80/09/05
بسم الله الرحمن الرحیم
ادامه شرح حدیث دوم (صفحه 154-156)/باب دوم در توحید و نفی تشبیه /شرح کتاب توحید صدوق
موضوع: شرح کتاب توحید صدوق/باب دوم در توحید و نفی تشبیه /ادامه شرح حدیث دوم (صفحه 154-156)
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
در توضیح «و لا تأخذه السنات» [1] [2] عرض شد که همه موجودات به جز خدا میخوابند و چرت مخصوص موجوداتی است که بتوانند بخوابند. بنابراین خدایی که شأنش خوابیدن نیست و شأنش غفلت کردن نیست، شأنش چرت زدن هم نیست؛ برای او چرتی هم نیست، یعنی «لا تأخذه السنات»؛ سنات یعنی چرت.
این را بیان کرده بودیم و به اینجا رسیدیم که همه موجودات میخوابند؛ این را میخواستیم اثبات کنیم. بیان کردیم که حیوانات میخوابند، نباتات میخوابند، معادن میخوابند؛ اینها واضح است. و نفس ناطقه هم میخوابد؛ این احتیاج به توضیح داشت که ما توضیحش را شروع کردیم و بیان کردیم، تقریباً بیان شد که هم در بعد عمل میخوابد و هم در بعد نظر میخوابد.
پرسش: فرقی بین چرت و نوم و غفلت از نظر شأن و تساوی هست؟
پاسخ: اکنون این مطلب را عرض میکنم.
نفس ناطقه عرض کردیم که میخوابد، هم در بعد عمل و هم در بعد نظر. در آخر جلسه گذشته سؤال شد که آیا وقتی که نفس مشغول تخیل و توهم است باز هم میخوابد؟ جواب دادم که بله، آن وقت هم میخوابد. نفس ناطقه شأنش تعقل است، نه تخیل و نه توهم. تخیل و توهم کارهای حیوانی نفس است؛ بنابراین اگر مشغول تخیل و توهم است، از کاری که شأن خودش است دست کشیده و آن کار را تعطیل کرده است، بنابراین باز هم خواب است؛ در وقت تخیل و توهم باز هم خواب است.
خب، در بین موجوداتی که میخوابند، عقول باقی ماندند؛ چون ما گفتیم موجودات از جماد تا عقول همه میخوابند. همه را هم توضیح دادیم که خوابشان چگونه است؛ یا بعضیها را به تجربه یافتیم، بعضیها را هم گفتیم اهل معرفتشان میدانند و بعضیها را هم خب بیان کردیم. اکنون باید ببینیم که عقول چگونه میخوابند که اگر این تمام بشود، همه مدعایمان ثابت شده است.
برای بیان خواب عقول باید یک اصطلاح عرفانی را من توضیح بدهم و آن، اصطلاح «ازدواج اسماء» است؛ ازدواج اسماء. عرفا معتقد هستند که هر اسمی حکومتی دارد و هر اسمی با این حکومتش، منشأ آثاری است. مثلاً اسم رحمت منشأ آثار رحمت است و تا وقتی که اسم رحمت حکومت میکند، رحمت همهجا حاکم است. اسم منتقم که در جهنم ظهور میکند، این اثرش انتقام و عذاب است و تا وقتی و در جایی که او حاکم است، این اثر حاصل است. هر اسمی اثری دارد و در دورانی که دوران حکومت اوست، این اثر از او صادر میشود. این قانون هر اسمی است؛ این تکه را توجه کنید که هر اسمی اثری دارد و در دورانی یا در مکانی یا در هر ظرفی که ظرف حکومت اوست، این اثر ظاهر میشود.
گاهی دو اسم با هم ترکیب میشوند؛ «علیم قدیر» که در آیات و در آخر آیه زیاد داریم؛ «علیم قدیر»، «غفور رحیم»، «علیم حکیم»؛ دو اسم با هم ترکیب میشوند. این ترکیب اسماء را عرفا «ازدواج اسماء» میگویند. وقتی ازدواج اسماء حاصل شد، حکم و اثر عوض میشود. در بعضی از ترکیبها، اسمی غالب میشود و اسم دیگری غائب میشود؛ اسمی غالب میشود و اسم دیگری غائب میشود، یعنی یکی قاهر میشود و یکی مقهور میشود. و به تعبیر دیگری، یکی از این دو اسم اثر خودش را ظاهر میکند و اسم دیگر اثرش مخفی میماند تا وقتی که از تحت قهر آن اسم اول درآید؛ وقتی از تحت قهر او درآمد، اثرش را ظاهر میکند.
البته گاهی ازدواج حاصل میشود و هر دو با هم اثری صادر میکنند که مناسب خود دوتایشان است. گاهی ازدواج به این صورت حاصل میشود که یکی قاهر میشود و یکی مقهور میشود؛ آن قاهر اثر خودش را ظاهر میکند، منتها اثری که در این حال ظاهر میکند با اثری که در حال انفراد ظاهر میکرده است باید فرق کند، ولی بالاخره اثر، اثر اوست که ظاهر میشود. آن دیگری که مقهور شده است، فعلاً اثرش را تعطیل کرده است. این تعطیلی اثر، اصطلاحاً خواب آن عقل است؛ آن عقل خوابیده است، چون خواب یعنی تعطیل اثر. آن عقلی که تا اکنون اثر خودش را ظاهر میکرد، الان که تحت قهر یک اسم دیگر قرار گرفته است و آن اسم دیگر اثر خودش را ظاهر میکند، این اسم مقهور دیگر اثرش را ظاهر نمیکند، یعنی کارش را تعطیل میکند؛ تعطیل شدن این کار، یعنی خوابیدن عقل. این خواب ادامه دارد تا وقتی که امارت به این اسم برگردد - امارت یعنی امیر بودن - به این اسم برگردد و این اسمی که تا اکنون مقهور آن اسم دیگر بوده است، اکنون دوباره امیر بشود؛ اکنون یا منفرداً امیر بشود و یا او بیاید قاهر بشود و آن اسم قبلی را مقهور کند. از این به بعد اثرش ظاهر میشود، یعنی دیگر از خواب بیدار میشود. این هم خواب عقول.
پرسش: اسماء را یک درجه بالاتر از عقول نمیگیرید؟
پاسخ: علیایحال در اینجا اطلاق اسماء کرده است. در صفحه قبل عرض کردم که در اینجا بر عقول هم اطلاق اسماء میکند؛ یعنی وقتی میخواهد خواب عقول را توضیح بدهد، ازدواج اسماء را مطرح میکند. معلوم میشود که اسماء را هم از صنف عقول میداند، منتها از صنف روحانیات خیلی بالا. اکنون اصطلاحاً اسمش را عقول میگذاریم، ولی ایشان به آن «روحانی عالی» و «روحانی قادس» میگوید که اگر دست فلاسفه بدهی شاید بگویند عقول هستند و اگر دست ایشان بدهی، گاهی تعبیر به عقول میکند و گاهی تعبیر به اسماء میکند. مسلماً در اینجا مرادش از عقول...
پرسش: هم عقول را گفته است و هم اسماء را؟
پاسخ: بله، هم عقول را گفته است و هم اسماء را گفته است، منتها عقل را بر اسم هم گاهی اطلاق کرده است دیگر؛ بالاخره عقل بر خدا هم اطلاق میشود. عقل بر خدا هم اطلاق میشود، تا چه رسد بر اسماء. عقل یعنی موجودی که ادراکش به نحو تعقل باشد؛ موجودی که سرتاسر ادراک است و کله ادراک است، عقل گفته میشود؛ کله ادراک عالی است!
