80/09/10
بسم الله الرحمن الرحیم
ادامه شرح حدیث دوم (صفحه 158-159)/باب دوم در توحید و نفی تشبیه /شرح کتاب توحید صدوق
موضوع: شرح کتاب توحید صدوق/باب دوم در توحید و نفی تشبیه /ادامه شرح حدیث دوم (صفحه 158-159)
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
«بتجهيره الجواهر عرف أن لا جوهر له» [1] [2]
از اینکه چهار تا جمله پیدرپی گفته میشوند که شبیه هم هستند و دلیلشان هم تقریباً یکسان است؛ جمله اول را که «بتشعيره المشاعر عرف أن لا مشعر له» [3] [4]
بود خواندیم و معنا کردیم.
اما جمله دوم این است که خدا جواهر را آفرید. بنابراین جواهر نمیتوانند او را موصوف کنند، یا اینکه جزء ذات او قرار بگیرند؛ یعنی او جوهر نیست. نه به این صورت که جوهر وصف او باشد، و نه به این صورت که جوهر جزء ذات او باشد.
جوهر نمیتواند وصف او باشد، زیرا که فعل او وصف او نمیشود. او قبولکنندهی فعل خودش نیست، و او کاملشونده به فعل خودش نیست.
اما جزء ذاتش نمیشود، بهخاطر اینکه اگر آن جوهر بخواهد جزء ذات او بشود، با توجه به اینکه معلول او است - یعنی به وسیلهی اثر او درست شده - لازمهاش این است که او در بخشی از ذات خودش که جوهر است تأثیر گذاشته باشد؛ یعنی علت، منشأ خودش شده باشد. چون معلول همان خودش شد. این جوهر که معلول است، جزء خودش شد. پس اگر این علت بخواهد مشتمل بر جوهر باشد، چون جوهر معلولش است، لازم میآید که خودش در خودش تأثیر بگذارد، و این ممکن نیست.
بنابراین نه جوهر میتواند وصف خدا باشد، و نه هم میتواند جزء ذات او باشد.
از اینکه خدا جواهر را درک کرد و جواهر معلول او شدند، ما کشف میکنیم که خود او جوهر نیست؛ و الا اگر جوهر باشد، لازمهاش این است که معلولش را داشته باشد، یا به عنوان وصفی یا به عنوان جزئی، که هر دویش خطاست.
این بیانِ این عبارت بود که همانطور که توجه کردید، این بیان در جلسه گذشته هم توضیح داده شد، منتها در تشعیر مشاعر، حالا در تجهیر جواهر.
ایشان قبل از اینکه به این بیان اشاره کنند - این بیان را دیگر توضیح نمیدهند، چون قبلاً گفتند، فقط اشاره میکنند - قبل از اینکه اشاره کنند، میگویند «تجهیر» معنایی دارد که در اینجا جزء آن معنا را نباید در ضمن «تجهیر» آورد؛ زیرا که «تجهیر» به معنای «جعل الجوهر» است. اگر گفته بود «و بتجهیره عرف ان لا جوهر له»، مشکلی نداشتیم؛ «تجهیر» را حمل میکردیم بر «جعل الجوهر». اما «جوهر» را که جزئی از معنای «تجهیر» است، خود امام در عبارت آوردند. «تجهیر» یعنی «جعل الجوهر»، پس یک جزءِ معنای «تجهیر»، «جعل» است، یک جزء دیگرش «جوهر» است. این جزء دیگر را خود امام در عبارت آوردند؛ پس «تجهیر» به معنای «جعل الجوهر» نمیشود، «تجهیر» به معنای «جعل» میشود در اینجا. «تجهیر الجواهر» یعنی «جعل الجواهر».
پرسش: در «تشعیر» چطور؟
پاسخ: «تشعیر» هم همینطور میشود.
پس «تجهیر» در همهجا به معنای «جعل الجوهر» است، ولی خود امام آن جزء معنا را که جوهر باشد در عبارت آوردند، فرمودند «تجهیر الجواهر»؛ دیگر نمیشود «تجهیر» را به معنای «جعل الجوهر» گرفت، و الا معنای عبارت این میشود: «جعل الجوهرِ الجواهرَ»، «جعل الجوهرِ الجواهر» که... یعنی «جعل الجواهر»؛ «تجهیر» یعنی «جعل الجواهر»، حالا اینطور میشود که «تجهیر» یعنی «جعل الجواهرِ الجواهر». خب، باید چون «الجواهر» در عبارت آمده، بخشی از معنای «تجهیر» را که «الجواهر» باشد حذف کنیم، بلکه «تجهیر» را به معنای «جعلِ» خالصتاً در اینجا قرار بدهیم.
در «تشعیر المشاعر» هم همین است، چون «تشعیر» به معنای «جعل المشاعر» است. چون خود امام «المشاعر» را ذکر کردند، دیگر «تشعیر» را ما در آنجا به معنای «جعل المشاعر» نمیگیریم، به معنای «جعلِ» خالی میگیریم. نه به معنای جعل خالی باشد، «تشعیر» به معنای جعل نیست، همانطور که «تجهیر» به معنای جعل نیست؛ ما تجرید میکنیم کلمه را از بعضی از معانیاش، از جزء معنایش تجریدش میکنیم، آن جزء را نادیده میگیریم.
پرسش: جعل الجوهر جوهراً هم میشود؟
پاسخ: جعل الجوهر جوهراً هم میشود، ولی عبارت اینطور نیست؛ و الا اگر اینطور بود: «بتجهیره جوهراً»...
پرسش: یعنی «بجعله الجواهرَ جواهرَ».
پاسخ: خب بله، اگر عبارت تاب این را داشت این کار را میکردیم: «بجعله الجواهرَ جواهرَ». این کار را... نه، این را نداریم، اینطور نیست. این «الجواهر» در اینجا مفعول «تجهیر» قرار گرفته است.
پرسش: بله، جعل دو مفعول دارد.
پاسخ: جعل دو مفعول دارد، ولی مفعول جعل... «بتجهیره» میگوید «بجعله الجواهرَ الجواهرَ»؟ عبارت اینطوری نیامده است آخه. «بتجهیره الجواهر» یعنی «بجعله الجواهر»، عبارت روشن است.
«التجهير جعل الشيء جوهراً» [5] است، «و في العبارة تجريد للكلمة عن بعض أجزاء المعنى» است؛ یعنی بعضی اجزاء معنا در این کلمه تجرید شده است، در این عبارت تجرید شده است. اصلاً لازم نیست همهجا تجرید بشود، ولی در فعل عبارت، در این عبارت، کلمه - یعنی کلمهی «تجهیر» - تجرید شده از بعض اجزاء معنایش که «الجواهر» باشد، از «الجواهر» تجرید شده است. به معنای «جعل الجواهر» بود، حالا به معنای «جعلِ» خالی آمده دیگر، «الجواهر» در آن نیست.
خب، این، «أي» تفسیر کلمه نیست، یعنی تفسیر «تجهیر» نیست؛ این تفسیرِ کل جمله است. میخواهد تفسیر کند کل جمله را. آن تکه تمام شد، تا سر عبارت «تجرید للکلمه عن بعض اجزاء المعنی» تمام شد. این تفسیر، تفسیرِ این عبارت نیست، تفسیر این توضیحی که خودشان دادند نیست؛ تفسیر عبارت امام است:
«تجهیره الجواهر عرف ان لا جوهر له» یعنی: «بجعله الجواهر جعلاً بسيطاً حتى توجد الجواهر، عرف أن لا جوهر له». این معنای عبارت امام است:. به اینکه خدا جواهر را به جعل بسیط جعل کرد، که جعلش هم جعل مرکب نبود، اینطور نبود که اول شیء را جعل بکند بعد این شیء را تبدیلش کند به جوهر، بلکه از اول همان شیء را جوهر آفرید، که جعل، جعل بسیط است. «بجعله الجواهر جعلاً بسیطاً» تا اینکه جواهر یافت شود - این «حتی توجد الجواهر» غایت برای جعل است - جعل بسیط کرد تا اینکه جواهر وجود بگیرند، که نتیجهی این جعل، وجود جواهر بود.
