق باشد. نمیشود بعدیت را شما در ممکنات صادق بگیرید، قبلیتش را ببرید در واجب! بعدیت اگر در ممکنات افتاد، قبلیتِ همان بعدیت باید در ممکنات بیفتد، نمیتواند بیاید در واجب؛ مگر قبلیت یک قبلیت دیگری باشد که طرف اضافه نباشد. قبلیت خدا اینطوری است؛ قبلیت خدا قبلیتی است که بعدیت ندارد، یعنی طرف اضافه ندارد. آن چرا، برای خدا هست. از باب اینکه خدا علت کل است قبلیت هم دارد؛ آن قبلیتی که دو ندارد، قبلیتی که بعد ندارد.
پرسش: در مورد مجردات و مادیات...
پاسخ: عیبی ندارد، در امکان شریکند. در امکان شریکند؛ مجرد، قبل است، مادی، بعد است، ولی هر دو ممکنند. چون در ظرف امکان با هم شریکند، قبلیت و بعدیتشان متسانخ است. متضایفی است که مشکلی پیدا نمیکند. فقط در مورد خدا این تضاؤف به هم میخورد، چون خدا اصلاً وجودش با وجود ممکنات فرق دارد.
خب، پس اینجا ثابت کردیم که:
• خدا «قبل» است نه مثل قبلهای دیگر - دقت کنید - قبل است نه مثل قبلهای دیگر.
• «موجود» است نه مثل موجودهای دیگر.
• «شیء» است نه مثل اشیاء دیگر.
با این سه تا بیان - که دو تا بیان دومش عام بود: موجود است نه مثل موجودهای دیگر، شیء است نه مثل اشیاء دیگر، که تمام اشیاء را گرفت - با این سه تا بیان که دو تای دومش و سومش عام بود، توحید حقیقی درست شد.
توحید حقیقی یعنی خدا را واحد کردیم، هیچی را شریک او قرار ندادیم؛ نه در قبلیت، نه در موجودیت، نه در شیئیت. در همهچیز خدا را واحد دیدیم: گفتیم قبل است نه مثل قبلهای دیگر، موجود است نه مثل موجودهای دیگر، شیء است نه مثل اشیاء دیگر؛ یعنی او را کاملاً واحد دیدیم در قبلیت، در موجودیت، در شیئیت. غیر از این سه تا هم که نداریم دیگر. از آن طرف آن دو تای دوم، دوم و سوم خیلی عام است، موجود و شیء خیلی عام است. ما در این دو تای عام هم شریکی برای خدا قائل نشدیم؛ این میشود توحید حقیقی.
پس توحید حقیقی این است که خدا را در همهچیز واحد بدانیم، و هیچ موجودی را در آن کمال شریک خدا قرار ندهیم، و ما این کار را کردیم.
این کل توضیحی است که ایشان در ذیل این عبارت میآورد.
«ففرّق بها بين قبل و بعد ليعلم أن لا قبل له و لا بعد.» [19] [20]
باء در «بها»:
یا للظرفية است - یعنی به معنای «فی» است - که عبارت در این صورت معنایش این میشود: «أي فرّق في الأشياء بين قبل و بعد»، که توضیح دادم.
و یا برای سببیّت است، یعنی «فرّق بسبب الأشياء». خب، چطور به سبب اشیاء فرق گذاشت بین قبل و بعد؟ چون اشیاء قبل و بعد دارند، یعنی محل قبل و بعدند؛ با تقدم و تأخر اشیاء، بین قبل و بعد فرق گذاشته میشود. «لان» اشیاء محل تحقق قبل و بعد هستند، پس بهوسیلهی این محل میشود قبل را از بعد جدا کرد. اگر شیئی را جلو و شیئی را عقب قرار داد، یکی قبل میشود، یکی بعد میشود، قبلیت و بعدیت جدا میشوند.
پرسش: ...
پاسخ: بله، البته «بله» که گفتم، تصدیق نبود! و الا... خروج... حالا به هر صورت، تصدیق نبود، چون به علاقهی حال و محل اینجا چه مناسبت دارد؟! بحث، مجازی نیست.
پرسش: اشیاء... بعدیت و قبلیت...
پاسخ: بله، علاقهی حال و محل در مجاز گفته میشود، اینجا بحث مجاز نیست.
«و المعنى أن الله تعالى» معنا یعنی معنای این عبارت، حالا با قطع نظر از اینکه «بها» به معنای «فیها» باشد یا «بها» به معنای سببیّت است، کاری نداریم هر چه هست «و المعنى أن الله تعالى بسبب إيجاده الموجودات ميّز بين القبل و البعد.»
البته ایشان باز سببیّت گرفتند، معنای دوم، به سبب ایجاد موجودات، که یکی را جلو قرار داد و یکی را عقب قرار داد، یکی را سبب گرفت، یکی را مسبب گرفت، «ميّز بين القبل و البعد». «إذ لو لم يوجد الأشياء على الترتيب السببي و المسببي» [21] یا بر نظم طبیعی، نظم طبیعی همان سببی مسببی است «لم تتحقّق القبلية و البعدية». اگر خدا اینچنین اشیاء را نمیآفرید، قبلیت و بعدیت محقق نمیشد. خب، پس ثابت شد که به سبب اشیاء، قبلیت و بعدیت را خدا محقق کرد.
حالا میخواهیم بگوییم چرا خودِ خدا به این قبل و بعد متصف نمیشود؟
میگوید: «فتحقّق القبل و البعد إنما يكون بوجود الأشياء»؛ با وجود اشیاء حاصل میشود، یعنی این صفتی است که با حاصل شدن اشیاء حاصل میشود. قبل از اشیاء اصلاً قبل و بعدی ما نداشتیم. پس حادث است ، بعد از وجود اشیاء هم حادث میشود. چنین حادثی و چنین مخلوقی نمیتواند صفت کمالیِ خدای ازلی قرار بگیرد.
«فتحقّق القبل و البعد إنما يكون» یعنی یتحقق «بوجود الأشياء» یعنی اشیاء که آمدند قبل و بعد را با خودشان میآورند، «و أما هو سبحانه فهو قبل القبل بلا قبل» او قبل از اشیاء است؛ قبل از قبلیت اشیاء است، که هیچی، قبل از خود اشیاء هم هست. قبل از قبل هم هست بلا قبلٍ. او قبل از زمان است، «بلا قبل» یعنی بلا زمان، بدون قبلیتی که در بین ممکنات هست. یعنی اینطور نیست که او را با یک قبلیتی ملاحظه کنیم بگوییم او قبل است، یعنی در یک ظرفی که قبل و بعد دارد او قبل نیست، اصلاً خارج از ظرف است.
«بمعنى أنه موجد القبل في الأشياء»؛ او موجد است و «قبل»، مخلوق اوست؛ «فلا أثر للقبلية» که مخلوق است «فيه تعالى». مخلوق هیچوقت اثر در خالق نمیگذارد.
«و لذلك دلت القبلية و البعدية على أنه» یا أنّه، فرقی نمیکند «لذلك»، یعنی بهخاطر اینکه قبلیت مخلوق اوست و نمیتواند اثر... و مخلوق نمیتواند اثر در خالق بگذارد، «دلت القبلية و البعدية»یی که خدا در مخلوقات ایجاد کرده است...