80/09/03
بسم الله الرحمن الرحیم
ادامه شرح حدیث دوم (صفحه 152-153)/باب دوم در توحید و نفی تشبیه /شرح کتاب توحید صدوق
موضوع: شرح کتاب توحید صدوق/باب دوم در توحید و نفی تشبیه /ادامه شرح حدیث دوم (صفحه 152-153)
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
عرض کردیم که مصاحبت با اوقات یعنی اینکه در حصهای از زمان وجود داشتن؛ این برای خدا حاصل نیست. خدا در هیچ زمانی از زمانهایی که الان بیان میکنیم وجود ندارد؛ یعنی هیچکدام از زمانها ظرف وجود او نیستند. او فوق زمان و خالق زمان است و محکوم به گذشت و احکام زمان نیست.
بعد از اینکه این مطلب توضیح داده شد، گفتیم که زمان سه طبقه دارد. در این بحث اولاً بیان میشود که طبقات ثلاثه زمان چیست و موجوداتی که در هر طبقهای موجود هستند کدام است؛ و بعداً بیان میشود که چرا ما باید سه طبقه زمان داشته باشیم؛ و در آخر بحث مطرح میشود که خدا از هر سه نوع زمان مبرا است.
پس سه تا مطلب داریم:
• یکی تبیین این سه طبقه زمان؛
• یکی بیان اینکه این سه طبقه باید موجود باشند و چرا موجود هستند؛
• و سوم اینکه خدا از همه این طبقات ثلاث مبرا است.
اما بیان مطلب اول که این زمانها و طبقات ثلاثه زمان چهها هستند. عرض کردیم که زمان کثیف هست، زمان لطیف هست و زمان الطف. زمان کثیف یعنی زمان متراکم که بر اثر غلظتش دیر میگذرد. زمان لطیف به خاطر اینکه آن غلظت را ندارد و سبکتر است، زودتر میگذرد. زمان الطف باز زودتر از لطیف میگذرد.
اینها را جلسه گذشته توضیح دادم؛ گفتم که اگر در همین عالم ما که زمان کثیف وجود دارد هزار سال بگذرد، در زمان لطیف یک روز گذشته است؛ یعنی یک روزِ زمان لطیف برابر با هزار سالِ زمان کثیف است. و یک روزِ زمان الطف برابر با پنجاه روزِ زمان لطیف یا پنجاه هزار سالِ زمان کثیف است. اینها را از آیات استفاده کردیم، حالا توضیح بیشتر را انشاءالله میگوییم.
بعد از اینکه این مطلب بیان شد، عرض کردم که در زمان کثیف کائنات مادیه و حرکات حسیه وجود دارند؛ یعنی ما با زمان کثیف هم مدت حرکات را تعیین میکنیم و هم زمان متحرکات را. این بحثش گذشت و تمام شد؛ تا اینجا را گفته بودیم.
حالا اول بحث امروزمان است. دومین زمان، زمان لطیف است و زمان لطیف مدت حرکات موجودات روحانی است. این را هم عرض کردم که موجودات روحانی به دو قسم تقسیم میشوند: یکی روحانیاتی که مرتبط به جسمانیات هستند؛ یکی روحانیاتی که مقدس و منزه از جسم هستند و هیچ ارتباطی با جسم ندارند. هر دو روحانی هستند و خودشان مشتمل بر جسم نیستند و متلبس به جسم نیستند؛ منتها یکیشان ارتباط با جسم دارد و موظف شده است که اجسام را تدبیر کند؛ مثلاً موظف است که در نزول باران دخالت کند، یا موظف است که در حرکت افلاک تأثیر داشته باشد و امثال ذلک که سروکارش با اجسام است. ولی یک موجوداتی هستند که مقدس از اجسام هستند و اصلاً به این عالم التفاتی ندارند و در روایات هم آمده است که اینها اصلاً متوجه نشدند که خدا آدمی آفرید؛ یعنی اینجور غرق در آن وظایف خودشان بودند و اصلاً توجه به جسم نداشتند و تدبیر جسم هم به آنها واگذار نشده بود. اینها روحانیاتی هستند که مقدس از جسم هستند و ارتباطی با جسم ندارند.
خب الان در این زمان لطیف، ما بیان میکنیم که زمان لطیف ظرف است برای موجودات روحانیای که ارتباط با جسم داشته باشند. آن موجودات روحانی که مبرای از جسم هستند، زمانشان بعداً خواهیم گفت که زمان الطف است و زمان لطیف مال آنها نیست.
خب این روحانیاتی که تدبیر عالم به عهدهشان است، اینها همانطور که قبلاً هم توضیح داده شد، بالاخره به مکان اصلی خودشان - که حالا مکانشان هم بعداً اشاره میشود - به مکان اصلی خودشان برمیگردند و برای تدبیر موظف میشوند که به این عالم سفر کنند. سفرشان و حرکتشان از محل اصلیشان به این عالم و باز بازگشتشان از این عالم به مکان اصلیشان، با زمان لطیف انجام میگیرد؛ یعنی با همان سرعتی که مربوط به زمان لطیف است. اگر با زمان کثیف بخواهد انجام بگیرد هزار سال طول میکشد، اما با زمان لطیف یک روز طول میکشد؛ وقتی با زمان لطیف حساب کنیم یک روز طول میکشد. همانطور که از آیه هم استفاده شد که ﴿فِي يَوْمٍ كانَ مِقْدارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ﴾ [3] ؛ یعنی اگر بخواهیم ترجمهاش کنیم به زمان کثیف، هزار سال میشود. او یکروزه این فاصله را با رفت و برگشتش طی میکند، ولی اگر شما که محکوم به زمان کثیف هستید بخواهید آنجا را طی بکنید، رفت و برگشتتان هزار سال طول میکشد؛ پانصد سال رفت و پانصد سال هم برگشت.