خب، اینکه خدا جواهر را جعل کرد به جعل بسیط، و نتیجهی این وجود جواهر شد، از این جعلش میفهمیم که «لا جوهر له»، جوهری برایش نیست؛ «كما قلنا في البيان السابق»، که نه جوهر به عنوان وصف بر او ثابت است، و نه به عنوان جزء ذات برای او ثابت است، به همان دلیلی که بیان شد.
خب، وارد مسألهی دیگری میشوند، و آن اینکه حالا از خدا بگذریم، وسائط فیض که مبادی عالیه هستند، آنها جوهر را در مادون خودشان جعل کردند یا نکردند؟ بالاخره اینها خودشان جواهر هستند، ولی مادونشان هم جواهری وجود دارد. فرض این است که این مبادی عالیه واسطه در فیضاند و به منزلهی علتاند برای مادونشان؛ یعنی جاعل مادوناند. آیا اینها آن مادون را که جعل میکردند، در بین مادون جوهر نبود؟ مسلماً در بین مادون آن عقول، جوهر هم بود، و آنها جعل جوهر کردند. پس اگر آنها جعل جوهر کردند، مثل خدایی که جعل جوهر کرده باید جوهر نباشند؛ همانطور که خدا چون جاعل جوهر است جوهر نیست، آنها هم که جاعل جوهرند باید جوهر نباشند. پس چگونه میگوییم آنها جوهرند؟ ما عقول عالیه را جوهر میدانیم، با اینکه آنها جاعل جوهرند؛ یعنی مادون خودشان را که جواهر نفسانی و مادی باشد، هر دو را اینها جعل کردند. پس با اینکه جعل جوهر کردند، باز خودشان جوهرند؛ یعنی آن قاعدهای که شما در مورد خدا گفتید در مورد اینها جاری نمیشود، با اینکه قاعدهتان کلی بود و باید در مورد اینها هم جاری بشود.
ایشان میفرمایند دو جور جوهر داریم. در جواب میفرمایند دو جور جوهر داریم. یک جوهر، امر عامی است، یک مفهوم ذهنی است، آن که جعلشدنی نیست، عقول هم جعلش نمیکنند، این در ذهن خود ما میآید؛ و آن به معنای «الموجود لا فی موضوع» است. این یک عنوان است. این عنوان عام را ما هم بر جوهرِ اصل صادق میکنیم. جوهر اصل یعنی همانی که در اصطلاح گفته میشود جوهر، بعد وقتی شعبه برایش درست میکنیم میگوییم این جوهر تقسیم میشود به جسم و غیر جسم، جسم تقسیم میشود به نامی و غیر نامی، نامی تقسیم میشود به حیوان و غیر حیوان، حیوان تقسیم میشود به انسان و غیر انسان؛ این تقسیمات مالِ همین جوهر اصل است، یعنی همانی که ابتدا میگوییم جوهر است و بعداً تقسیمش میکنیم. البته معنای دوم جوهر هم همین است، که الان عرض میکنم.
خب، فصول این جوهر اصل، جسم بودن، نامی بودن، حیوان بودن، انسان بودن، اینها فصول هستند که با این فصول، آن جوهر اصل را ما تقسیم میکنیم به انواعی.
تمام اینها مصداق «الموجود لا فی موضوع» هستند؛ هم جوهر اصل، مصداق «الموجود لا فی موضوع» است، هم فصولش مصداق «الموجود لا فی موضوع» هستند. پس این جوهرِ معنای عام، که یک عنوان است، بر همهی این مصادیقی کذایی که گفتیم صادق است، و این اصلاً مجعول نیست که بعد شما بگویید که عقول این جوهر را جعل کردند پس چرا خودشان جوهرند؟ این معنای اول برای جوهر، که «الموجود لا فی موضوع» است، عنوانی است عام، هم بر جوهر اصل صادق است، هم بر فصول جوهر اصل که با ضمیمه شدن به جوهر اصل انواع جوهر را درست میکنند، بر همهی اینها صادق است. و صدقش هم صدق عرضی است نه صدق ذاتی.
مثلاً وقتی میگوییم «الانسان حیوان»، صدق حیوان بر انسان صدق ذاتی است، چون جزء ذات او است؛ صدق ناطق هم بر انسان صدق ذاتی است؛ اما صدق ضاحک بر انسان صدق عرضی است. یعنی چیزی که به حمل اولی بر شیء حمل بشود، میشود صدقش صدق ذاتی، حمل اولی ذاتی، صدقش میشود صدق ذاتی؛ اما اگر چیزی خارج از ذات باشد - خواه به حمل اولی حمل بشود، خواه به حمل شایع - این را نمیگوییم ذاتی، این میشود عرضی.
عنوان «الموجود لا فی موضوع» خارج از این جوهر است، خارج از این فصول جوهریه است؛ پس صدقش بر این جواهر و این جوهر اصل و فصول جوهریه، صدق عرضی است. تمام.
این یک معنای جوهر؛ که این معنای جوهر توجه فرمودید عنوان است، و مجعول نیست، بلکه امر انتزاعی است، و قابل این است که حمل عرضی بشود بر مصادیق.
معنای دوم جوهر همان است که همهی محمولات را بر آن حمل میکنیم و او را موضوع قرار میدهیم.
دو تا خصوصیت برای معنای واقعی جوهر داریم. توجه کنید این دو خصوصیت با هم فرق میکنند، یک وقت اشتباه نشود و به نظرتان در عبارت مصنف ناسازگاری نرسد؛ چون عبارت، ظاهرش یک مقداری به نظر میرسد ناسازگار است. با این توضیحی که عرض میکنم، معلوم میشود مشکلی ندارد. نه، عبارت ناسازگار نیست، ما ممکن است درست نفهمیم.
ایشان میفرماید که این جوهری که به معنای دوم میگیریمش دو تا خصوصیت دارد.
یکی اینکه موضوع است برای تمام محمولات؛ محمولاتی که با انضمام به این موضوع، یک نوع حقیقی را درست میکنند.
خب، جوهر را موضوع قرار میدهیم، میگوییم: «جسمٌ»، جسم را بر او حمل میکنیم. با حمل شدن جسم بر جوهر، یک نوع حقیقی درست میشود به نام جسم. باز یک محمول دیگر را بر او حمل میکنیم: «نامٌ»، یا «حیوانٌ»، یا «انسانٌ»؛ بالاخره یکی از این محمولات را که فصول خودش هستند، اینها را بر او حمل میکنیم. با حمل این محمولات بر این موضوع، نوع حقیقی درست میشود. این یک خصوصیت برای جوهری که به معنای دوم است.
خصوصیت دوم این است که این جوهر، محل تمام صور عالم است؛ هم محل صورتهای جوهریه است، هم محل صور عرضیه است. «محل است»! توجه کنید! میخواهم بگویم بین دو تا عبارت مصنف، بین دو تا عبارت شارح تهافت و ناسازگاری نیست. محل است برای تمام صور جوهریه و عرضیه. خاصیت اول این بود که موضوع است؛ خاصیت دوم این است که محل است.
موضوع، یعنی همان موضوعی که در منطق میگوییم، در قضیه موضوع قرار میدهیم. موضوع است برای محمولات؛ یعنی یک موضوعی داریم، یک محمولی داریم. محمولات هم باید بتوانند بر او حمل بشوند. اگر بتوانند بر او حمل بشوند، باید سنخ خودش باشند، یعنی آنها هم جوهر باشند؛ مثل دیدید ما حیوان را حمل کردیم، جسم را حمل کردیم، نامی را حمل کردیم، انسان را حمل کردیم. اینها حمل شدند بر چه؟ بیاض بر جوهر حمل نمیشود، بیاض بر جوهر حمل نمیشود؛ و لذا با جوهر، یک نوع حقیقی تشکیل نمیدهد. بیاض عرض است، حمل نمیشود.