پرسش: برای خدا عالم میگوییم، ولی به خدا عاقل نمیگوییم؟
پاسخ: علیایحال اینها به اصطلاح خودشان عاقل اطلاق میکنند؛ من اصطلاح آقایان را میگویم. اصطلاح آقایان این است که به خدا عاقل میگویند و «عاقل لذاته» میگویند. عقل را اینها اینطور معنا میکنند که موجودی که سراسر ادراک و علم باشد، آن هم علمِ مرتبه عالی؛ نه احساسی، نه تخیلی و نه توهمی، بلکه مرتبه عالی علم. موجودی که سرتاسر وجودش علم باشد، عقل نامیده میشود. و واجب تعالی کله علم، کله قدرة، کله حیاة است؛ نه اینکه دارای حیات باشد، اصلاً وجودش حیات است و وجودش علم است. اگر وجودش علم است، به این اصطلاح عقل بر او اطلاق میشود؛ به این اصطلاح عقل بر او اطلاق میشود، پس بر اسماء هم عقل اطلاق میشود و اشکالی ندارد. بنابراین در اینجا اگر گفتیم عقول، چه عقولی را که در اصطلاح فلاسفه عقول میگویند اراده کرده باشیم و چه اسماء را اراده کرده باشیم، عیبی ندارد و در هر دو درست است.
پرسش: پس عقل به معنای درک میشود؟
پاسخ: بله، عقل به معنای ادراک است.
پرسش: آیه ﴿كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ﴾ [3] منافاتی با این تعطیلی در اسماء ندارد؟
پاسخ: خب ﴿فِي شَأْنٍ﴾ بودن به همین معناست؛ گاهی این غالب میشود و گاهی آن غالب میشود. ﴿كُلَّ يَوْمٍ﴾ اینجوری است دیگر؛ یک وقت این غالب میشود... خدا ﴿كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ﴾ است، نگفته است اسماء من که! اسمائش هم فی شأن هستند؛ آنی هم که مقهور شده است، اثر خودش را تعطیل کرده است، ولی بالاخره با آن قاهر یک ازدواجی برقرار شده و اثر آن قاهر یک مقدار عوض شده است؛ تعطیل کامل نیست. یعنی این مقهور هم با آن قاهر کاری کرده است که آن قاهر اثر منفرد خودش را نداشته باشد و یک اثر جدیدی داشته باشد. اثر جدید نشان میدهد که این مقهور با آن قاهر یک ازدواجی برقرار کرده و یک اثرکی میگذارد، منتها دیگر اثر خودش نیست؛ پس اثرش تعطیل شده است. اثر خودش تعطیل شده است، ولی بیکاره که نیست.
خب به این قسمت در وسط صفحه ۱۵۴ رسیدیم: «و أما نوم العقول فإنما هو بخفاء أحکامها و استتار آثارها حین غلبة أحکام عقل آخر من جنسه» [4] وقتی که عقل دیگری از جنسش بر او غلبه میکند، او احکامش را مخفی میکند و آثارش را مستتر میکند؛ با این خفاء آثار و استتار احکام، در واقع تعطیل میشود و به خواب میرود.
«فإن للأسماء الإلهیة اتصالات و امتزاجات»؛ اسماء الهیه همیشه تک نیستند، با هم متصل میشوند و گاهی بالاتر از اتصال، با هم ممتزج میشوند. منتها توجه کنید اتصالاتشان مثل اتصالات حسی نیست؛ شما که ذهنتان با اتصالات حسی مأنوس است، تا گفتیم اتصالات ذهنتان به اتصالات حسی نرود؛ «اتصالات عقلیة»، نحوه اتصالشان اتصال عقل به عقل است، نه اتصال جسم به جسم. امتزاجات پیدا میکنند؛ امتزاج پیدا میکنند یعنی چه؟ یعنی در هم فرو میروند؟ نه، حکمشان امتزاج پیدا میکند؛ «امتزاجات أحکامیة»، یعنی حکومتشان امتزاج پیدا میکند، یعنی در حکمشان امتزاجی رخ میدهد که حکمی که ظاهر میشود، حکم انفرادی نیست؛ حکمی دیگری است که پیداست از جای دیگر هم رنگ گرفته است و از اسم دیگر هم رنگ گرفته است. پس برای اسماء الهیه اتصالاتی است و امتزاجاتی؛ اتصالات، اتصالات عقلی است و امتزاجات هم امتزاجات احکامی است. خودشان با هم ممزوج نمیشوند، بلکه احکامشان با هم ممزوج میشود.
خب توضیح این چیست؟ «یعرفها أهل المشارب الذوقیة»؛ توضیحش همین است که اهل مشارب ذوقیه، یعنی عرفا، این اتصالات و امتزاجات را میدانند. برای شما هم هرچه توضیح بدهیم متوجه نمیشوید؛ چون این تجربهکردنی است و باید بروید مشاهده کنید. اگر مشاهده کردید میدانید و اگر مشاهده نکردید، با هیچچیز نمیشود تفهیم کرد. این مسائل شهودی را چون ما نظیرش را در مواد و در مادیات نداریم، نمیتوانیم به هیچ زبانی ترجمه کنیم. لذا میبینید عرفا اصلاً از آنچه که میبینند و مییابند خبری نمیدهند؛ فقط گاهی به صورت کنایه - به قول ابنسینا در نمط نهم، میگوید گاهی به صورت کنایه حرف میزنند - میگویند چیزهای عجیبی دیدیم، یا چیزهای محیرالعقولی دیدیم؛ همین، بیش از این دیگر نمیتوانند توضیح بدهند. نه آنها میتوانند توضیح بدهند چون لفظ ندارند و نه بر فرضی هم که چیزی بگویند ما حالیمان میشود؛ چون واضع لغت این جهان را دید و لغت وضع کرد، آن جهانها را که ندید تا لغت وضع کند. اصلاً ما برای آن جهان لغت نداریم، لذا نمیتوانیم تفهیم کنیم. به این جهت ایشان هیچ وارد بحث هم نشده و گفته است: «یعرفها أهل المشارب الذوقیة».
«فإذا غلبت سلطان بعضها»، توضیح بحث است: «فإذا غلبت سلطان بعضها حسب ما قدر الله برهة من الزمان اختفی آثار البعض الآخر فی ذلک الأوان». اگر سلطنت بعض الأسماء غلبه پیدا کند، به آن جوری که خدا مقدر کرده است، «برهة من الزمان»، یعنی در طول یک زمانی؛ اگر یکی از این اسماء غالب شد، «اختفی آثار البعض الآخر فی ذلک الأوان»، آثار آن اسمهای دیگری که تحت غلبه و سلطنت او قرار گرفتهاند، در آن مقدار زمانی که خدا تعیین کرده است مخفی میماند و دیگر آنها اثری ظاهر نمیکنند. وقتی اثر ظاهر نکردند یعنی تعطیل شدند و تعطیل شدن یعنی خوابیدن.
تا کی این وضع ادامه پیدا میکند؟ «إلی أن یرجع الإمارة إلیه»، تا امیر بودن دوباره به او برگردد. تا اکنون امیر بود، اکنون سلطانی بر او غالب شده و او را از امارت انداخته است؛ تا وقتی خدا اجازه داده است که او غالب بشود، این کارش تعطیل است و خواب است، و بعد که امارت و امیری دوباره به او برگشت، بیدار میشود و کارش را شروع میکند. «إلی أن یرجع الإمارة إلیه و یؤول الأمر إلی ما علیه»، تا امیری به او برگردد و امر به همانی که قبلاً بر او بوده است رجوع کند؛ یعنی وضع به همان جای اولش برگردد و اوضاع هم درست مثل همان اول بشود. تا وقتی که مثل اول نشده است، این عقلی که آثارش مخفی شده است، خوابیده است.
«و هکذا جرت سنة الله»؛ این «هکذا جرت سنة الله» را به کل مباحث مربوط کنید: در نوم حیوانات، در نوم نباتات، در نوم معادن، در نوم نفوس و در نوم عقول؛ در تمام اینها سنت خدا اینچنین است و همه اینطوری میخوابند. «هکذا جرت سنة الله»، آن سنتی که «لا تبدیل لها»؛ ﴿وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِيلاً﴾ [5]
خب تا اینجا گفتیم همه موجودات میخوابند. اکنون میخواهیم یک موجود را استثنا کنیم و آن خداست که او دیگر نمیخوابد؛ نه میخوابد، نه گرفتار غفلت میشود و نتیجتاً نه گرفتار چرت میشود. «و الله عز شأنه متعال عن أن یشبه أحداً من مخلوقاته» [6] ؛ با هیچیک از مخلوقاتش شباهت ندارد و بالاتر از این است که با یکی از مخلوقاتش شباهت برساند و به خاطر این شباهت گرفتار خواب، غفلت و چرت بشود؛ یا «یجری علیه ما هو أجراه فی غیره»، یا بر او جاری شود آن قانونی که خودش در غیر خودش اجرا کرده است. قانون خواب را او در دیگران اجرا کرده است؛ معنا ندارد این قانونی که خلق اوست و در دیگران اجرا شده است، برگردد و خدا را هم متأثر کند. دیگر خدا بهوسیله این قانون گرفتار نمیشود.