خب آن ملائکه روحانی کارشان این است که مواد جسمانی را حرکت میدهند و مواد جسمانی هم پیروی میکنند؛ چون مسخر این ملائکه هستند. به اذن الله مسخر ملائکه شدهاند، یا به تعبیر دیگر تحت سلطنت این ملائکه قرار گرفتهاند و به این مناسبت این ملائکه در این مواد جسمانی تصرف سلطانی میکنند؛ یعنی مانند یک سلطان در این مواد تصرف میکنند و آن مواد هم هیچگونه تخلف و سرکشی ندارند.
خب ملائکهای که وحی را نازل میکنند، آنها اگرچه مدبر جسمانیات نیستند، آنها هم در همین زمان حرکت میکنند و آنها هم ظرف نزول وحیشان این زمان است؛ ظرف نزول وحیشان، یعنی وقتی که از جانب خدا مأمور میشوند که وحیای را بر پیغمبری نازل کنند یا الهامی را بر ولیای وارد کنند، اینها از همین زمان استفاده میکنند، یعنی با سرعتی که مربوط به این زمان است سیر میکنند؛ فاصلهای را که اگر ما بخواهیم طی کنیم هزارساله طی میکنیم، اینها یکروزه طی میکنند.
این دو تا شد؛ پس ملائکهای که مدبر جسمانیات هستند، یک؛ و ملائکهای که حامل وحی هستند، دو؛ این دو تا از این زمان استفاده میکنند. البته ممکن است ملائکه حامل وحی از زمان سوم استفاده بکنند، ولی برای نزول وحی از این زمان استفاده میکنند. چرا؟ چون وقتی میخواهد نزول وحی بکند با جسم مرتبط میشود و با پیغمبر مرتبط میشود؛ لذا آن زمان الطف را دیگر نمیتواند داشته باشد و از این زمان لطیف باید استفاده کند. بالاخره اگر یک طرف روحانی باشد و یک طرف جسم باشد، زمان لطیف مطرح میشود نه زمان الطف. زمان الطف در صورتی مطرح است که اصلاً جسم دخالتی نداشته باشد. آنجا که همهاش جسم باشد که زمان کثیف مطرح است؛ آنجا که یک طرف روح باشد و یک طرف جسم باشد، زمان لطیف مطرح است؛ و آنجا که همهاش روح باشد و اصلاً جسم مطرح نباشد، زمان الطف است. الان بحث ما در این است که ملائکهای میخواهند مدبر جسمانیات باشند؛ خب یک طرف روح است که ملائکه است و یک طرف آن شیء تدبیرشده است که جسم است؛ در اینجور موارد زمان لطیف مطرح است. همچنین در آن ملائکهای که میخواهند وحی نازل کنند، اگرچه خودشان ممکن است مربوط به زمان الطف باشند، ولی در وقتی که میخواهند وحی نازل کنند با عالم اجسام مرتبط میشوند و چون با عالم اجسام مرتبط میشوند، از زمان لطیف استفاده میکنند نه از زمان الطف.
پرسش: معراج پیغمبر هم از زمان لطیف است؟
پاسخ: معراج پیغمبر هم زمان لطیف است، بله؛ همینطور است.
آن ملائکهای که مدبر هستند اینچنین است. ولی یک ملائکهای هستند که جسمانی هستند - این را ایشان الان مطرح نمیکند ولی در فلسفه مطرح هست - ملائکههای جسمانی، آنها اصلاً در خود جسم حلول دارند؛ یعنی یک مکان جدا ندارند که از آن مکان با سیری که مربوط به زمان لطیف است سیر کنند و به عالم ماده بیایند، بلکه آنها اصلاً در عالم ماده هستند و مأموریتشان اینچنین است
مثلاً فرض کنید که آن ملائکهای که دیروز ایشان اشاره کردند، صدرا در مبدأ و معاد میگوید که هفت تا ملک موظف هستند برای هضم غذای هر انسانی [4] ؛ یعنی هر انسانی برای هضم غذای تنهایش، نه کارهای دیگرش، هفت تا ملک موکل دارد. خب این ملائکهها، ملائکه روحانی نیستند؛ ملائکه جسمانی هستند، مباشر با جسم انسان هستند؛ یعنی بالاخره دور نمیشوند، همینجا هستند و دائماً مشغول فعالیت هستند. اینها را ایشان اصلاً مطرح نکرده است؛ اینها احتمالاً در همان زمان کثیف فعالیت دارند و به زمان لطیف کار ندارند. اما ملائکهای که مدبر هستند، جسمانی نیستند و روحانی و مدبر هستند، اینها اشراف بر اجسام دارند و بالاخره نزول میکنند.