اما این موضوع، محل قرار میگیرد هم برای جوهر، هم برای عرض؛ یعنی هم برای صور جوهریه محل قرار میگیرد، هم برای صور عرضیه. یعنی اگر یک جوهری داشتیم، حالا این جوهر با فصلِ جسم متفصل بود، یا با فصل نبات متفصل بود، یا با فصل حیوان یا با فصل انسان یا با هر فصلی متفصل شد، میتواند محل بشود برای صورتی که همان صورت نوعیه است، و میتواند محل بشود برای عوارض. موضوع عوارض هم هست.
بعد از اینکه متفصل شد به فصلی - یعنی بعد از اینکه آن محمولات فصلیه را گرفت و نوع حقیقی شد - آنوقت میتواند محل بشود هم برای صور جوهریه، هم برای صور عرضیه.
پس توجه میکنید که این جوهر به معنای دوم، دو تا خصوصیت دارد.
• خصوصیت اولش این بود که موضوع شد برای همهی محمولاتی که میتوانند بر او حمل بشوند، که همان فصولش هستند.
• خصوصیت دوم این شد که محل شد هم برای جواهر، هم برای اعراض.
اینکه من تأکید میکنم برای این است که در خصوصیت دوم ایشان جوهر را محل عوارض هم میگیرد. وگرنه شما احتمال ندهید در خصوصیت اول هم این کار را میکند؛ در خصوصیت اول میگوید باید این جوهر، موضوع باشد برای محمولات. محمولاتش دیگر نمیتوانند عرض باشند؛ چون عرض حمل بر جوهر نمیشود. وقتی میگوید «موضوع باشد لسائر المحمولات»، منظورش از سائر المحمولات، محمولات جوهری است، که این جوهر محمول میشود برای محمولات جوهری. ولی وقتی میگوید محل میشود برای همهچیز، محل میشود برای «صور العالم»، توضیح میدهد: چه صورت جوهری باشد، چه صورت عرضی. محل شدن عیبی ندارد؛ محمولِ اعراض قرار نمیگیرد، ولی محل اعراض قرار میگیرد. همین دیوار بالاخره جوهر است، و محل صورت جوهریه قرار گرفته، که خود صورت دیوار باشد؛ محل عوارض هم قرار گرفته است.
پس جوهری که ما به معنای دوم میگوییم، جوهر خارجی است؛ مثل آن جوهر به معنای اول نیست که یک عنوان بود. این جوهر خارجی است.
جوهر خارجی،
• اولاً میتواند محمولات فصلیه را - که حتماً محمولات، محمولات فصلیهاند - محمولات فصلیه که خودشان هم جوهرند، آنها را بپذیرد، با پذیرفتن آنها یک نوع حقیقی درست کند.
• ثانیاً میتواند محل بشود برای تمام صور عالم، چه صور جوهری، و چه صور عرضی.
تا اینجا معلوم شد که دو تا اطلاق برای جوهر داشتیم:
یک اطلاق این بود که اطلاق عنوان عام بود، که جوهر یعنی «الموجود لا فی موضوع»؛ که این هم صادق شد بر خود جوهر اصل، هم صادق شد بر فصول. که جوهر اصل، همین جوهر به معنای دوم است، که الان عرض گفتم. هم این عنوان جوهر صدق میکند بر این جوهری که الان گفتیم - که الان معنای دوم بود که اسمش را گذاشتیم جوهر اصل - هم صدق میکند بر فصولش؛ یعنی بر حیوان و جسم و ناطق و امثال ذلک، بر همهی اینها که این فصول وقتی ضمیمه میشدند به جوهر، نوع درست میکردند. یا به تعبیر دیگر، نگویید فصول، بگویید محمولات. ایشان در تعبیر دومش دارد: «جوهر موضوع است لسائر المحمولات»، منظور از جوهر، جوهر اصل است، منظور از محمولات همان فصول است.
خب، جوهر به معنای اول که عنوان است و به معنای «الموجود لا فی موضوع» است، هم صدق میکند بر جوهر اصل که در معنای دوم مأخوذ است، هم صدق میکند بر فصول آن جوهر که محمولات آن جوهرند. خب، معنای دوم هم معلوم شد؛ همان جوهر خارجی است که دو تا خصوصیت دارد: اولاً موضوع است لسائر المحمولات فصلیه، ثانیاً محل است لصور العالم، چه صور جوهریه، چه صور عرضیه.
حالا اشکال را میخواهیم جواب بدهیم. اشکال این بود که اگر عقول جاعل جوهرند، طبق قاعدهای که شما در واجب تعالی گفتید، خودشان باید جوهر نباشند، در حالی که جوهر هستند.
در جواب میگوییم: منظور از جوهر کدام جوهر است؟ جوهر عنوانی را میگویید؟ آن که اصلاً جعل نمیشود، هیچ، از بحث بیرون است. اما آن جوهر خارجی، که معنای دوم جوهر است، آن مجعول است، ولی مجعولِ الله تعالی است. آن مجعول الله تعالی است که محلّ تمام صور عالم است، یعنی حتی محل عقول هم هست. حتی محل عقول هم هست، آن را خدا جعل میکند، عقول دیگر جعل نمیکنند. عقول کاری که میکنند، جعل صور جوهریه است. صور جوهریه را - مثل صورت انسان، مثل صورت نبات و امثال ذلک - جعل میکنند، و در آن محلّ العالم، که جوهر است و حالا بگویید ماده است، قرار میدهند. پس کار عقول، جعل جوهر نیست؛ کار عقول، جعل صور جوهریه است؛ که صورت جعل میکند، خودش هم صورت است. صورت جعل میکند، خودش هم صورت است، منتها نه آن صورت مجعول، خودش یک صورت دیگری است.
خلاصه، آنی که جعل شده، در خود عقل حاصل نیست. صورت جوهریه را عقل جعل میکند، خودش هم آن صورت نیست، خودش یک چیز دیگری است. جوهر را که مطلق است و عام، او جعل میکند، خدا جعل میکند؛ یعنی اصل ماده مثلاً، جعل شده به وسیلهی خدا.
یا اگر - این را هم اضافه میکنیم حالا، شاید در عبارت ایشان نباشد، شاید بتوانیم از عبارتش استفاده کنیم - اگر جوهری را هم عقل جعل میکند، به آن جوهر متصف نمیشود، و آن جوهر ذاتش را یا جزء ذاتش را تشکیل نمیدهد، نه اصل جوهریت. اصل الجوهریه ذات عقل را تشکیل میدهد، ولی آن جوهری که عقل جعل کرده - که مثلاً جوهر مادی است - آن نه وصف عقل قرار میگیرد، نه جزء ذات عقل قرار میگیرد. پس قاعده در عقل هم پیاده شد. قاعده گفت: معلولِ هیچ موجودی، نه وصف آن موجود میشود، نه جزء ذات آن موجود میشود. معلول عقول هم اینچنین هستند. اگر جوهر باشند، یک جوهر خاصی هستند؛ آن جوهر خاص نه وصف عقل قرار میگیرد، نه جزء ذات عقل قرار میگیرد. بر فرض که عقل، جوهر باشد - که هست - آن جوهر، مجعول خودش نیست؛ بلکه جوهری است به همان جوهریت عام که عرض کردیم، جوهر به آن معناست، جوهرِ عام است؛ یعنی آن عنوان عام که «الموجود لا فی موضوع» باشد، بر او هم صادق است، بر او هم صادق است. اما این دیگر مجعول نیست! این صدق عرضی دارد، این مجعول نیست. آنی که مجعول است، جوهر است. خب، این را خدا جعل کرده است. اما جوهر مادی را، درست است که از طریق عقل جعل میشود، اما این جوهری که از طریق عقل جعل میشود - جوهر مادی - نه وصف عقل قرار میگیرد، نه جزء عقل. پس قاعده آنچنانکه در خدا صادق بود، در عقول هم صادق است، مورد نقض ندارد، بنابراین به کلیت خودش باقی است، و چون به کلیت خودش باقی است، قاعدهای است صادق.