پس مطلب اول اینکه خدا به خلق شباهت نمیرساند، این یک مسئله؛
مسئله دوم اینکه خدا خودش خواب و چرت و غفلت و اینها را خلق کرده است و مخلوق که نمیتواند خالق را گرفتار کند.
پس نه از جهت شباهت، خدا مبتلا به چرت و خواب میشود و نه از جهت اینکه مخلوقی بتواند در خالق اثر کند.
پرسش: «یجری علیه ما هو أجراه فی غیره» را چطور معنا کردید؟
پاسخ: بر خدا جاری شود «ما»، یعنی قانونی که خودش آن قانون را در غیر خدا اجرا کرده است.
پرسش: «أجراه فی غیره»؟
پاسخ: «أجراه فی غیره»، بله؛ قانون خوابی که خدا در غیر خودش اجرا کرده است، چگونه این قانون بر خود خدا اجرا بشود؟ معنا ندارد که قانونی که خلق خدا و مخلوق خداست، برگردد و بر خدا هم حکومت کند.
﴿لا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَ لا نَوْمٌ﴾ [7] ، نتیجه بحث است؛ ﴿لا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَ لا نَوْمٌ﴾، نه چرت میزند و نه میخوابد. ﴿كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ﴾ [8] ؛ همیشه مشغول کاری است، ولی هر یومی فی شأن است، «و لا یشغله شأن عن شأن» [9] . «لا یشغله شأن عن شأن»، هیچ کاری او را از کار دیگر بازنمیدارد که آن کارش تعطیل بشود؛ این عبارت را دقت کنید: هیچ کاری خدا را از کار دیگر بازنمیدارد تا آن کار دیگر تعطیل شود و خدا نسبت به آن کار، خواب باشد. چون در ماها دیدید که بالاخره یک کار انجام میدادیم و یک کار دیگر تعطیل میشد؛ ما نسبت به آن کاری که تعطیل بود، خواب به حساب میآمدیم. خدا هیچ کاری او را از کار دیگر اعراض نمیدهد؛ همه کارها الان در عرض هم پیش او حاضرند و هر کار که بخواهد میکند. هیچ کار تعطیلی وجود ندارد، یعنی خدا هیچ کارش را تعطیل نمیکند تا نسبت به آن کار خواب به حساب بیاید.
پرسش: این ﴿یوم﴾ چه معنا دارد که میگوید ﴿كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ﴾ [10] ؟ هر یومی خدا در شأنی است، یعنی خدا شأنیت دارد؟
پاسخ: یعنی خدا همیشه مشغول انجام کار و مشغول افاضه فیوضات است؛ هیچ فیضی او را از فیض دیگر بازنمیدارد و هیچ کاری او را از کار دیگر بازنمیدارد. کار خدا فیض است دیگر، افاضه به دیگران است؛ خودش دیگر نمیخواهد که خودش را کامل کند، خودش کامل هست؛ کار از او صادر میشود تا موجودات دیگر کامل شوند. این صدور کار، هر آنی... هر یوم یعنی هر آنی و هر لحظهای؛ یوم در اینجا به معنای لحظه است. هر لحظهای خدا در شأنی است، یعنی همهاش مشغول فعالیت، فعالیتهای مختلف و افاضههای مختلف است و هیچ افاضهای مانع از افاضه دیگر نمیشود. وقتی خدا حواسش جمع این است که به منی که روی زمین راه میروم روزی بدهد، غافل نمیشود از آن کرمی که زیر زمین است و به او هم روزی میدهد. این یکی آن یکی را... اگر حواس خدا جمع این باشد، حواسش از یک چیز دیگر پرت نمیشود. «حواس» که میگوییم نه اینکه اکنون خدا حواس دارد ها! حواس به معنای لغوی، به معنای توجه؛ وقتی خدا به منی که روی زمین راه میروم توجه دارد و رزق میدهد، از آن یکی دیگر غافل نمیشود؛ «لا یشغله شأن عن شأن» [11] ، هیچ فیضی او را از فیض دیگر بازنمیدارد و همینطور فیوضاتش میآید.
پرسش: ﴿یوم﴾ معنایش روز است دیگر؟
پاسخ: عرض کردم ﴿یوم﴾ یعنی لحظه؛ لحظهلحظه.
پرسش: نفوس قویه چطور؟
پاسخ: نفوس قویه هم مظهر «لا یشغله» هستند، بله. به نفوس قویه «لا یشغله شأن عن شأن» نمیگوییم؛ میگوییم مظهر «لا یشغله شأن عن شأن» هستند. آنها مظهر هستند.
پرسش: وقتی فیض خداوند دائم باشد، پس واسطههای فیض هم نباید خواب و غفلت داشته باشند؛ مثلاً میکائیل که فرشته رزق است، هر لحظه و هر آن در حال رزق رساندن است و از طریق ایشان است که رزق به تمام هستی میرسد، پس ایشان هم نباید خواب داشته باشند؛ پس این ادعایی که میفرمایید همهچیز خواب و غفلت دارد، درست نیست؟
پاسخ: وسائط فیض از آنها کارهای مختلف برمیآید. آن وظیفهای که به آنها محول شده است، آن وظیفه را که کامل انجام میدهند. اگر هیچ کار دیگری از دستشان برنیاید و فقط همان یکی بربیاید و آن کار را هم انجام میدهند. مثلاً میکائیل فقط یک کار انجام بدهد و او مثلاً فرض کنید که مأمور رزق است دیگر؛ اگر به تمام موجودات رزقرسانی بکند، این وظیفهاش را انجام داده است، اگر فقط یک کار از او بربیاید، اما اگر نه، کارهای متعدد دارد و کار شاخصش رزق است؛ آنوقت اگر از یکی از کارهای دیگرش به خاطر حکومت یک ملکی یا به خاطر هر چیز دیگری ذرهای تعطیل کند، همان خواب میشود.
پرسش: فیض دائمی از طریق خداوند نمیرسد؟
پاسخ: فیض روزی دائم است؛ اما آن فیضهای دیگر میرسد و آن قاهر میگیرد، یعنی از طرف خدا میرسد. اگر از دو عقل، یکی قاهر شده باشد و یکی مقهور، آن مقهور قبلاً این فیض را میگرفت و واسطه فیض میشد، اکنون آن قاهر میگیرد؛ فیض تعطیل نمیشود. آن قاهر میگیرد و رد میکند و آن مقهور فعلاً تعطیل کرده است، اکنون بر حسب آنچه که خدا خواسته است. پس فیض خدا تعطیل نمیشود و واسطه فیض هم از بین نمیرود؛ واسطه آن مقهور و قاهر بودهاند، اکنون دوتایی واسطه نیستند و آن قاهر همه کارها را بهتنهایی انجام میدهد. البته ممکن است از مقهور هم استفاده بکند، ولی بالاخره انجام میدهد. آنی که قبلاً خودش مستقلاً این فیض را میرساند، اکنون تحت قهر یک اسم دیگر قرار گرفته است و آن فیض را مستقلاً نمیرساند، بلکه فیض را آن سلطانش میرساند. پس فیض تعطیل نمیشود. واسطه در فیض بودن هم به معنای نخوابیدن نیست؛ واسطه در فیض است تا وقتی خدا این را واسطه قرار داده است. اگر خدا یک قاهری را واسطه کرد و مدتی به او مرخصی داد، چی میشود؟ تعطیل میشود دیگر، تعطیل که شد خوابیده است دیگر.
اکنون ما این تعبیرهایی که میگوییم، تعبیرهای خودمان است! مرخصی دادن و تعطیل کردن و اینها الفاظی است که ما داریم و الا آنجا چه میگذرد را خود خدا میداند. اینها را هم که ما میگوییم بر حسب مشاهدات عرفا است؛ و الا اینکه آیا واقعاً اسماء ازدواج پیدا میکنند و یکی قاهر میشود و یکی مقهور میشود، اینها را ما از بر حرف میزنیم و ما نمیدانیم میشود یا نمیشود؛ عرفا گفتهاند میشود و ما بر طبق آنچه که عرفا گفتهاند حرف میزنیم، اکنون شد یا نشد دیگر به عهده خودشان است.