حالا نزولشان چه نحوی است؟ آیا با حرکت است یا اینکه با توجه است؟ ممکن است مثلاً عزرائیل - همینطور است دیگر- میگویند عزرائیل در همان مکانی که خدا برایش تعیین کرده است که مکان جسمانی نیست، دفتری جلویش باز است و تمام اسماء موجوداتی که قرار است ایشان در آنها دخالت بکند همه آنجا ثبت است. ایشان نگاه میکند، میبیند موجودی نوبتش رسیده است که باید مثلاً از این دنیا به آن دنیای دیگر منتقل بشود؛ لزومی ندارد نازل بشود، از همانجا یک توجه میکند و کار تمام است؛ با همین توجه یک تنزلی حاصل میشود. این دیگر سیر مادی نمیکند؛ فکر نکنیم که حرکتش مثل حرکت ماها است که بال میزند و مثل کبوتر پایین میآید. آن بالاخره به یک نحوی حرکت میکند، ولی حرکت، حرکت مخصوص خودش است که نه که ما نظیرش را ندیدهایم، نمیتوانیم تصور کنیم؛ ولی بالاخره یک حرکتی دارد، ولو حرکت فکری و حرکت توجهی؛ توجهش را به سمت پایین معطوف میکند و با همان توجه معطوف کردن، چه بسا که یک تنزل جسمانی حاصل بشود و به صورت یک عربی مثلاً بیاید و درِ خانه پیغمبر را بکوبد. البته احتمالاً...
پرسش: توجهش با اشکال روبهرو میشود؛ آن آقایی که ملک الموت میخواست قبض روح کند و از سلیمان خواست در هندوستان باشد تا قبض روح نکند، یا در آسمان هفتم قبض روح کند، یا آن آقا وقتی در صحن سلیمان بود، رفت در هندوستان قبض روح کند؛ این در هندوستان قبض روح کردن توجه است؟ در دو جا؟
پاسخ: بله، با همان توجه، رفتن هم حاصل میشود. ممکن است بالاخره خدا قوتی به آنها داده است که با همان توجه، رفتن هم حاصل میشود؛ که الان داشتم همین را عرض میکردم که وقتی توجه میکنند، تنزلی حاصل میشود. حالا نحوه تنزل را خدا میداند چهجوری است، ما که تجربه نکردیم؛ تنزل حاصل میشود، چه بسا این تنزلات آنها را به صورت جسم دربیاورد. حضرت عزرائیل در جای خودش نشسته است و تنزلش به هندوستان میآید و آن شخص را قبض روح میکند، یا تنزلش در جای دیگر میآید و شخص را قبض روح میکند. تنزلش هم به صورت یک انسان مثلاً درمیآید یا به هر صورتی که خودش میخواهد؛ گاهی هم به صورتهای هولناکی درمیآید و گاهی به صورتهای زیبایی درمیآید. اینها تنزلات اوست و الا خود او در جای خودش ممکن است ثابت باشد. تنزل یعنی یک نوع حرکت؛ خب این حرکت عرض میکنم با سرعت انجام میگیرد.
پرسش: در تشکل به اشکال مختلفه، علت چند بخش است که متشکل به اشکال خودش میشود؟ تشکل میشود از همان یک چیز؟
پاسخ: بله، حالا لزومی ندارد خودشان پایین بیایند. در همه تنزلات همین است که لزومی ندارد آن امر عالی خودش پایین بیاید؛ اصلاً خودش هم پایین نمیآید. مثلاً وقتی ما ملکه اجتهادمان را تنزل میدهیم و به صورت کلام درمیآوریم یا به صورت نوشته درمیآوریم، آن ملکه اجتهاد سر جای خودش محفوظ است؛ تنزلش در کتاب میآید یا تنزلش روی زبان میآید و گفته میشود یا نوشته میشود. پس تنزل غیر از خود آن شیء است؛ خود شیء سر جای خودش محفوظ است. بعید هم نیست حضرت عزرائیل اینطور باشد؛ اما در مورد پیغمبر حالا شاید بگوییم خودش آمده است؛ در مورد قبض روح پیغمبر احتمال دارد خودش آمده باشد و تنزلش نیامده باشد، حالا به خاطر تشریف بوده است. ولی در بقیه موجودات تنزلش میآید؛ چون ببینید اگر خودش بخواهد قبض روح بکند، در یک آن ممکن است هزاران نفر وقتشان شده باشد که قبض روح بشوند؛ این اگر بخواهد خودش در یک جا بیاید، در جای دیگر نمیتواند باشد. پس تنزلاتش باید حاصل بشود که تنزلات هزار تا میتوانند باشند و در یک آن میتوانند فعالیت بکنند.
پرسش: این که فرمودید یا مرتبط با جسم است یا مرتبط نیست، چطور وسط را تشکیل میدهد؟ چون کثیف را فرمودید که با جسم مرتبط است و الطف را فرمودید با جسم مرتبط نیست؛ این وسط چطور است؟
پاسخ: کدام را میگویید؟ جسمانی از این پایینتر است. زمان لطیف مال موجوداتی است که خودشان روحانی باشند، اما در وقت عمل یک جوری با جسم مرتبط بشوند. زمان اینها لطیف است؛ که نه ذاتشان جسمانی باشد - ذاتشان روحانی است - منتها در وقت عمل با جسم مرتبط میشوند؛ همینطوری که عرض کردم، یا عالم را تدبیر میکند، یا وحی بر موجود جسمانی که پیغمبر است وارد میکند، یا الهامی و همچنین امثال ذلک.