خب، من مطلب را جمع کنم. در مورد واجب تعالی حرف را توضیح دادیم و نتیجه را گرفتیم، که احتیاج به توضیح ندارد و در متن هم تطبیق کردند.
اما در مورد مبادی عالیه و علل مفارقه اشکال مطرح شده بود، ایشان جوابی داد. البته به صورت اشکال و جواب نیست، ایشان میگوید: از حرفی که ما در مورد واجب تعالی زدیم، روشن شد که مبادی عالیه، جواهر معلولاتشان جعل نمیشود. جواهر معلولاتشان را خدا جعل کرده است. آنها فقط صور جوهریه را جعل میکنند. بعد معنا میکند جوهر را، دو معنا برای جوهر میآورد.
پرسش: عقول که جوهر را جعل میکنند، آیا از جوهر انتزاع میکنند؟ وقتی جوهر انتزاع میکنند، جعل میکنند، از این... عقل از... خدمتتان عرض کنم که از... مخلوقات انتزاع میکند، مانند الان عقل من از مشهد... بله، تصویر مشهد را جعل میکنم.
پاسخ: انتزاع، خلق نیست.
پرسش: نه، انتزاع...
پاسخ: انتزاع، خلق نیست. جعل جوهر... بحث در این نیست که عقل انتزاع میکند یا نمیکند. ببینید! عقل صورت جوهریه را ایجاد میکند، به اذنالله ایجاد میکند؛ با آن فیضی که خدا به او داده است، صورت جوهری را ایجاد میکند. اما صورت جوهریهای را که خود عقل نیست - در حالی که عقل خودش هم صورت است - اما صورتی را که خودش نیست جعل میکند، یعنی صورتهای مادی را، صورتهای پایینتر، صورت نفس را، صورت مادی را، اینها را جعل میکند.
پرسش: از بیرون هستند آنها را جعل میکند؟
پاسخ: همینهایی که در بیرون هستند، بله.
پرسش: آن میشود جعل یا میشود انتزاع؟ از برداشتن از بیرون؟
پاسخ: آنی که بیرون هست جعل میکند، یعنی نفس را جعل میکند، این میشود انتزاع؟
پرسش: نفس؟
پاسخ: نفس را خلق میکند، این میشود انتزاع؟
پرسش: نفس؟ نفس را نمیتواند خلق کند. پس الان من میتوانم خلق کنم؟ نه، پس... میخواهد صورت ذهنی به بیرون میآورد از بیرون. الان من میدانم، شما میدانید که من یک موجودی هستم؛ ذهن شما موجودیت ما را انتزاع میکند.
پاسخ: بله، انتزاع... بحث انتزاع را ما نداریم؛ بحث همین جعل را داریم که جعل هم یعنی در خارج ایجاد کردن. البته عقل ایجاد نمیکند، خدا ایجاد میکند، منتها واسطهی ایجاد، عقل میشود. اینها میشوند مجاری فیض. ما ایجاد را به عقل نسبت نمیدهیم، موجد، خداست؛ منتها از طریق این عقل دارد ایجاد میکند، که ما به این مناسبت به عقل هم ایجاد نسبت میدهیم، به این مناسبت که واسطه در فیض شده است، به او ایجاد را نسبت میدهیم. ایجاد کردن یعنی انتزاع کردن نیست.
خب، صورت جوهریه را عقل ایجاد میکند. بعدش ایشان وارد این بحث میشود که جوهر دو معنا دارد: یک معنای عام دارد، یک معنای عنوانی دارد، یک معنای خارجی دارد؛ در یک معنا عنوان است و در یک معنا خارجی است. آنوقت آن خارجی را ایشان میگوید که محل است برای تمام صور عالم، و همچنین موضوع است برای محمولات جوهریه، که با این محمولات جوهریه... وقتی این محمولات جوهریه ضمیمه میشوند به این موضوع، یک نوع حقیقی درست میشود؛ که همهی اینها را توضیح دادم. حالا انشاءالله دوباره به عبارت که رسیدیم اگر لازم بود توضیحی هم عرض میکنم.
پرسش: «و بتجهیره الجواهر عرف ان لا جوهر له»... اینجا میخواهیم بگوییم که خدا جوهر ندارد، اما در مورد عقول، شما فرمودید جوهر نیستند، یا...
پاسخ: جوهر ندارد، جوهر ندارد. بله، فرق نمیکند، چه جوهر ندارد، چه جوهر نیستند. ببینید، ما جوهریت داریم، یعنی ما جوهریم؛ وقتی جوهر بودیم معلوم میشود که جوهریت برای ما هست.
پرسش: نه، جوهر ندارد یعنی چه؟
پاسخ: جوهر ندارد یعنی چه؟ یعنی خلقی به نام جوهر ندارد؟ نه، منظور این نیست. این منظور نیست؛ خلقی به نام جوهر دارد.
پرسش: جهر به معنای آشکار بودن است...
پاسخ: نه، اینها همه را توضیح دادیم شما تشریف نداشتید؛ منظور این نیست. خب، ببینید! جوهر ندارد یعنی...
پرسش: یعنی عرض نیست.
پاسخ: یعنی جوهر است. جوهر ندارد یعنی عرض نیست؟! یا عرض هست؟
پرسش: عرض است دیگر، جوهر ندارد.
پاسخ: نه، جوهر ندارد، این جوهر را ما، یادتان است گفتیم یا وصفش است یا جزءش است.
پرسش: نه، ما اینجا میگوییم جوهر هست، خودش جوهر است، دیگر ما نمیگوییم جوهر دارد. ممکن است بگوییم جوهریت دارد، جوهر جوهریت دارد، ولی جوهر جوهر ندارد، عرض جوهر دارد. جوهر هم عرض...
پاسخ: نه، عرض جوهر ندارد؛ عرض موضوع دارد که موضوعش جوهر است، میتواند جوهر باشد میتواند عرض باشد. عرض جوهر ندارد. ببینید، جوهر جوهر دارد. آنی که جوهر است به او میگوییم جوهر دارد.
پرسش: جوهریت ...
پاسخ: بله! عرض که جوهر ندارد؛ عرض خودش را نگاه کنید جوهر ندارد که.
پرسش: نه، در ذاتش که ندارد، یعنی...
پاسخ: همان دیگر! مبنای ما همین است که چیزی در ذاتش جوهر داشته باشد؛ در ذاتش جوهر دارد. اصلاً تمام اصل و قاعدهای هم که ما جلسه گذشته گفتیم، توجه کردید؟ بحث را بردیم یا روی وصفش یا روی ذاتش. نه اینکه به عنوان موضوع، جوهر دارد یا ندارد. بله، عرض به عنوان موضوع جوهر دارد، جوهر به عنوان موضوع جوهر ندارد. هیچ جوهری به این معنایی که شما میگویید جوهر ندارد. ولی «لا جوهر له» یعنی برای ذاتش جوهری نیست، یعنی ذات جوهر نیست. همانطور که گفتیم...
پرسش: جوهریت ندارد.
پاسخ: بله، منظور همین است دیگر. همانطور که مشعر ندارد، جوهر هم ندارد؛ یعنی جوهر نیست، یعنی جوهر نیست.
پرسش: اگر مشعر ندارد به این معنا نمیگرفتیم. در مشعر ندارد میگفتیم یعنی مشعری ندارد که از راه او معرفت حاصل بکند.
پاسخ: همین دیگر. خود ذاتش مشعر نیست، نه مشعری دارد که جزء ذاتش باشد، نه مشعری دارد که وصفش باشد؛ هیچکدام را ندارد. جوهر هم همینطور: نه جوهری دارد که جزء ذاتش باشد، نه جوهری دارد که وصفش باشد. این را داریم میگوییم. جوهری که جزء ذاتش باشد ندارد، جوهری هم که وصفش باشد ندارد. معنایش برگردیم به همین میشود که جوهر نیست.