پرسش: یا مثلاً قلب و مرتبه سرّ امام معصوم که مستقیماً واسطه فیض الهی است، به هیچ وجه تعطیل نمیشود؛ چون اول به قلب او میرسد؟
پاسخ: قلب امام معصوم هیچوقت تعطیل نمیشود؛ ولی آیا ممکن نیست امام معصوم لحظهای بر اثر پرداختن به بعضی امور مادی، اندکی از امور الهی غافل بشود؟ چرا، میشود و به همین جهت استغفار میکند. به همین جهت استغفار میکند! وقتی که با من حرف میزند، آن حرفی را که با من میزند میتوانست با خدا بزند؛ ترک اولی میکند. البته وظیفهاش را انجام میدهد، یعنی خلاف نمیکند؛ وظیفهاش الان این است که با من حرف بزند و مرا ارشاد کند، ولی همین اندازه که با من حرف میزند و مرا ارشاد میکند، به همین اندازه از خدا اندکی غافل شده است.
پرسش: ترک اولای عادی را هم در شأن همه معصومین قائل نمیشوند؛ ما برای معصومین شئون جلوت و خلوت داریم؛ در شأن پایینشان که شئون بشری است با مردم هستند، ولی در آن مراتب بالا که هستند شأنی شأنی را مشغول نمیکند؟
پاسخ: علیایحال ببینید، غیر خدا هر کس که باشد بالاخره از یک بعدی گرفتار غفلت میشود، ولو خیلی کم.
پرسش: نه، آیات الهی هستند و نمیشوند؟
پاسخ: شما از کجا میگویید نه؟ به چه دلیل؟ آیاتالله هستند، خود خدا که نیستند! آیات خدا هستند، خود خدا که نیستند؛ آیت عظمی هستند و آیت تمامنما هم هستند، ولی اینکه اکنون غافل میشوند یا نمیشوند، خودشان استغفار میکنند؛ خود امام زینالعابدین استغفار میکند. اکنون میفرمایید ایشان به ما یاد میدهد؟ به ما یاد میدهد و خودش میگوید من خطا کردهام؟ آخر اینها را نمیشود همه را مجاز... همه را نمیشود...
پرسش: پیامبر فرمودهاند: «إِنَّهُ لَيُغَانُ عَلَى قَلْبِي وَ إِنِّي لَأَسْتَغْفِرُ اللَّهَ فِي كُلِّ يَوْمٍ سَبْعِينَ مَرَّةً» [12] ؛ این استغفارشان، تجلی رب در حضور امام و یک عبادت است، نه از روی غفلت؟
پاسخ: بله، استغفار عبادت است، اما چرا استغفار میکند؟ خودش میگوید به خاطر اینکه بر دلم یک چیزی نشسته است. بالاخره غفلت بر آنها هم میآید، آنها هم انسان هستند دیگر؛ منتها غفلت آنها با غفلت ما زمین تا آسمان فرق دارد. ما میخواهیم بگوییم بالاخره لحظهای آنها هم...
پرسش: آخر لازمهاش این است که ما سهو النبی را قائل بشویم؟
پاسخ: سهو که نمیگوییم! ما که غفلت و سهو نمیگوییم؛ نمیگوییم خدای نکرده پیغمبر سهو کرده است. ما قائل میشویم به اینکه آن وقتی که پیغمبر با خلق حرف میزند، به همین اندازه حرف - که چقدر دیگر هست؛ زمانش را نمیگویم! به اندازه شدت - توجه به خدا دارد، ولی آن توجه صریح را ندارد. لذا وقتی که مثلاً فرض کنید در حال نماز است که توجهش کامل است و هیچ توجه به چیزی ندارد، تیر را از پایش میکشند و نمیفهمد؛ ولی وقتی از حال نماز بیرون میآید، درد شمشیر ابنملجم را میفهمد و حس میکند. چرا؟ چون آن حالت نماز دیگر الان برایش نیست و یکخرده به این طرفتر آمده است. این یک نوع غفلت است دیگر. البته اینها اگر برای ما باشد که ما اینها را جزء عبادات عظیم میدانیم؛ برای آنها غفلت حساب میکنیم و برای خودمان جزء عبادت عظیم میدانیم. بله، غفلتهایی که ما داریم ذرهای بر آنها عارض نمیشود، ولی غفلتِ مناسب خودشان بر آنها عارض میشود. غفلت مناسب خودشان یعنی این پیغمبر با این سعه وجودیای که دارد، همیشه باید در چنان حضوری باشد؛ گاهی در چنان حضوری نیست و درد را حس میکند. وقتی در چنان حضوری نیست، آن روح عظیم تعطیل کرده است و خواب میشود دیگر.
گذشته از اینکه پیغمبر خواب حیوانی دارد؛ اکنون بر فرض هم خواب انسانی نداشته باشد، خواب حیوانی دارد و احتیاج به این همه تکلفاتی هم که ما داریم، ندارد.
پرسش: «تَنَامُ عَيْنِي وَ لَا يَنَامُ قَلْبِي» [13] ؛ همانطور که فرمودند چشمم میخوابد ولی قلبم نمیخوابد؟
پاسخ: خب بالاخره میخوابد دیگر! «تَنَامُ عَيْنِي» یعنی میخوابد یا نمیخوابد؟ بالاخره پیغمبر میخوابد یا نمیخوابد؟ «تَنَامُ عَيْنِي» یعنی میخوابم یا نه، یعنی چشمم بیدار است؟ میگوید من «تَنَامُ عَيْنِي»، یعنی میخوابم؛ «وَ لَا يَنَامُ قَلْبِي»، خب قلبم نمیخوابد. خودم میخوابم یا نه؟ خب خودم میخوابم دیگر. وقتی میخوابد و خواب را به خودش نسبت میدهد، پس با خدا فرق میکند.
پرسش: آن موقعی که خوابیده است، اگر کسی از کنار بسترش رد بشود و تسبیح بگوید، قلبش میفهمد؟
پاسخ: میفهمد، ولی بالاخره خوابیده است؛ پس خواب برای پیغمبر هست، منتها اینجوری. خوابی که برای ما هست خوابی است که اگر بمب بالای سرمان منفجر کنند نمیفهمیم؛ او اینطور نیست، مثلاً کنارش یک پروانه رد بشود میفهمد و در خواب هم میفهمد، ولی بالاخره میخوابد.
پرسش: اگر معصومین مظهر اسماء الهی هستند، پس چطور «عدم النوم و السنة» را که در خداوند هست، اهل بیت و خلیفة الله نمود پیدا نمیکنند؟
پاسخ: نمود پیدا میکند به صورت موجبه جزئیه؛ به صورت موجبه جزئیه، نه به صورت موجبه کلیه. اینطور نیست که همانطور که خدا هیچجور نمیخوابد، اینها هم هیچجور نخوابند. خدا هیچجور نمیخوابد، اما اینها اینطور نیست که هیچجور نخوابند.
پرسش: آقا تعبیر به ترک اولی یکخرده...
پاسخ: نه، ترک اولی را برای خودشان عرض میکنم! باز هم اشاره کردم که وظیفه را انجام میدهد و الان برای او وظیفه و اولایش همین است؛ برای امام، اولی همین است که به من مسئله میگوید و مرا هدایت میکند؛ این الان برایش اولی است چون وظیفهاش این است. ترک اولی که ما میگوییم منظور این است - یکوقت سوءتفاهم نشود، نمیخواهم بگویم که امام ترک اولی میکند - ترک اولی که میگویم یعنی اینکه نسبت به آن یکی دیگری که همیشه در حال حضور بود، الان آن را ترک کرده است، ولو اینی هم که الان انجام میدهد وظیفهاش است.