بعد باز توضیح میدهند که ملکی هم که مأمور نصرت انبیاء است - مثلاً در جنگ بدر ملائکهای برای نصرت پیغمبر نازل شدند [5] - یا ملائکهای که مأمور انتقام و نزول عذاب هستند، اینها هم از همین زمان استفاده میکنند؛ چون بالاخره باز به نحوی با عالم ماده مرتبط میشوند، یا برای نصرت کردن یا برای انتقام گرفتن. پس اینها هم زمانشان همین زمان لطیف است.
بعد میفرماید جن هم همینطور است؛ جن هم از این زمان لطیف استفاده میکند، لذا میبینید که در فاصله کوتاهی از محلی به محل دیگر سیر میکند، بهطوری که ما فکر میکنیم که گویا در هر دو محل حاضر است؛ اینقدر سریع سیر میکند. ارواح متعلقه به اجسام هم همینطور هستند؛ ارواح متعلقه به اجسام حالا هرچه هستند، یا ارواح مردگان هستند که متعلق به اجسام مثالی هستند، یا شاید موجوداتی داشته باشیم که ارواح هستند و نوعی ارتباط با اجسام دارند که حالا برای ما هم شناخته شده نباشند؛ اینها همه در همین عالم و در همین زمان زندگی میکنند.
و بعد میفرماید که معجزات هم در همین زمان ظاهر میشوند؛ مثلاً میبینید که کاری که باید در فاصله خیلی طولانی انجام بشود، میبینید در فاصله کوتاهی انجام شد. حالا فرض کنید همین شقالقمر که ایشان ذکر کردند؛ ما اگر بیل و کلنگ برمیداشتیم و میخواستیم ماه را بشکافیم، چقدر طول میکشید؟ جمعیتی هم این کار را میکردیم، خب خیلی طول میکشید. این کار را پیغمبر بدون ابزار انجام دادند و در زمانی کوتاه هم انجام دادند. شقالقمر یعنی اینکه قسمتی از قمر بریده شد دیگر؛ قسمتی بریده شد و این طرف رفت و قسمت دیگر آن طرف رفت. بریدن اگر با ابزار بخواهد انجام بگیرد، تازه ابزار پیشرفته هم باشد مدتها طول میکشد؛ اما پیغمبر بدون ابزار در زمان کوتاهی انجام دادند. این زمان کوتاه، زمان لطیف بوده است؛ یعنی کاری که پیغمبر انجام دادند در زمان لطیف بوده است. به عبارت دیگر، پیغمبر وقتی میخواهد معجزه کند، از آن حالت جسمانی و انسانی خودش بیرون میآید و یک حالت روحانی میگیرد؛ دیگر مثل حالت عادی جسمانی نیست، یک حالت روحانی پیدا میکند. آنوقت این حالت روحانی میخواهد در موجودات عالم تصرف کند؛ یعنی مثل این است که یک موجود روحانی میخواهد در جسم تدبیر کند. همانطور که گفتیم اگر یک موجود روحانی بود و در جسم تصرفی کرد، در این زمان زندگی میکند، پیغمبر هم اگرچه جسم است، اما وقتی میخواهد معجزه کند آن حالت روحانی ظاهر میشود؛ چون حالت روحانی ظاهر میشود و با جسم مرتبط میشود، درست مثل همان ملکی میشود که ذاتاً روحانی است و در وقت عمل با جسم مرتبط است. پیغمبر هم در وقتی که میخواهد معجزه بکند اینچنین میشود؛ به این مناسبت معجزات پیغمبر هم باید گفت در زمان لطیف واقع میشود. این تمام توضیحی است که ایشان درباره زمان لطیف میدهد و موجوداتی را که در این زمان زندگی میکنند میشمارد.
پرسش: ﴿خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ﴾ [6] ، آن ستة أیام هم از همین قبیل است؟
پاسخ: شاید هم از همین قبیل بوده است؛ یا از این قبیل بوده است یا از قبیل آن زمان الطف بوده است. البته ظاهراً زمان لطیف است؛ چون سماوات و ارضی که خدا خلقشان کرده است جسم هستند. موجود روحانی که دیگر سرآمد روحانیات است، یعنی خدا، این میخواهد در جسم تصرف کند، یعنی جسم را بسازد؛ میخواهد جسم را بسازد، بالاخره ممکن است از زمان لطیف استفاده بشود. اگرچه خدا خودش و اسماء و صفاتش، همانطور که بعداً خواهیم گفت، مربوط به زمان الطف هستند؛ البته خودش نه، ارتباطش با اسماء و صفاتش.
پرسش: مرحله هم نوشته است؛ نمیدانم این مرحلهاش از وحی است یا از خودش است؟ آن تفاسیر که مرحله مینویسد، «در شش مرحله»؛ نمیدانم والله آیا روایات دارد در اینجا یا پیش خودش است؟
پاسخ: البته شش روز حالا یا شش مرحله، هرچه هست که میشود گفت در زمان لطیف است؛ چون توضیح نداده است.