«ومن ذلك يظهر» [6] ، که مبادی عالیه و «العلل المفارقة» - علل مفارقه یعنی مفارق از ماده- «لا يُجعل جواهر معلولاتها»، جواهرِ معلولاتشان مجعول نیست؛ یعنی اینها معلولاتی دارند، به اذن خدا به آنها اجازه داده شده است که معلولاتی داشته باشند، این معلولاتشان هم جواهر دارد، اما این جواهرِ معلولاتشان مجعول نیست.
«بل صورها الجوهرية» در بین معلولات، آنی که مجعول است، صور جوهریهشان است؛ صور جوهریهشان مجعول است. صور جوهریه... بله؟
پرسش: فعل مجهول است یا معلوم؟
پاسخ: حالا اگر «تَجعل» باشد، بله: «لا تَجعل جواهرَ معلولاتها».
پرسش: جواهرِ معلولاتشان، فاعلش که معلوم است، حالا معلوم یا مجهول بودن...
پاسخ: نه، اصلاً مجعول هم نیست. جواهر معلولاتشان اصلاً مجعول هم نیست. جواهر را در اینجا به معنای همان عنوان عام میگیرد ایشان. آن اصلاً مجعول هم نیست، که به معنای «الموجود لا فی موضوع» باشد؛ آن اصلاً مجعول هم نیست، بلکه صور جوهریهی این معلولات مجعول است، نه مجعولِ خدا نیست، بلکه...
پرسش: صور جوهریه بر یک جوهری پوشانده میشود، که بر هیولی باشد.
پاسخ: این هیولی هم باز صورتی دارد، صورت جوهریهاش مجعول است. باز بالاخره هیولی به...
پرسش: خود هیولی چه؟
پاسخ: به عنوان... اگر صورتی داشته باشد بالاخره یک صورتی دارد؛ صورت جوهریه یعنی تحققش، همان حقیقتش است. حقیقتش با یک چیزی است که او مجعول است، جوهریتِ او مجعول نیست؛ یعنی خود هیولی را شما فرض کنید یک صورت مجعول بگیرید، آنوقت «الموجود لا فی موضوع» بودنش، جوهریت او است.
پرسش: آن عنوان انتزاعی را میفرمایید؟ خود جوهر...
پاسخ: خب ایشان هم همان عنوان را دارد میگوید. ایشان هم همان عنوان را میگوید، هنوز جوهر به آن معنا نیامده است. جوهر به معنای دوم که از عرض شماست نیامده است؛ آن عنوان را ایشان دارد میگوید: «لا یجعل جواهر معلولاتها...».
پرسش: علل مفارقه پس به چه معنا هستند؟
پاسخ: «لا یجعل» یعنی... اجازه بدهید! «لا یجعل» یعنی مجعول نمیشود جواهر معلولاتشان، مجعول نمیشود؛ جواهرشان مجعول نمیشود، بلکه صورشان مجعول میشود. مفارقه عرض کردم، مفارق از ماده. علل مفارقه یعنی علل مفارق از ماده، یعنی مجردات.
صور جوهریه یعنی چه؟ «أي المنسوبة إلى الجوهر الذي هو الموجود لا في موضوع» ببینید، جوهر را اینطور معنا میکند. این جوهر، مجعول نیست. صور جوهریه یعنی صوری که منسوب باشند به جوهری که «الموجود لا فی موضوع» است. منسوب به این جوهرند، و این جوهر مجعول نیست؛ یعنی مجعول خدا نیست، اصلاً نیست، در خارج نیست که مجعول باشد، بلکه یک عنوان انتزاعی است، یک معنای عام است.
«و هو المعنى العام»؛ معنای عام که در خارج موجود نیست؛ اولاً معنا است، معنا که در خارج نیست، ثانیاً عام است.
« و هو المعنى العام للجوهر الأصل و فصوله» جوهر اصل را توضیح دادم چیست و فصولش را هم گفتم. دیدید همه از قبل روشن شد.
پرسش: معنا در خارج نیست، مصداقش...
پاسخ: بله، معنا همان است که در خارج نیست دیگر، میشود در ذهن، مفهوم. معنا یعنی مفهوم.
«و صدق ذلك المعنى على الكل صدق عرضي.»
روشن است، این را توضیح دادم. صدقِ این جوهر، همین معنای «الموجود لا فی موضوع» بر تمام مصادیق خودش صدق عرضی است، صدق ذاتی نیست. چرا؟ چون این یک عنوان است، و ذات شیء را یا جزء ذات شیء را تشکیل نمیدهد که صدقش بر شیء بشود صدق ذاتی؛ بلکه صدق یک عنوانی است که آن عنوان هم صدق عرضی دارد.
این جوهر الان مورد بحث ما بود. صور جوهریه یعنی صور منسوب به این جوهر. آنوقت این جوهر جعل نمیشود؛ این جوهر جعل نمیشود.
اما یک جوهر دیگر داریم که جعل میشود، خدا جعلش میکند؛ عقول جعلش نمیکنند. یا اگر افراد این جوهر را بگویید و بگویید عقول جعل میکنند، عقول متصف به افراد این جوهر که خودش جعل کرده نمیشود، ولی متصف به اصل جوهریت میشود.
آنی که بر عقول صادق است، «المعنى العام للجوهر» است، و او جعلی نیست، نه خدا جعلش کرده، نه عقول جعلش کردهاند، که شما بگویید: اگر مجعول است، پس چطور وصف عقل قرار میگیرد و بر عقل صدق میکند؟ اصلاً مجعول نیست، مجعولِ عقل هم نیست.
آنی که مجعول است، این معنای دوم است که الان میخواهند بگویند. و آن یا مجعول خداست یا اگر مجعول عقول باشد، بعضی از مصادیقش مجعول عقول است که عقول آنها نیستند؛ یعنی نه متصف به آنها است، نه اینکه آنها جزء ذاتشان است.
پرسش: در این عبارت کدام جوهر را میخواهد نفی کند؟
پاسخ: کدام جوهر را؟
پرسش: در آن معنای اول جوهر...
پاسخ: روایات...
پرسش: در روایات فرمودند «لا جوهر له» [7] [8] ، کدام جوهر را میخواهد نفی کند؟
پاسخ: روایات... روایات، جوهری را که الان میخواهیم مطرح کنیم میخواهد نفی کند. اما آن معنای عام هم بر خدا صدق نمیکند. آن البته در روایات نیامده آن، آن را از جای دیگر نتیجه میگیریم که صدق نمیکند، از دلایل دیگر ثابت میکنیم که صدق نمیکند. ولی جوهری که مخلوق است و خدا تجهیرش کرده است، آن را میخواهیم بگوییم خدا ندارد، نه به عنوان وصف، نه به عنوان جزء ذات؛ نه این عنوان را. البته آن عنوان را هم خدا ندارد، اما چرا ندارد، آن یک دلیل دیگر میخواهد.
پرسش: جوهر اصل را میخواهد نفی کند؟
پاسخ: جوهر اصل را میخواهد نفی کند، بله.
«بخلاف الجوهر بمعنى الموضوع لسائر المحمولات» [9] ؛ «سائر» در اینجا به معنای «جمیع» است. یعنی آنی که موضوع است برای همهی محمولات، آنی که موضوع میشود برای همهی محمولات، میشود جوهر. یعنی شما میگویید: «جوهرٌ» که جسمیت دارد؛ آنوقت با این جسمیت که به جوهر ملحق میکنید، نوع حقیقی را که جسم باشد درست میکنید. دوباره میگویید: جوهری است که نباتیت دارد. این محمول را که «نباتٌ» است بر او حمل میکنید؛ این محمول وقتی ضمیمه شد به این موضوع، یک نوع حقیقی دیگر به نام نبات درست میشود؛ و هکذا الی البقیه.