اکنون فرض کنید، قبول میکنیم که نفس پیغمبر اصلاً نمیخوابد؛ این را قبول میکنیم، ولی بالاخره چشمش میخوابد. از همین جهت که چشمش میخوابد با خدا فرق میکند؛ پس خواب در آنها هست. فرض کنید میخواهیم این را بگوییم؛ میخواهیم بگوییم خدا هیچجور نمیخوابد و بقیه یک جوری میخوابند. یک جوری؛ اکنون لازم نیست که از همه جور پیغمبر را خواب بکنیم و هم بگوییم بدنش میخوابد، هم بگوییم قلبش میخوابد، هم بگوییم روحش میخوابد و هم عقلش میخوابد؛ نه، اینها لازم نیست دیگر. بالاخره پیغمبر یک جوری میخوابد و همین برای ما کافی است، ولو از جهات دیگر اصلاً نخوابد.
پرسش: امام زمان که چرت نمیزند؟
پاسخ: خب چرت میزند و میخوابد دیگر!
پس روشن شد که اینکه من اکنون اول گفتم پیغمبر ممکن است ترک اولی داشته باشد و بخوابد و اینها، اکنون بر فرض هم آن درست نباشد و شاید هم درست نباشد؛ ولی بالاخره پیغمبر یک جوری میخوابد، ولو بدنش و ولو آن خواب حیوانی؛ خواب حیوانی برای پیغمبر هم هست. خب همین که خوابید، بین خدا و او فرق شد؛ خدا هیچجور نمیخوابد و این، اینجور میخوابد، ولو از ناحیه دیگر نخوابد. این جواب، جواب صافی است و دیگر هیچ مشکلی ندارد؛ این جواب دوم که عرض کردم صاف است. در جواب اول خواستم یک جوری خواب را در آن نفوس هم ببرم؛ اکنون فرض کنید موفق نشدیم، خواب به آنجا نرفت و اشتباه کردیم؛ بالاخره خواب را یک جوری برای پیغمبر درست کردیم و برای ائمه هم درست کردیم. ولو بخشی از پیغمبر هرگز نخوابد، ولی بالاخره بخش دیگرش که بدنش است میخوابد و خودش هم میگوید: «تَنَامُ عَيْنِي»، چشم من میخوابد. پس خواب برای پیغمبر هم هست، ولی برای خدا هیچجور نیست.
پرسش: حالا بعضی از مرتاضها هستند که مثلاً خواب را کنترل کردهاند و شاید تا آخر عمر اصلاً نخوابند؛ یا از نظر علمی خواب و بیداری یک مرکزی در مغز دارد که اگر آن تحریک بشود، انسان همیشه بیدار میماند؛ یا در تذکرة الاولیاء نقل شده است که بعضی از عرفا یا اولیاءالله چهل سال نخوابیدهاند و خواب را کنترل کردهاند [14] ؛ یا کسی که بیماری بیخوابی دارد و دراز میکشد ولی خوابش نمیبرد؟
پاسخ: نه، چیز بعیدی نیست، چیز محالی است و از دروغهای شاخدار است. بله، یکی تذکرة الاولیاء نوشته است؛ اینها همه دروغ است. اکنون فرض کنید که فرمایش شما درست است؛ آدمی مریض شده و چهل سال نخوابیده است، یا آدمی ریاضت کشیده و چهل سال نخوابیده است - که مثلاً حرف تذکرة الاولیاء را هم قبول کنیم - آیا شأن خوابیدن داشته یا نداشته است؟ شأن خوابیدن داشته است، کافی است. شأن خوابیدن داشته باشد کافی است؛ خدا شأن خوابیدن ندارد. میخواهیم ثابت کنیم که همه موجودات شأن خوابیدن را دارند، اکنون فرض کنید یک موجودی جلوی خودش را گرفته و نخوابیده است؛ و بالاخره یک موقعی هم خوابیده است که منظور این است.
پرسش: این خب به جهت امکانی و نقصشان برمیگردد؟
پاسخ: به هر جا برگردد؛ بالاخره ما دیدیم بحث ما در این است که موجودات میخوابند و خدا نمیخوابد؛ اکنون به کجا برمیگردد بحث ما نیست.
«﴿وَ هُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ﴾ [15] [16] ﴿وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ﴾ [17] [18] »
خب این «﴿وَ هُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ﴾ [19] [20] ﴿وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ﴾ [21] [22] » را از کجا آورده است؟ تا اینجا هر آیهای آورد مناسب بود: بعد از اینکه گفت «جرت سنة الله التی لا تبدیل لها» [23] ، ﴿وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِيلاً﴾ [24] را خواند که مناسب بود؛ بعد که حرفش تمام شد، نتیجهگیری کرد و گفت: ﴿لا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَ لا نَوْمٌ﴾ [25] ؛ بعد گفت خدا هیچ نمیخوابد، بلکه همیشه مشغول افاضه است: ﴿كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ﴾ [26] تا آخر. این «﴿وَ هُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ﴾ [27] [28] ﴿وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ﴾ [29] [30] » را برای چه آورده است؟
پرسش: یکی اینکه در عقول و اسماء، قاهر و مقهور داریم و بالای همه آنها خدا قاهر است؛ یکی دیگر اینکه خود سنة و نوم و چرت هم از عباد و مخلوق خدا هستند و مخلوق خدا بر خدا غلبه نمیکند، بلکه خدا بر مخلوق خودش قاهر است؛ و دیگر اینکه شأنی او را از شأن دیگر مشغول نمیکند، چون قاهر است؟
پاسخ: بله، که همین دومِ حرف ایشان بود که شما دوباره به یک عبارت دیگر بیان کردید.
﴿وَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ﴾ [31] [32] یعنی اینکه هیچ شأنی از شئون که فیوضات او هستند و به معنای خلق او هستند، بر او قاهر نمیشوند که او را از شأن دیگر اعراض بدهند. « لا یشغله شأن عن شأن» [33] ، که اگر «یشغله» بشود و اعراض بدهد، حتماً یک شأنی بر او قاهر شده است و با قاهر شدن شأن بر او، بله، یکی از عباد بر او فائق شده است. خدا قاهر است، فوق عباد است و به هیچیک از عباد و مخلوقاتش و از جمله فیوضاتش و از جمله شأنهایش، اجازه قاهر شدن یا فوقیت پیدا کردن نمیدهد. این ﴿هُوَ الْقاهِرُ﴾ [34] [35] در این صورت مربوط میشود به «و لا یشغله شأن عن شأن» [36] ؛ چون اگر بخواهد اشغال کند، یعنی اعراض بدهد، معنایش این است که شأنی بر او قاهر شده و او را از شأن دیگر اعراض داده است و این ممکن نیست.
میتوانید هم ﴿وَ هُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ﴾ [37] [38] را به این ﴿لا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَ لا نَوْمٌ﴾ [39] برگردانید: خدا چرت و نوم را خلق کرده است و این چرت و نوم، سنه و نوم، خلق او و عباد او هستند؛ او هم قاهر فوق عبادش است و هیچوقت مبتلا به قهر این عباد نمیشود. پس نوم و سنه هم که از عباد او هستند، نمیتوانند قاهر او بشوند و فوق او قرار بگیرند، بلکه او قاهر است و او فوق عباد است؛ پس اجازه نمیدهد که عبدش که نوم است یا سنه است، بر او تسلط پیدا کند.
بعد ﴿وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ﴾ [40] [41] ؛ این ﴿وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ﴾ هم همان است و تأکید همان است؛ چون عزیز یعنی غیرقابل نفوذ، یعنی موجودی که چنان ارجمند و بزرگوار است که چیزی نمیتواند در او نفوذ کند و غیرقابلنفوذ است. خب خدا هم غیرقابلنفوذ است؛ یعنی شأنی نمیتواند در او نفوذ کند و با نفوذش شأن دیگر را از خدا تعطیل کند. و همچنین خدا قابل نفوذ نیست و سنه و نوم چیزی نیستند که بتوانند در خدا نفوذ کنند؛ اصلاً خدا قابل نفوذ نیست و چیزی هم در خدا نفوذ نمیکند، پس ﴿وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ﴾. هر دو آیه همانطور که توجه کردید مناسب بحث هستند و در واقع تعلیل هستند برای آن مدعاهای قبلی؛ هم برای «و لا یشغله شأن عن شأن» [42] تعلیل هستند و هم تعلیل هستند برای ﴿لا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَ لا نَوْمٌ﴾ [43] .