پرسش: در آن حالت روحانی که در اعجاز برای انبیاء دست میدهد، تغییری هم در بدن میشود یا بدن به حالت خودش باقی است؟ مثلاً در مورد معراج پیامبر این بدن چهکار شد و چطور توانست از این عالم برود؟
پاسخ: عیبی ندارد که بدن به حال خودش باقی باشد و عیبی هم ندارد که تغییر کند؛ چون چنانچه در جای خودش ثابت شده است، نفس و بدن در هم تأثیر و تأثر دارند. وقتی آدم خجالت میکشد - خجالت کار نفس است نه کار بدن - رنگش سرخ میشود، یعنی در بدنش اثر میگذارد؛ یا وقتی میترسد، رنگش زرد میشود و همچنین در بدن اثر میگذارد. گاهی هم تفرق بدنی، با چاقو دست و پا را میکنیم و نفس سوزشش را حس میکند؛ تأثیر و تأثر از هر دو طرف هست.
حالا اگر در حال معجزه، پیغمبری حالت روحانی پیدا کرد، بعید نیست که بدنش هم یک وضع خاصی پیدا کند؛ که فرض کنید به رعشه بیفتد، یا مثلاً حالت تواضع پیدا کند، یا هر جور دیگر. بالاخره ما آنها را نمیدانیم؛ پیغمبر در حالی که مثلاً وحی میگیرد، یا در حالی که معجزه میکند، شاید بدنش از نفسش یک تأثراتی بپذیرد که در حالت عادی این تأثرات را نپذیرفته است. در خود ما هم این اتفاقات میافتد.
پرسش: مادیاتش هم ثابت است یا از بین میرود؟
پاسخ: نه، از بین نمیرود، مادیات ثابت است. همانطور که تصرف ملائکه روحانی در جسم باعث نمیشود که مادیات از بین برود و مادیات اجسام از بین نمیرود، همچنین معجزه پیغمبر در حالی که مادی است باعث نمیشود که مادیاتش از بین برود. حالت سبکی پیدا میکند؛ البته اصلاً ارتباط با عالم ملکوت انسان را سبک میکند. شما در وقتی که توجهی به خدا پیدا میکنید، حالا چه در حال نماز و چه در غیر نماز، وقتی توجهتان تقریباً از جاهای دیگر بریده میشود و به سمت خدا یا عالم ملکوت معطوف میشود، احساس سبکی میکنید؛ یعنی به نظر میرسد که اگر هم روی زمین ایستادهاید، فکر میکنید روی زمین نایستادهاید. آدم سبک میشود و بدنش هم سبک میشود؛ یعنی همین بدن سنگین یک حالت روحانی پیدا میکند، حالت سبکی به او دست میدهد و آدم احساس میکند میخواهد پرواز کند. این را تجربه کردهاید؛ حالا بیشتر از این هم توجه داشته باشید، در وقت نماز وقتی کاملاً متوجه خدا میشوید و تقریباً از اطراف خودتان میبرید، آن وقتی است که احساس میکنید سبک شدهاید.
پرسش: کسی که به دنیا بچسبد، بدنش سنگین میشود؟
پاسخ: بله.
پرسش: در سرعتهای بالا مثل سرعت نور، میگویند مثلاً بدن ماده نمیماند و به انرژی تبدیل میشود یا قانونش فرق میکند؟
پاسخ: آنها جسمانی است، آنها مطالب جسمانی است. اگر از زمان کثیف استفاده کنیم، بله؛ اگر از زمان کثیف استفاده کنیم، سرعتمان بیش از حد بشود، یا بدن باقی نمیماند و یا آن جسمی که توی فضا وارد میشود میسوزد؛ اینها مال زمانهای کثیف است. اما اگر از زمان لطیف باشد، اصلاً جسم بر آن تأثیر نمیگذارد. ما اگر در همین عالم هم مسافرت کنیم، یعنی مسافرت روحانی بکنیم، اصلاً این موجودات عالم در ما تأثیر نمیکند؛ علیالخصوص در مثل پیغمبر که او حاکم بر اجسام است و ممکن نیست اجسام در او حکومت کنند.
این امام زمان که میبینید پیر نشدهاند، چرا پیر نشدهاند؟ چون امامِ زمان هستند. امام زمان یعنی به زمان دستور میدهند، نه اینکه محکومِ حکم زمان باشند. زمان وقتی میگذرد شخص را پیر میکند و این مال کسی است که محکوم حکم زمان باشد. اما کسی که حاکم بر زمان باشد، خب اجازه نمیدهد زمان در او تأثیر بگذارد. گذشت زمان در انسانهای معمولی تأثیر میگذارد، ولی در ایشان اثر نمیگذارد. در پیغمبران هم همینطور است؛ پیغمبران امامِ تمام موجودات هستند. اگر امام موجودات هستند، حق تصرف در موجودات دارند و موجودات در آنها تصرف نمیکند. بنابراین اگر پیغمبر معراج میرود، وقتی که با سرعت از فضا رد میشود، فضا نمیتواند بدن او را بسوزاند؛ اگرچه سنگ که در فضا وارد میشود و با سرعت هم رد میشود، میسوزد و مشتعل میشود، اما بدن پیغمبر نمیسوزد؛ چون آن هوا حق ندارد تصرف کند در بدنی که آن بدن متصرف در هواست.