«الموضوع لسائر المحمولات» به طوری که «إذا انضمت» این محمولات «إليه»، به این موضوع، «تجعل» این موضوع را «نوعاً حقيقياً». یک نوع حقیقی درست میکند؛ این همه توضیح داده شد، هم از خارج، هم الان.
«فإنه بهذا المعنى»؛ جوهر به این معنا جنس اعلاست، که به توسط این محمولات، نوع درست میکند. این یک خصوصیت.
خصوصیت بعدی «و هو الأمر الذي كان محلا لصور العالم بأسرها، جواهرها و أعراضها» همین جوهر به معنای دوم، امری است که محل تمام صور عالم است؛ هم محل جواهر، هم محل اعراض.
بله، موضوع نیست برای اعراض، یعنی اعراض را بر او حمل نمیکنیم، ولی محل هست برای اعراض، یعنی اعراض در او حلول میکنند. امر اول این بود که موضوع است «لسائر المحمولات»، و عرض کردم منظور از محمولات، محمولات جوهری است که بتوانند بر او حمل بشوند. ولی خاصیت دوم این است که محل است برای تمام صور حتی اعراض؛ اما محل است، دیگر موضوع نیست.
توجه داشته باشید این دو تا خصوصیت با هم فرق میکنند، فکر نکنید ناسازگاری است؛ نگویید که ایشان گفت موضوع است برای همهی محمولات، بهطوریکه نوع حقیقی درست میکند، در حالی که اعراض با این جوهر نوع حقیقی درست نمیکنند. نمیخواهد بگوید اعراض با جوهر نوع حقیقی درست میکنند، میخواهد بگوید اعراض در جوهر حلول میکنند. حالا نوع حقیقی نسازند، چیز دیگری، نوع دیگری... پس در امر دوم میگوید: این جوهر، محل همهی صور است، هم محل جواهر، هم محل اعراض. در امر اول میگفت: نه، موضوع برای محمولات جوهری است، و با هر محمول جوهری نوع حقیقی را میسازد؛ که این دو تا مطلب است. و این جوهری هم که الان عرض میکنم جوهر خارجی است، نه جوهر عنوانی.
پرسش: آیا محل با موضوع فرق دارد در عمل؟
پاسخ: موضوع در قضیه است، که محمول بر او حمل میشود؛ محل در خارج است. موضوع، یعنی در قضیه موضوع قرار میگیرد، چیزی بر او حمل میشود؛ محل، یعنی در خارج چیزی در او حلول میکند.
پرسش: محل به موضوع هم شامل میشود؟
پاسخ: آن یک معنای دیگر است. موضوع دو تا معنا دارد؛ این یک معنایش الان اراده شده، چون موضوع در مقابل محمول است، بحث رفته روی قضایا؛ یعنی آنجایی که قضیهای تشکیل بدهید، شما این جوهر را موضوع قرار میدهید، بقیهی جواهر فصلیه را یا آن جوهرها را محمول قرار میدهید. کاری به خارج دیگر ندارد.
پرسش: پس عقول، صور را جعل میکنند؟
پاسخ: بله، صور جوهریه را؛ صور جوهریه به معنای اینکه صور منسوب به جوهر، آن هم آن جوهر عام؛ نه صور منسوب به جوهر، نه آن جوهری که محل این صور است، که معنای دوم است. یک جوهر گفتیم محل این صور است، که عقول جعلش نمیکنند. یک جوهر داریم... بله؟
پرسش: ....
پاسخ: اصل جوهر است. که جوهر اصل است به قول ایشان...
یک جوهری داریم که صور به او منسوباند، که وقتی میگوییم صور جوهریه، صور منسوب به چه؟ به این جوهر عنوان است؛ این صوری که جوهر به او منسوباند، عنوان است. جوهری که صور به او منسوب است، عنوان است.
پس دو تا جوهر داریم:
• یک جوهر عنوانی که صور به او منسوب است،
• یک جوهر واقعی و خارجی که صور در او حالّ است.
آن جوهر که صور به او منسوب است، که اصلاً جعل نمیخواهد. آن جوهری که صور در او حلول کردند، جعل میخواهد، اما جعلش را خدا کرده است. یا اگر عقول هم این را جعل کرده باشند، عرض کردم آن جوهری را که خودشان جعل کردند وصفشان قرار نمیدهیم، یا جزءشان قرار نمیدهیم. آنها اگر جوهرند، جوهر به معنای عنواناند، همان جوهر عنوانی؛ نه جوهر...
اصلاً عقول، جوهر به معنای عنوانی هستند، نه جوهر به این معنای دوم. جوهر به معنای دوم، همان جوهری است که در کلام منطقیین میآید، که میگویند این موجودات مادی همه جوهرند، که میگویند جوهر، بعد جوهر را تقسیم میکنند به اینکه یا جسم است، یا غیر جسم است و اینها؛ که این عنوان البته تقسیم میشود. ولی آن خود جوهر خارجی که محل صورت میشود، صورت در آن حلول میکند، یا عرض در آن حلول میکند، این را دیگر عقول، این نیستند.
خلاصه، به عبارت روشنتر، جوهری که به معنای دوم است در واقع ماده است؛ چه مادهی اولی، چه مادهی ثانیه. ماده را میگوییم جوهر. یعنی آنی که محل میشود برای صورت، یا محل میشود برای صورت عرض. آنی که محل شد برای صورت، ممکن است مادهی اولی باشد، ممکن است مادهی ثانیه باشد؛ آن هم که محل میشود برای عرض، حتماً مادهی ثانیه است. بالاخره جوهر یعنی ماده؛ یعنی مادهی اولی و مادهی ثانیه، جوهر به معنای دوم.
این مسلماً وصف عقول نمیشود، یا جزء ذات عقول نمیشود. بر فرض بگوییم عقول این را جعل کرده است، این عیب را هم ندارد. نگویید این جوهر را هم خدا جعل کرده است؛ خدا، خدا جعل کرده است، ولی نگویید حالا مباشرتاً خدا خلق کرده است، بگویید به توسط عقول خلق شده است. ولی عقول به این جوهر متصف نمیشوند؛ به آن جوهر عنوانی متصف میشوند. به آن جوهر عنوانی که مجعول عقول نیست.
پیچیده بود مطلب، نمیدانم روشن شد انشاءالله؟
پرسش: ماده را بگیریم حل میشود دیگر، نه؟
پاسخ: بله دیگر! ماده میگیریم، نه مادهی اولی؛ مادهی اولی و ثانیه هر دو. اصلاً جوهر به معنای ماده است در اینجا. جوهری که ایشان در اینجا گرفته به معنای ماده است که ضمیمه میشود با سائر محمولات، یعنی ضمیمه میشود با صور، میشود نوع حقیقی. و میتواند محل صور و محل اعراض قرار بگیرد؛ اگر مادهی ثانیه بود محل اعراض قرار میگیرد، اگر مادهی ثانیه یا مادهی اولی بود میتواند محل صور قرار بگیرد.
پرسش: اعراض بر صورت نوعیه حلول میکنند، نه بر جوهر؟
پاسخ: جوهر به معنای همین «الموجود لا فی موضوع» است، نه جوهر به معنای دوم. جوهر به معنای دوم، همان ماده است.
پرسش: صورت جوهریه...
پاسخ: صورت جوهریه معنای دوم نیست؛ صورت، ماده نیست. جوهر به معنای دوم، عرض کردم ماده است. من اول بحث اشاره کردم که ماده است، منتها زیاد روی این مطلب نماندم؛ فقط اشاره کردم ماده است و رد شدم. ولی الان عرض میکنم جوهر، جوهر به معنای دوم، ماده است، یا مادهی اولی یا مادهی ثانیه. ماده دیگر صورت نیست.