پرسش: «حکیم» هم به معنای محکم است که در او نفوذی راه ندارد؟
پاسخ: حکیم هم به همان معنا میشود، ولی در این آیه همان «عزیز» آن کافی است؛ در ﴿وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ﴾ [44] [45] به همان عزیزش استدلال کنید کافی است. حکیم به معنای هر چیزی را به جای خود نهادن یا محکمکاری کردن است، بله؛ ولی خب عرض میکنم همان عزیز کافی است و احتیاج نداریم که از حکیم استفاده کنیم.
ما خیلی یواش جلو میرویم و کم میخوانیم، ولی خب خیلی مطلب دارد. این نشان میدهد که چقدر کلام امام با کوتاهیاش، مطلب را در خودش جا داده است؛ که ما وقتی میخواهیم توضیح بدهیم - تازه ایشان توضیحش خیلی مختصر است - این همه باید بیان کنیم.
«و لا تحده الصفات»؛ صفات، موصوف را محدود میکنند؛ هر صفتی موصوف را محدود میکند، چون قید میزند. اکنون البته بیان میکنیم که چرا صفت موصوف را محدود میکند.
قانون داریم:
• هر صفتی موصوف را محدود میکند
• و خدا محدودیت ندارد،
• پس صفات ندارد.
این استدلالی را که عرض کردم توجه بکنید؛ نتیجهاش این شد که پس خدا صفت ندارد. اگر صفت ندارد، صفات او را محدود نمیکنند از باب سالبه به انتفاء موضوع؛ نه اینکه صفتی دارد و آنها محدود نمیکنند! اصلاً صفتی ندارد، که اگر صفت داشت محدود میشد؛ اصلاً صفتی ندارد که او را محدود کنند. نحوه استدلال را توجه کردید؟ استدلال ما را به اینجا رساند که خدا صفت ندارد؛ آنوقت ما با توجه به اینکه خدا صفت ندارد گفتیم: «لا تحده الصفات»؛ یعنی صفات او را محدود نمیکند، یعنی اصلاً صفتی ندارد که او محدود بشود.
پرسش: صفات کمالی موجب سعه وجودی یک موجود میشود، نه محدودیت آن؛ و برعکس است؟
پاسخ: نه، صفت باعث محدودیت میشود به بیانی که میگویم؛ هنوز بیانش نکردهام.
پس گفتیم صفت، موصوف را محدود میکند - اکنون چرا محدود میکند را الان بیان میکنیم - و خدا محدود نیست، پس صفت ندارد؛ اینجوری وارد بحث شدیم.
اما چرا صفت، موصوف را محدود میکند؟ توجه کنید ایشان صفت را عین ذات نمیدانست؛ میگفت عین ذات هم نمیتواند باشد و اصلاً خدا نباید صفت داشته باشد، حتی صفت عین ذات.
الان بر محدود شدن موصوف بهوسیله صفت استدلال میکند؛ این استدلالش در صورتی تمام میشود که صفت غیر موصوف باشد. اگر صفت عین موصوف باشد، استدلالش تمام نمیشود؛ ولی خب اکنون ما استدلالش را میخوانیم. ایشان میگوید که صفت غیر موصوف است؛ اگر شما صفتی برای موصوفی اثبات کردید، این موصوف را در حدی قرار دادید و صفت را در حد دیگر قرار دادید؛ پس دو حد را اشغال کردید و نگذاشتید موصوف هر دو حد را با هم اشغال کند؛ یک حد را به موصوف دادید و یک حد را به صفت دادید. این فضایی که مثلاً بینهایت بود و موصوف میتوانست اشغال کند، شما اجازه ندادید که موصوف اشغالش کند؛ گفتید که این موصوف دارای صفت است و یک بخشی از این فضای نامتناهی را به موصوف دادید و بخش دیگر را به صفت دادید. چون صفت مغایر با موصوف است - و الا اگر مغایر نبود که صفت نبود؛ از اینکه صفت است معلوم میشود مغایر است - اگر مغایر است، او جای خودش را میخواهد و این جای خودش را میخواهد. شما بخشی از جا را به موصوف دادید و بخش دیگر را به صفت میدهید، بنابراین برای موصوف حد قائل شدید و موصوف را محدود کردید. هرجا صفت پا بگذارد، موصوف محدود میشود.
خب این بیان ایشان است. آیا حرف درستی است یا نه؟ حرف درستی است اگر صفت، صفت باشد؛ موصوف را محدود میکند به همین بیانی که ایشان گفت. اما ما قائلیم - یعنی کل فلاسفه و متکلمین شیعه قائل هستند - که صفات خدا، صفات نیستند؛ عین ذات هستند، یعنی خود ذات هستند و صفت نیستند. تعبیر به صفت برای فهم ماهاست؛ و الا همانطور که عرض کردم و فارابی هم گفته است - که البته احتمالاً از روایات گرفته است - «واجب تعالی علم کله» است؛ «علم کله»، نه موصوفی که واجد علم است که موصوف چیزی بشود و علمش چیز دیگر، بلکه «علم کله»؛ اصلاً این ذات، خودش علم است. مثل اینکه مثلاً ذات خورشید را بگویید «نور کله»؛ نور همان خود ذاتش است و ذاتش هم همان نور است. این دیگر صفت و موصوفی نیست؛ پس هرجا را که موصوف میخواهد پر کند، این صفت هم پر کرده است و جای موصوف را تنگ نکرده و موصوف را محدود نکرده است. اگر صفت را عین ذات بدانیم، چنانکه فلاسفه و متکلمین شیعه میگویند، این صفت محدودیت نمیآورد؛ چون این در واقع صفت نیست، این در واقع همان ذات است.
بله، اگر صفت بما أنها صفة باقی بماند و واقعاً صفت باشد، در آن صورت این موصوف را محدود میکند؛ چون بخشی را به موصوف میدهد و بخشی را هم خودش اشغال میکند. مثلاً «زید عالم»؛ زید عالم هم زید است و هم عالم، یعنی بخشی مال زید است و بخشی مال عالم است و همه را زید نگرفته است. اکنون فرض کنید اگر این زید میخواست همهجا را پر کند، الان اینطور نشده است؛ زید یک بخشی را پر کرده و عالم هم یک بخش دیگر را، و الان زید، زیدِ عالم شده است. یعنی دو چیز است: یکی زید است و یکی عالم است؛ خب این دو چیز هم با هم فرق دارند، بخشی را این زید که با عالم فرق دارد پر میکند و بخش دیگر را هم علم پر میکند. اما اگر زید و عالم یکی شد، خب هرجا را که زید پر کرد عالم هم پر میکند و این دیگر محدودیتی نمیآورد. پس اگر ما صفت را عین ذات گرفتیم، در واقع صفت قائل نشدهایم و محدودیت هم قائل نشدهایم؛ اما اگر صفت را به عنوان صفتی قبول کردیم و عین ذات نگرفتیم و به تعبیر ایشان غیریتش را با موصوف پذیرفتیم، ناچاریم که قائل بشویم به اینکه صفت، موصوف را محدود میکند. یعنی این تنها زید نیست، زید است و عالم؛ که یک قسمتش زید است و یک قسمت عالم، پس زید یک قسمت را پر میکند و عالم قسمت دیگر را.
پرسش: اینها که مصداقاً یکی هستند و به یک وجود موجود هستند؟
پاسخ: نه، مصداقاً دو تا هستند! نخیر، به یک وجود موجود شدند؟ یعنی زید یک چیز است و علمش یک چیز دیگر است؛ زید یعنی این انسان و علم یعنی این صورت علمیه. «زید عالم» یعنی زید هست و صورت علمیه هم هست. زید چیزی است و صورت علمیه چیز دیگری است؛ شما همه این زید را همه زید قرار ندادید، زید را بخشش را انسانیت قرار دادید و بخشش را هم صورت علمیه قرار دادید، پس محدودش کردید. اگر اکنون زید بینهایت بود، شما وقتی علم را هم در او تزریق کردید، این بینهایت، جا شده است هم برای زید و هم برای علم؛ پس بالاخره جای زید تنگ شده است دیگر، چون صورت علمیه هم آمده است.