پرسش: در زمان الطف دیگر زمان نباشد؛ چون زمان مقدار حرکت است؟
پاسخ: حالا به زمان الطف الان میرسیم. اینها وقتی با لسان فلسفه بیان شد، این سه تا زمان بهتر روشن میشود. من هنوز زبان فلسفه را نگفتهام؛ فعلاً ایشان به زبان خودش حرف میزند، بعد این را به قول خودش به حکمت قدیم تطبیق میکند و با زبان فلسفه این سه زمان را تعیین میکند. وقتی تعیین شد مطلب بهتر روشن میشود؛ آن برایتان مأنوستر است.
خب رسیده بودیم به صفحه ۱۵۲، دو خط مانده به آخر:
«و الثانیة الزمان اللطیف» [7] ؛ یعنی و زمان دوم و طبقه دوم، زمان لطیف است. «و هو مدة حرکات الروحانیات المدبرة للعالم الجسمانی المحرکة للمواد بالتسخیر السلطانی». این را توضیح دادم که مواد در تسخیر آنها هستند و آنها به عنوان یک سلطان در این مواد تصرف میکنند؛ تصرفشان به نحو تسخیر سلطانی است.
«و فیه»، در همین زمان هم، «حرکة الملائکة بالوحی» برای پیغمبران «و الإلهام» برای اولیاء، نصرت پیغمبران، و انتقام گرفتن و عذاب نازل کردن بر مجرمان؛ حرکت اینجور ملائکه هم در همین زمان اتفاق میافتد و در زمان لطیف اتفاق میافتد؛ یعنی ملائکهای که میخواهند وحی یا الهام بیاورند، یا مأمور نصرت و انتقام هستند. «و کذا حرکات الجن و الأرواح المتعلقة بالأجسام»؛ حرکات جن و حرکات ارواح متعلقه به اجسام، همه اینها در همین زمان اتفاق میافتد.
البته اینها احتیاج به توضیح ندارد و خودتان متوجه هستید؛ در قدیم رائج بوده است که عبارات را طوری میآوردند که ولو شعر نیست، اما قافیه جور دربیاید، یعنی سجع جور دربیاید و عبارات منظم بود. این را توجه بکنید ایشان خیلی این مسئله را رعایت میکند؛ میگوید که: «بالوحی و الإلهام»، بعد «و النصرة و الإنتقام»، بعد «و الأرواح المتعلقة بالأجسام»؛ تا جایی که ممکن است رعایت میکند. یا در آن قبل: «المدبرة للعالم الجسمانی، المحرکة للمواد بالتسخیر السلطانی»؛ تا جایی که ممکن باشد این موزون بودن اواخر عبارات را رعایت میکند. این در قدیم رائج بوده است، دیگر جدیداً از رواج افتاده است؛ علتش هم شاید این باشد که توانایی کم شده است. بعضی چیزها که از رواج افتاده است به خاطر این نیست که حالا بگویند چه اهمیت دارد، برای این است که دیگر تقریباً قدرتش کم شده است و یک مقدار عجز حاصل شده است.
پرسش: کسی بتواند بخواند هنر کرده است؟
پاسخ: بتواند بخواند هنر کرده است، بله! الان در حوزه متأسفانه رائج شده است که خیلی به متن پرداخته نمیشود و متن توضیح داده نمیشود. این به خاطر اینکه، نه به خاطر اینکه توضیح متن چیز خوبی نباشد، به خاطر اینکه بعضیها برایشان امکان توضیح متن خیلی نیست؛ لذا میگویند به متن چهکار داری، مطلب را بفهم! اینها میخواهند کار خودشان را توجیه کنند و الا در واقع هم متن لازم است خوانده بشود و هم مطلب باید فهمیده بشود.
«و ظهور معجزات الأنبیاء و الأولیاء»؛ و ظهور معجزات انبیاء و اولیاء هم در همین زمان است. عرض کردم چرا معجزات انبیاء و اولیاء اگر بخواهد ظهور پیدا کند در این زمان است؛ چون اولیاء و انبیاء در وقتی که میخواهند معجزه اظهار کنند حالت روحانی به خودشان میگیرند و وقتی میخواهند معجزه کنند، میخواهند در مواد عالم یک نوع تصرفی بکنند - معجزه یعنی تصرف در مواد عالم - حالا این موجود روحانی است که میخواهد در ماده عالم تصرف کند. همانطور که یک ملک روحانی اگر در ماده عالم تدبیری داشته باشد در این زمان این کارش انجام میشود، معجزات هم که بالاخره یک طرفشان یعنی مؤثرشان روحانی است و یک طرف دیگرشان یعنی متأثرشان جسمانی است، در همین زمان اتفاق میافتند و ظهور پیدا میکنند.
پرسش: معجزه توأم با ادعا است؛ پس اولیاء هم ادعا داشتهاند؟
پاسخ: نخیر، فقط در انبیاء است.
پرسش: پس به آنها چه میگوییم؟ به آنها کرامت میگویند؟
پاسخ: بله، در اولیاء اصطلاحاً کرامت میگویند و معجزات نمیگویند؛ ولی در اینجا معجزات را ایشان عام استعمال کرده است و چون عام استعمال کرده است، شامل کرامت هم گرفته است و معجزات اصطلاحی نیست. اگر معجزات اصطلاحی باشد، همینطور که ایشان میفرمایند باید از نبی صادر بشود؛ چون معجزه مسبوق به ادعای نبوت است. اما در اولیاء چون سبق به ادعای نبوت نیست، خارق عادتی که از آنها صادر میشود کرامت است، نه معجزه. در اینجا ایشان معجزات را به معنای اعم استعمال کرده است که شامل کرامت بشود؛ لذا هم به نبی و هم به ولی اضافهاش کرده است.