پرسش: صورت، مادهی ثانیه نیست؟
پاسخ: صورت، مادهی ثانیه نیست؛ مادهی ثانیه، مجموع صورت و ماده است. بله، صورت، مادهی ثانیه نیست. مادهی ثانیه، قابل است؛ صورت هیچ وقت قابل نیست. مجموع صورت و ماده را ما میگوییم قابل، و الا صورت تنها که قابل نیست. صورت، مادهی ثانیه نیست؛ مجموع صورت و آن مادهای که دارد، مادهی ثانیه است. مادهی خالی هم مادهی اولی است. صورت در یکی از این دو تا حلول میکند. عرض هم که در مادهی ثانیه حلول میکند. این میشود جوهر.
اما صورت جوهریه، این جوهر دوم نیست؛ این جوهر به معنای دوم، یا مجعول الله تعالی است یا اگر مجعول عقول باشد، نه وصف عقول است، و نه جزء ذات عقول است؛ یعنی قاعده به قوت خودش باقی است. پس آنچه که عقول جعل میکنند، صور جوهریه است. آن هم نه صور جوهریه یعنی جوهر، بلکه صور منسوب به جوهر، آن هم جوهر انتزاعی، جوهری که معنای عام است. که توجه کردید این مشکل دیگر پیش نمیآید. مشکل این است که این صور جوهریهای را که عقول جعل میکنند، جوهر به معنای واقعی باشند؛ اگر جوهر به معنای واقعی باشند، مشکل درست میکنند. اینها جوهر به معنای واقعی نیستند؛ منسوب به جوهر به معنای اولند، جوهر به معنای امر عام. نه اصلاً با جوهر به معنای دوم کاری ندارند، فقط حلول در آن جوهر دوم میکنند. فکر میکنم با این ترتیب روشن شده باشد.
پرسش: ببخشید، در اصطلاح فلاسفه هم جوهر به معنای دوم، ماده میگویند؟ پس به ماده هم جوهر میگویند ماده هم نوعی از جوهر است ...
پاسخ: حالا ایشان در هر صورت اینطور میگوید دیگر، میگوید دو تا جوهر داریم: یک جوهر عنوانی داریم، یک جوهر خارجی. حالا ایشان حرفش این است، حالا با فلاسفه میسازد یا نمیسازد، کاری نداریم.
پرسش: ....
پاسخ: من همهی اینها را عرض کردم؛ شما تشریف نداشتید، همه را توضیح دادم. بله، بعداً در خدمتتان هستم؛ چون الان اگر بخواهم بگویم، یک سه بار تکرار میشود، سه بار چهار بار تکرار میشود.
پرسش: ببینید، در این صورت دیگر آن اشکال و جواب در متن به این شکل دیده نمیشود؛ چون اشکال این بود که عقول چگونه جواهر را جعل میکنند؟ در حالی که در متن، اصل جوهر...
پاسخ: در متن، جواب اشکال هست.
پرسش: نه، جوابش هست؛ به این مطلب اصلاً نپرداخته متن. به این مطلب پرداخته که جواهر عقول آیا جعل شدند یا جعل نشدند؟
پاسخ: همین است دیگر! بله، همین است؛ جواهر عقول جعل شدند یا جعل نشدند؟
پرسش: حالا نه اینکه معلولات عقول، نه... در صورتی که کار با معلولات...
پاسخ: چرا دیگر! اگر مجعولات عقول جوهری باشند که وصف عقول یا جزء ذات عقول باشد، اشکال وارد است دیگر!
پرسش: نه، آن در متن نیامده است.
پاسخ: در متن نیامده است، عرض کردم من به صورت اشکال و جواب درآوردم متن را؛ متن به صورت اشکال و جواب نبود.
پرسش: یعنی اگر ما بخواهیم... اشکال و جواب دیده نمیشود. ولی اگر... به این مطلب نپرداخته متن؛ خواسته بگوید جوهریتی که در عقول هست، آیا جعل شده یا نشده؟
پاسخ: جوهریت در عقول را کار ندارد! مطلقاً دارد بحث میکند. بله، خب جوهریت در عقول هم در آن هست؛ جوهریت در عقول یعنی جعل نشده است. ولی ایشان نمیخواهد بگوید جوهریت در عقول جعل شده یا نشده، میخواهد بگوید جوهری که معلولاتشان، جوهریت معلولات عقول جعل شده یعنی نه جوهریت خودشان؛ جوهریت خود عقول اصلاً مطرح نیست در اینجا. «لا يُجعل جواهر معلولاتها»، یعنی در معلولاتشان جواهر هم هست؛ جواهرِ معلولاتشان جعل شده یا فقط معلولاتشان خودشان جعل شدند؟ نه، فقط خود معلولات جعل شدند، جواهرشان جعل نشده است. جواهرشان یک امر انتزاعی است، یک امر عام است، امر عنوانی است.
خب، مطلب تمام شد.
مطلب بعدی... مطلب بعدی این است که خدا بین اشیاء مضاده ایجاد کرده است؛ یعنی شیئی را ساخته، ضدش را هم ساخته است، این دو تا را هم در مقابل هم قرار داده که با هم ناسازگاری داشته باشند.
چون خدا خالق مضاده است، خودش دیگر موصوف به مضاده نمیشود؛ یعنی ضدی برای خدا ما نداریم. خدا با چیزی تشکیل ضدان نمیدهد.
ضد دو معنا دارد: یکی معنای اصطلاحی دارد، یکی هم معنای عرفی دارد.
معنای اصطلاحی همان است که میگویند: «الضدان امران وجودیان لا یجتمعان فی موضوع واحد بینهما غایة الخلاف»؛ این معنای اصطلاحیاش است. برای خدا اینچنین ضدی نیست، چون خدا موضوع ندارد که با ضد دیگر بگوییم جمع نمیشود در موضوع واحد. آخه دو تا ضد، تعاقب در موضوع پیدا میکنند؛ اگرچه اجتماع در موضوع ندارند، ولی تعاقب در موضوع دارند. خدا اینطور نیست که با ضد دیگر تعاقب در موضوع داشته باشد. تعاقب یعنی این میآید و بعد میرود، به جایش یکی دیگر میآید؛ به عقب، پشت سر او، عقبِ او یکی دیگر میآید. مثلاً بیاض را از جدار برمیداریم، سواد را به جایش میگذاریم؛ که تعاقب پیدا میکنند سواد و بیاض در موضوع واحد. تعاقبش اشکال ندارد، اجتماعش اشکال دارد. خب، اگر دو شیء ضد باشند، بالاخره باید تعاقب پیدا کنند، یعنی موضوع داشته باشند تعاقب پیدا کنند؛ در حالی که خدا اصلاً موضوع ندارد که بخواهد با یک چیز دیگری تعاقب در آن موضوع پیدا کند. بنابراین ضد به معنای اصطلاحی بر خدا صادق نیست.
اما ضد به معنای لغوی و عرفی: میگویند دو شیء ضد هم هستند در وقتی که نیرویشان مساوی هم باشد و بتوانند با همدیگر مقاومت کنند؛ در این حالت این دو تا را میگویند دو ضد. دو تا... دو نفری که مثلاً فرض کنید که نیروی مساوی دارند، در مقابل هم هستند، آن را عرفاً میگویند این دو تا با هم تضاد دارند. یا دو شیئی که مثل آب و آتش باشد که با هم مقاومت میکنند - البته در صورتی که آتش خاموش نشود از... خاموش نشود بهوسیلهی آب، یا آتش، آب را بخار نکند یا آب، آتش را خاموش نکند - که با هم مقاومت کنند، در این صورت به آنها گفته میشود ضدان. ضدان یعنی دو همآوردِ مقاوم. خدا این ضد را هم ندارد.
الان هر دو ضد در اینجا دارد نفی میشود، اگرچه شارح نگفته است؛ ولی هر دو ضد دارد نفی میشود. بهطور مطلق برای خدا ضدی نیست، چه ضد به معنای مساویِ مقاوم باشد، چه ضد به معنای متعاقب. «امران وجودیان» و متعاقب بر موضوع واحد باشد؛ هیچکدام در مورد خدا صادق نیست.