در مورد خدا صورت علمیه نداریم؛ در مورد خدا صورت علمیه نداریم و این ذات، خودش علم است. در مورد انسانها صورت علمیه داریم؛ زید است با صورت علمیه، و صورت علمیه جای زید را تنگ میکند. اگر زیدِ جاهل میخواست همهجا را پر کند، زیدِ عالم دیگر همهجا را پر نمیکند؛ چرا؟ چون یک قسمتی از جا را باید به صورت علمیه بدهد؛ پس همهجا را پر نمیکند و محدود میشود. پس زید جاهل بالاتر از زید عالم است! زید جاهل وسیعتر از زید عالم است! چون جاهل هم خودش یک قید است؛ توجه بکنید، جاهل هم یک قید است.
پرسش: باید لا به شرط بگیریم؟
پاسخ: بله، لا به شرط که شد آنوقت میشود.
پرسش: جاهل عین ذات زید است؛ وقتی عین ذات باشد چطور قید میشود؟
پاسخ: جهل عین ممکنات است؟ عین ممکنات است؟ نه! جهل از اول همراه ممکنات است؛ اگر عین ممکنات بود نمیشد از ممکنات گرفته بشود و نمیشد از ما برود.
پرسش: آیه ﴿لَا تَعْلَمُونَ شَيْئًا﴾ [48] یعنی عین ذاتشان است و اصل اولی جهل است؟
پاسخ: اصل اولی جهل است؛ اصل اولی که به معنای عین ذات نمیشود. جهل اگر عین ذات باشد زائل نمیشود، مگر ذات را از بین ببرید!
«و لا تحده الصفات» [49] [50] ؛ صفات خدا را محدود نمیکند. «قد عرفت أن الوصف هو جهة الإحاطة»؛ وصف همان جهت احاطه است که بر موصوف احاطه میکند، «و هی یستلزم التحدید» و مستلزم تحدید است. و خدا محدود نیست، «فلیس له عز شأنه صفة حتی تحده الصفات»؛ ببینید سالبه به انتفاء موضوع معنا میکند! «لیس له عز شأنه صفة حتی تحده الصفات»، نمیگوید صفت دارد و صفات او را محدود نمیکند؛ میگوید اصلاً صفت ندارد تا بتواند او را محدود کند.
«و ذلک»، اینکه میگوییم صفت موصوف را محدود میکند به این جهت است: «لأن الموصوف من حیث هو موصوف غیر الصفة من حیث هی صفة»، این یک مقدمه. این مقدمه را با یک قیاس استثنایی اثبات میکند: «و إلا لما کان موصوف و وصف»؛ «کان» تامه است. «و إلا» یعنی اگر این دو تا با هم فرق نداشتند، نه موصوفی تحقق پیدا میکرد و نه وصفی، و یک چیز بودند؛ در حالی که وصف و موصوف داریم و دو چیز داریم. خب این مقدمه اول با «و إلا لما کان موصوف و وصف» اثبات شد. اکنون دوباره مقدمه اول را تکرار میکنیم و در دلیل میآوریم: «فإذا ثبت الغیریة»، اگر غیریت بین صفت و موصوف ثابت شد، «و قیل بثبوت الصفة» و ما قائل شدیم به اینکه خدا صفت دارد، «فقد صار الموصوف فی حد و الصفة فی حد آخر»؛ موصوف در یک حد قرار میگیرد و صفت در یک حد دیگر قرار میگیرد و همه حدود را آن موصوف پر نمیکند، پس از بینهایت بودن و غیرمحدود بودن درمیآید؛ «تعالی الله عن ذلک علواً کبیراً».
«و لا تقیده الأدوات» [51] [52]
موجودات با ادوات کار میکنند و چون هر اداتی برای انجام کاری است، آنها به خاطر داشتن آن ادات منحصراً میتوانند همان کار را انجام بدهند؛ یعنی مقید به آن کار میشوند، چون ادات آن کار را دارند. هر موجودی اینچنین است؛ ولو فرض کنید که ده تا ادات یا هزار تا ادات هم به او بدهند، هزار تا کار انجام میدهد و دیگر بیشتر نمیتواند انجام بدهد؛ مناسب همان ادات انجام میدهد. اما اگر موجودی باشد که بیادات کار کند، این فعلش مطلق است و قیدی ندارد. نمیگوییم فلان فعل از او صادر میشود چون ادات آن فعل را دارد و فلان فعل صادر نمیشود چون ادات او را ندارد؛ بلکه مطلق است و همهچیز از او صادر میشود. خدا بیادات کار میکند، پس فعلش مطلق است؛ ادات او را مقید نمیکنند، دست و بال او را نمیبندند و او را به سمت فعل خاصی اجباراً هدایت نمیکنند. ادات ما را به سمت فعل خاص هدایت میکنند و میگویند برو فقط همین کار را انجام بده و کار دیگر نمیتوانی انجام بدهی؛ ما را مقید میکنند، اما خدا بر اثر اینکه بیادات کار میکند مقید نیست. این کل بحث بود که به صورت خلاصه گفتم؛ اما توضیح بحث:
توضیح بحث این است که آلت چهار قسم است:
یک آلت جسمانی داریم، مثل مثلاً اره که صانعین از این آلت جسمانی استفاده میکنند؛ اره، تیشه و وسایل دیگری که اهل صنعت استفاده میکنند، که با این آلت کار خاص انجام میشود؛ کار دیگر انجام نمیشود و یک کار مخصوص انجام میشود.
دوم، آلتی به نام قوه جسمانیه؛ چشم آلت و ادات است. با این قوه جسمانی هم کار خاص میشود انجام داد؛ با چشم میشود دید، نمیشود شنید و نمیشود لمس کرد - اکنون لمس را شاید بشود کرد، چون خود چشم قوه لامسه هم دارد - ولی با قوه باصره، اکنون چشم که عرض میکنم یعنی قوه باصره؛ نه چشم یعنی این جسم مادی، جسم مادی قوه لامسه هم دارد. با چشم، یعنی همان قوه باصره، ما فقط میتوانیم ببینیم. چشم قوه نیست! چشم محل قوه است؛ منظور از اینکه میگویم با آن میشود دید، یعنی همان بیننده و همان قوه باصره. با قوه باصره میشود دید؛ نمیشود شنید، نمیشود لمس کرد و نمیشود کارهای دیگر کرد. با قوه سامعه فقط میشود شنید؛ همانطور که توجه میکنید قوه سامعه یا قوه باصره آلت و ادات هستند، ادات فعل و ادات فعل ادراکی هستند و فقط همان فعل از این ادات برمیآید و دیگر بیش از این برنمیآید. این دو تا.
سوم، ادات و آلت عبارت است از ملکه؛ شاعری که شعر میگوید ملکه شعر گفتن دارد. این ملکه شعر گفتن، وسیله فعل او یعنی وسیله شعر گفتن اوست؛ و او با این ملکه میتواند شعر بگوید، اما با این ملکه نمیتواند بنویسد، با این ملکه نمیتواند موسیقی بنوازد و کارهای دیگر نمیتواند بکند. ملکه شعر مال شعر گفتن است؛ پس این آلت هم فعل را مخصوص میکند و فاعل را به کار خاص مقید میکند.
پرسش: اینکه چند هنر دارد، چند ملکه دارد؟
پاسخ: بله، اینکه چند هنر دارد چند ملکه دارد؛ و الا هر ملکهای بیش از یک کار انجام نمیدهد.
چهارم، ادات همان حیثیتی است که خدا در ذات یک موجود نهاده است؛ مثلاً فرض کنید که جبرئیل ملک وحی است. ملک وحی با چه این کار را میکند؟ آیا با ابزار خارجی و ابزار جسمانی، یا با قوای جسمانی، یا با ملکات؟ نه، حیثیت ذاتش این است؛ یعنی خدا اینچنین آفریده است او را که مأمور علم باشد. میکائیل را چنان آفریده است که مأمور رزق باشد و حیثیت ذاتش را این قرار داده است؛ پس حیثیت ذات او، آلت و ادات کار او میشود. خب او هم باز با این حیثیت ذاتیاش، همین کار خاصی را که مقتضای این حیثیت است انجام میدهد و کار دیگر انجام نمیدهد.