«و علیه خرج قوله سبحانه» [8] ؛ فکر میکنم «خُرِّجَ» باشد، یعنی حمل شده است: «و علیه خرج قوله سبحانه: ﴿فِي يَوْمٍ كانَ مِقْدارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ﴾ [9] ». بر همین زمان لطیف حمل شده است قول خدا که فرمود: ﴿فِي يَوْمٍ﴾؛ ﴿یوم﴾ یعنی زمان لطیف که اگر بخواهیم مقدار این زمان لطیف را با زمان کثیف بیان کنیم و ترجمه کنیم، ﴿أَلْفَ سَنَةٍ﴾ میشود؛ در یک روز. با آن زمانی که این تدبیر در آن انجام میگیرد یک روز میشود. پس یک روزِ آن زمان، هزار سالِ این زمان ماست؛ به خاطر لطافتش سرعتش بیشتر است.
پرسش: ﴿یوم﴾ یعنی در یک روز این دنیا نه در یک روز آنجا؟ اگر اینجوری باشد، مثلاً یک معجزه در این دنیا باید هزار سال طول بکشد؛ این نمیشود، اینها در یک آن داریم میبینیم اتفاق میافتد؟
آن که میگوید ﴿فِي يَوْمٍ كانَ مِقْدارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ﴾، یعنی با چیزی که شما در این دنیا میشمارید هزار سال طول میکشد؛ نه زمان لطیفی که طول کشیدنش در این دنیا یک لحظه است و هزار سال طول نمیکشد؟
پاسخ: در همین دنیا یک لحظه طول میکشد؛ یعنی از آن زمان استفاده میکند، یعنی آن پیغمبر از آن زمان استفاده میکند و کارش را سریع انجام میدهد؛ یعنی از حرکتی که مخصوص آن زمان است استفاده میکند. حرکت مخصوص آن زمان حرکت خیلی سریعی است - البته حرکت به این صورت ما نیست! یک حرکت ناشناختهای برای ماست - ولی حرکتی است که اگر بخواهیم مقدارش را بیان کنیم باید با زمان لطیف بیان کنیم. خب حالا آن حرکت چه نوع حرکتی است نمیدانیم، توجه میکنید؟
حالا لزومی ندارد که حتماً یک لحظه معجزه را ترجمه کنید و ببینید در زمان ما چقدر میشود. ممکن است مثلاً فرض کنید که این ملک یک روزش هزار سال بشود و آن معجزه یک لحظهاش هزار سال بشود.
پرسش: تناسبش به حسب موجودش است دیگر؛ یکی دو تا روزش معلوم میشود که روز است و هزار سال و پنجاه هزار سال، و یکی هم که ایشان میگوید مثلاً در یک لحظه این یکی را انجام میدهد؟
پاسخ: بله، نه، خب ممکن است عرض کنم گاهی از اوقات بیش از این باید طول بکشد؛ مثلاً فرض کنید شقالقمر یک لحظه انجام شد. یک لحظه از زمان لطیف را اگر بخواهیم با زمان کثیف ترجمه کنیم چقدر میشود؟ کمتر از هزار سال میشود؛ البته با وسائل پیشرفته احتمالاً کمتر از هزار سال بشود. با یک ارهای مثلاً فرض کنید به قطر خود ماه - لیزری باشد یا با اره - یک ارهای به قطر خود ماه، آن هم اره برقی باشد و یکدفعه هم ببرد!
پرسش: اگر عمر را حساب بکنیم در این خصوص باید بگوییم عمر نوح چند ساعت است؛ در صورتی که اگر به حساب این دنیا باشد یک ساعتش یک سال است؟
پاسخ: بله، خب اینها مجاز است؛ ما الان حقیقت میگوییم.
پرسش: در خصوص «هزار»، معمولاً وقتی در قرآن ﴿ألف سنة﴾ قرار میگیرد، منظور از آن کثرت است نه شمارش؟
پاسخ: گاهی اینطور است؛ گاهی به معنای کثرت است. هزار و هفتاد، اینها گاهی به خاطر کثرت میآید؛ اما همیشه هم اینطور نیست. میگوید هزار سال یا پنجاه هزار سال، دیگر تعیین دارد میکند و همیشه اینطور نیست.
پرسش: همان هزار و پنجاه هزار برای کثرت است؛ چون چیزی است که اصلاً نسبتی به این روز و زمان نمیخورد و مجازاً زمان است و حقیقتاً زمان نیست؟
پاسخ: عرض میکنم احتمالش هست، ولی این را نمیشود یقین کرد که حتماً خدا در اینجا هزار را به عنوان بیان کثرت گفته است. بله، خیلی از اوقات میگوید هزار یعنی خیلی زیاد؛ خود لفظ هزار مطرح نیست و کثرت مطرح است، یا لفظ هفتاد مطرح نیست و کثرت مطرح است؛ این کثیراً اتفاق میافتد. ولی اینکه حالا تعیین کنیم آنجایی که امام فرموده است این کار هفتاد برابر ثواب دارد، منظورش کثیر است یا منظورش واقعاً هفتاد است، این خیلی پیش ما روشن نیست؛ البته احتمالش هست و خیلی جاها همینطور است. اما اینکه تعیین کنیم که حتماً اینجا این اراده شده است، نمیتوانیم بگوییم.