چرا؟ چون خدا خودش تضاد را ساخته است، مضاده را خلق کرده است. اگر خودش مبتلا به مضاده باشد، یعنی یا وصف مضاده را دارد، یا مضاده جزء ذاتش است؛ هر کدام باشد غلط است. مخلوق، وصف خالق قرار نمیگیرد، پس مضاده را که مخلوق خداست نمیشود صفت خدا قرار داد، این یکی.
معلول در ذات علت وارد نمیشود؛ چون اگر معلول در ذات علت وارد بشود، علت میخواهد آن معلول را بسازد، یعنی ذات خودش را بسازد؛ علت میشود علت خودش، و علت خودش شدن غلط است. پس این مضاده هم چون معلول خداست، جزء ذات خدا نمیشود.
بنابراین خدا مضاده ندارد؛ مضاده ندارد نه به عنوان وصف، نه به عنوان جزء ذات. چرا ندارد؟ چون مضاده مخلوق اوست؛ چیزی که مخلوق او باشد نه وصف او قرار میگیرد نه جزء ذات.
بعد در ابتدا ایشان مضادهایی را که خدا آفریده توضیح میدهد، و با این توضیح میفهماند که منظور از مضاد در اینجا آن مضاد اصطلاحی خاص نیست. ما مضاد را عام میگیریم؛ هر دو شیئی که مغایر هم باشند، هر دو شیئی که مغایر هم باشند - چه تعریف تضاد اصطلاحی برایشان صادق بشود چه صادق نشود - همین اندازه که با هم جمع نشوند، مقابله داشته باشند، ما به آنها میگوییم تضاد. ولو تناقض باشد، ولو تناقض مثل وجود و عدم را میگوییم تضاد. با اینکه بینشان تناقض است اصطلاحاً، با اینکه اصطلاحاً به آنها میگویند تناقض، ولی صرف مقابله داشتن به ما اجازه میدهد که ما به آنها بگوییم مضاده. پس «خدا مضاده ندارد» یعنی تمام مقابلات از او منفی است، نه آن ضد خاص تنها؛ ضد خاص که جای خود دارد. ایشان برای اینکه بفهماند که منظور از مضادهای که در این عبارت امام نفی شده مطلق مقابله است، مثالهایی که میآورد مثالهایی است که با مطلق مقابله سازگار است؛ بعضیاش با تضاد اصطلاحی سازگار است، بعضیاش با تضاد اصطلاحی سازگار نیست. با آوردن مثالها میفهماند که بحث، عام است.
«و بمضادته بين الأشياء عرف أن لا ضد له» [10] [11]
به مضادهای که خدا بین اشیاء ایجاد کرده است، «عُرف» که ضدی برای خدا نیست.
«بمضادته»، این اضافهی به فاعل است؛ یعنی مضادهای که فاعل ایجاد کرده است، نه مضادهی خودش. خودش که مضاده ندارد. خود خدا که مضاده ندارد، ضمیر به الله برمیگردد؛ اما خودش که مضاده ندارد، مضاده یعنی مضادهای که ایجاد کرده بین اشیاء. «عُرِفَ أن لا ضد له».
پرسش: یعنی به ایجاد مضاده؟
پاسخ: بله. ها؟ بله.
پرسش: «بمضادته» یعنی به ایجاد مضاده بین اشیاء شناخته میشود که ضد ندارد.
پاسخ: بله، عرض میکنم بله؛ وقتی چند بار تکرار میکنم یعنی همین دیگر.
«جعل الله سبحانه لكل شيء مقابلاً، ليُظهر» [12] تا ظاهر کند با این مقابل قرار دادن که برای خودش ضدی نیست. «بالبيان المذكور»، با آن بیانی که قبلاً گفتیم، با بیانی که از قاعده و از اصل استفاده کردیم؛ که قاعده صفت بودنِ مخلوق را نفی میکرد، اصل جزء ذات بودنِ مخلوق را نفی میکرد. اگر مضاده مخلوق است، نه وصف است برای خدا، نه جزء ذات است برای خدا؛ یعنی «لا ضد له».
«لأن فاعل المضادة لا يوصف بالضدية»، فاعل مضاده خودش موصوف به ضدیت نمیشود (یک)، «و لا يشتمل على الضدية» (دو).
«و المراد بالمضادة»، و مراد به مضاده در اینجا مضاده به معنای خاص و آنی که در منطق مطرح است نیست، بلکه عام است. «و المراد بالمضادة هي المقابلة مطلقاً».
«فمقابل الوجود العدم» است، با اینکه این دو تا تضاد ندارند اصطلاحاً، تناقض دارند.
«و مقابل الجوهر العرض» است. مقابل عقل، جهل است. مقابل نفوس ملکیه، نفوس شریرهی شیطانیه است.
«و التضاد في الطبيعيات أظهر من أن يبين بالبيانات» در طبیعیات هم تضاد زیاد داریم. حالا این تضادهایی که چند تا از آنها را گفتیم، بعضیاش بین اصل وجود و عدم بود، بعضیاش بین دو تا مطلق بود (جوهر و عرض)، بعضی در امور نفسانی بود مثل عقل و جهل، بعضی هم بین خود نفس بود. اما در غیر این طبیعیات هم تضاد زیاد است؛ آب و آتش مثلاً تضاد دارند. خیلی تضاد است. آن دو چیزی که با هم جمع نمیشوند، دو شیئی که با هم مقابله دارند و برخورد دارند، همهشان میشوند متضاد.
پرسش: عرض چیزی نیست که در مقابل جوهر واقع بشود؟ مقابل جوهر و عرض؟ عرض چیزی... عرض تا جوهر نباشد، عرض روش نمیآید.
پاسخ: عرض یک چیزی هست، منتها احتیاج به جوهر دارد.
پرسش: در خارج چیزی ندارد اصلاً.
پاسخ: عرض چیزی نیست؟!
پرسش: در خارج چیزی ندارد؛ تا جوهر نباشد چیزی نیست، جوهر اصل است.
پاسخ: بله، عرض بدون جوهر وجود ندارد، ولی چیز هست؛ مگر میشود گفت عرض چیزی نیست؟!
پرسش: وقتی جوهر وجود نداشته باشد چهطور چیزی هست؟
پاسخ: نمیگویید موجود است.
پرسش: موجود ذهنی است.
پاسخ: باشد، بالاخره چیز که هست! اگر چیز باشد، میتواند در مقابل جوهر باشد. جوهر و عرض مقابل هم هستند، فلاسفه هم صد تا ضد گفتند؛ احتیاج به توضیح ندارد، احتیاج به اشکال ندارد.
«و التضاد في الطبيعيات أظهر من أن يبين بالبيانات.»
ایشان «من ان یبین بالبیان» میگفت کافی بود، ولی «بالبیانات» گفت به دو جهت:
یکی اینکه بالاخره بیانی لازم نیست، بیان خاصی لازم نیست، همهی بیانات میتوانند مظهر تضاد باشند، هر بیانی و هر تعبیری شده است.
و دوم اینکه - البته «بالبیان» هم که میگفت همین مفاد را میرساند چون «بالبیان» جنس بود، منظور از «بالبیان» جنس بیان بود، «بالبیانات» هم یعنی بیانات متعدد، هر دو به یک شیء بود - اما مطلب دوم این است که ایشان بیشتر اهمیتش این بود که سجع را درست کند: «والتضاد فی الطبیعیات اظهر من ان یبین بالبیانات»؛ اگر میگفت «بالبیان»، با آن «طبیعیات» جور درنمیآمد. ایشان میخواست بالاخره عبارت هم، عرض میکنم که سجعش جور بشود: آن «طبیعیات» است، این هم «بیانات» باشد.
میرسیم بخوانیم؟
خیر، کِی شروع کردیم؟
خیلی وقت نداریم؟ خب، همین مقدار بس است، انشاءالله باقیاش برای بعد.
والحمد لله رب العالمین.