پس توجه کردید که همه موجودات به خاطر داشتن ادات خاصی، کار مخصوص انجام میدهند؛ یعنی مقید هستند به اینکه کار مخصوص انجام بدهند. اما در مقابل، خدا چون دارای هیچ اداتی نیست و برای انجام هیچ کاری از ادات بهره نمیگیرد، به این جهت کارش مطلق است؛ یعنی هیچ ابزاری قدرت او را به سمت کار خاصی هدایت نمیکند و او قدرتش به هر سمتی که بخواهد تعلق میگیرد؛ پس «لا تقیده الأدوات».
«و لا تقیده الأدوات»
«الأداة هی التی بها یتأتی فعل الفاعل»؛ چیزی است که بهوسیله او فعل فاعل میسر و ممکن میشود، «و یتمکن الفاعل من الفعل»، یعنی فاعل قدرت پیدا میکند که کار را انجام بدهد.
پرسش: «یتأتی» یعنی میآید فعل فاعل؟
پاسخ: یعنی میسر میشود؛ «یتأتی»، میسر میشود.
«سواء کانت»، این ادات، «آلة جسمانیة کآلات الصانعین»، مثل اره و امثال ذلک؛ «أو قوة جسمانیة کقوی الحیوان و النبات و الآدمیین»؛ سوم، «أو ملکة راسخة کملکات الشعراء و الکاتبین»؛ چهارم، «أو حیثیة ذاتیة کما للملائکة المهیمنین».اینها را همانطور که توجه کردید، چون خواندم متوجه شدید که ایشان سجع را هم در اینجا و در خیلی جاها - دیگر من تکرار هم نکنم - رعایت کرده است.
پرسش: «مهیمنین» یعنی چه؟
پاسخ: مهیمنین یعنی قاهرین؛ مهیمنین یعنی قاهرین و مهیمین یعنی متحیرین، هر دو جور گفته شده است. بعضیها متحیر در جلال و جمال الله هستند که به آنها مهیمین گفته میشود، یعنی واله و حیران؛ و مهیمن هستند یعنی قاهر هستند و بر مادون خودشان قهر و سلطنت دارند.
خب گفتیم که ادات عبارت است از وسیلهای که فاعل را متمکن میکند. «و لا ریب أن هذه الأمور»، این چهار تایی که گفتیم، «قیودات للفاعل بها»، یعنی بالأدوات. «بها» به خود همین امور هم برمیگردد؛ این چهار امور «قیودات للفاعل بها»، یعنی فاعل را به خودشان قید میزنند؛ یعنی فاعل را مقید میکنند که از ما استفاده کن و راه دیگر را نرو، و همان راهی را که ما به تو اجازه استفاده میدهیم استفاده کن. که این «بها» را هم به ادات میتوانید برگردانید و هم به امور میتوانید برگردانید.
پرسش: «یتأتی» را چه معنا کردید؟
پاسخ: میسر میشود؛ ادات چیزی است که بهوسیله آنها فعل فاعل میسر میشود.
پرسش: «بها» هم به ادات و هم به امور برمیگردد؟
پاسخ: بله، به هر دو، فرقی هم نمیکند.
چرا فاعل را قید میزند؟ زیرا که - «حیث»، حیث تعلیلیه است - زیرا که «لا یقدر کل واحد من هؤلاء الفواعل» بر فعلی که «لیست فیه أداته»؛ بر فعلی که در آن فعل ابزارش را ندارد، قدرت ندارد. پس ابزار فقط او را به سمت فعلی هدایت میکند که خود این ابزار انجامدهندهاش است. کما اینکه کاتب - در نمونه سوم که آلت عبارت از ملکه بود - از جهت ملکه کتابت، قدرت بر شعر ندارد. «و لا» در نمونه دوم «و لا الإنسان بالقوة الباصرة» قدرت ندارد «علی ما هو شأن القوی الأخر»؛ یعنی قدرت بر سمع و لمس و امثال ذلک ندارد. و در نمونه اول، «و لا النجار» قدرت ندارد بر فعل خیاطت «من حیث ملکة النجارة»؛ چون ملکه نجارت دارد. بله، اگر ملکه خیاطت هم داشت قدرت بر خیاطت داشت، اما به لحاظ ملکه نجارت قدرت بر خیاطت ندارد؛ ملکه نجارت او را در یک محدودهای فقط به سمت نجاری هدایت میکند.
«و هکذا الأمر فی سائر المبادی»؛ چهار تا مثال زدیم که سه تایش را نمونهاش را گفت و توضیح دادیم، ولی یکی دیگرش را نگفتیم؛ یکی دیگرش آن حیثیت ذاتیه بود. این را نگفتیم، ایشان میگوید: «و هکذا الأمر فی سائر المبادی»، در باقی هم همین است، «بلا تفرقة»؛ یعنی آنها هم همینطور هستند. آن حیثیت ذاتی هم به ملک میگوید فقط آنچه را که مقتضای حیثیت ذاتی توست انجام بده و مازاد بر این تحت قدرتش قرار نمیگیرد، پس او را مقید میکند.
پرسش: سائر مبادی کدام است؟
پاسخ: عرض کردم حیثیت ذاتیه؛ حیثیت ذاتیه است.
خب تا اینجا ما بیان کردیم که همه موجوداتی که آلت دارند مقید هستند. از این به بعد میخواهیم بگوییم خدا مقید نیست؛ چرا؟ چون ادات کار ندارد، بلکه او بدون احتیاج به ادات کار میکند. به عبارت توجه کنید: «و الله سبحانه فاعل بالإطلاق» [53] ، یعنی بدون آلت؛ «و فعله مطلق»، یعنی به سمت خاصی هدایت نمیشود و به هر طرف که قدرتش بخواهد میرود. چرا؟ چون اداتی ندارد که آن ادات مجبورش کند که به این سمت بیا و به سمت دیگر نرو.
«بمعنی أنه لیست فیه عز شأنه حیثیة أو جهة هی صدور فعل دون آخر»؛ حیثیتی یا جهتی که آن، جهت صدور فعلی شود و جهت صدور فعل دیگر نباشد، این را ندارد؛ بلکه همه فعلها از او صادر میشود، نه اینکه یک جهت خاصی داشته باشد که آن جهت مصدر یک فعلی باشد دون فعل آخر. ما اینطور هستیم؛ ما مصدر یک فعل را داریم، وقتی ملکه شعر داریم به این ملکهمان مصدر شعر هستیم و مصدر فعل دیگر نیستیم. خدا حیثیتی ندارد که با این حیثیت مصدر فعلی باشد دون آخر.
«و إلا»، یعنی اگر خدا بخواهد دارای حیثیتی باشد که این فعل را اجازه بدهد و فعل دیگر را اجازه ندهد، خب برای فعل دیگر باز حیثیت دیگر میخواهد و برای فعل سوم حیثیت سوم میخواهد و هکذا دارای حیثیات میشود که مرکب میشود. «و إلا»، یعنی اگر خدا دارای حیثیتی باشد که این حیثیت یک فعل را به او اجازه بدهد و فعلهای دیگر را اجازه ندهد، «لکان فیه جهة دون جهة و ذلک ممتنع»؛ این ممتنع است به خاطر اینکه مستلزم این است که خدایی که همه کارها را میتواند انجام بدهد، با حیثیات مختلف این کارها را انجام بدهد؛ «لاستلزام ذلک اختلاف جهاته بالنسبة إلی الأشیاء بالقرب و البعد».
دو مشکل درست میکند:
یک مشکل اینکه خدا مرکب از حیثیات عدیده میشود؛
یک مشکل این است که خدا در وقتی که حیثیتِ مثلاً فرض کنید خلق حیوان را عهده میگیرد و این حیثیت را واجد میشود، از خلق نبات دور میشود؛ چون این حیثیت او را به سمت حیوان سوق میدهد و این باعث میشود که به نبات دور باشد. وقتی حیثیت خلق نبات را دارد برعکس، به نبات نزدیک است و به حیوان دور است؛ با هر حیثیتی به موجودی قریب و از موجودی بعید است، در حالی که خدا نسبتش به همه موجودات علیالسواء است، یا بگویید نسبت همه موجودات به خدا علیالسواء است، قرب و بعد معنا ندارد.