مثلاً میگوید که فلان نماز را بخوان و صد تا ﴿قل هو الله﴾ [10] در آن بخوان؛ صد تا را اگر جاهای دیگر بود حمل بر کثرت میکردیم، اما اینجا میگویید یعنی کثیراً ﴿قل هو الله﴾ بخوان یا درست صد تا؟ اینجا میگوییم درست صد تا بشمار و درست صد تا بخوان، نمیگوییم کثیر بخوان که! بعضی جاها عدد را بر خودش حمل میکنیم و بعضی جاها عدد را بر کثیر حمل میکنیم. این را یا باید قرینه داشته باشیم و یا یک نفر تعیین کرده باشد و الا خودمان نمیتوانیم دست بزنیم.
عیبی ندارد، ممکن است ﴿فِي يَوْمٍ كانَ مِقْدارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ﴾ [11] یعنی در یومی که مقدارش خیلی زیاد بود؛ و خیلی زیاد را با زبان ﴿ألف سنة﴾ بیان کرده است. اگر این باشد دیگر خود ﴿یوم﴾ را هم میشود به معنای لحظه معنا کرد؛ ﴿یوم﴾ را به معنای لحظه بگیرید، ایرادی ندارد؛ یک لحظهای که مقدارش را اگر بخواهید حساب کنید هزار سال است. اینها را اگر بخواهیم تصرف کنیم میتوانیم، ولی آیا مجاز به تصرف هستیم یا نه، نمیدانم. البته در مواردی ما داریم که هزار برای کثرت گفته شده است و در مواردی هم داریم که یوم برای قلت گفته شده است؛ بعید نیست که اینجا از همان قبیل باشد، ولی اینکه حتماً ما صددرصد بگوییم از آن قبیل است نمیدانیم، ولی احتمالش هست که باشد.
پرسش: در محدوده اعداد، هفت به عنوان رمز کمال است؛ مثلاً میگویند دعا یا ذکری را هفت مرتبه بخوانند؟
پاسخ: کلاً نه؛ اینکه کلاً رمز کمال است، نه.
پرسش: اگر کثرت هم باشد قرینه هم دارد؛ یعنی کثرتی که حداقلش صد تا است؟
پاسخ: یعنی همهجا صد تا به معنای کثرت است؟ همهجا صد تا به معنای کثرت است؟ آنجایی که گفته است شب عاشورا دو رکعت نماز بخوان، هر رکعت با صد تا ﴿قل هو الله﴾ [12] ، یعنی کثرت است؟ اگر این باشد آدم راحت است دیگر؛ پنج شش تا میخواند و کثرت است!
پرسش: نه، حداقل کثرت صد تا است؛ یعنی اگر هزار تا هم بخوانی درست است؟
پاسخ: نه، باشد، علیایحال میخواهم بگویم صد میتواند بر عدد صد اطلاق بشود و واقعاً صد اراده بشود. آخر ایشان میفرماید هرجا صد گفته شد کثرت اراده میشود و هرجا هزار گفته میشود کثرت اراده میشود؛ این درست نیست. هرجا نیست؛ بعضی جاها هزار گفته میشود و واقعاً هزار اراده شده است.
پرسش: در صد یعنی هزار تا هم درست است؛ دو تا استدلال داشتند استاد، یعنی هم کثرت است و هم عدد مشخص است. همین قرائنی که گفتید صد، یعنی کثرتی که حداقلش با صد تا محقق میشود؟
پاسخ: این را هم شما دارید میفرمایید.
پرسش: ولی اعدادی که بینابین است، مثلاً سی و سه مرتبه و سی و چهار مرتبه، اینها مشخص است و تشبیه به نقشه گنج است؛ که مثلاً سی و سه قدم برو تا به گنج برسی. ولی وقتی که مجموعش صد تا است، خود تسبیح حضرت زهرا را در چندین بار تکرار بگو تا مجموعش صد تا بشود؛ اما سی و سه تا را نمیشود سی و پنج تا گفت؟
پاسخ: بله، به هر صورت ما صد تا را همهجور دیدیم؛ یعنی هم برای کثرتش دیدیم و هم برای عدد معینش دیدیم.
پرسش: علیایحال در ﴿سِتَّةِ أَيَّام﴾ [13] ، به مدت خلقت آسمان و زمین هم نمیشود آن زمانها را به حسب این زمان توجیه کرد؟
پاسخ: خب ما نمیتوانیم توجیه کنیم؛ خود خدا که گفته است ﴿سِتَّةِ أَيَّام﴾، بالاخره میدانسته است چه میگوید؛ ما نمیتوانیم توجیه کنیم و برای ما مفهوم نیست.
پرسش: قرآن باید مفهوم و مبین باشد؛ در قرآن ابهام نیست؟
پاسخ: چه کسی گفته است؟ متشابهات در قرآن هست.
پرسش: متشابهات را به محکمات ارجاع بدهیم؟
پاسخ: ما ارجاع بدهیم؟ ما ارجاع نمیدهیم، نه!
پرسش: بالاخره اگر مبهم باشد فایدهای ندارد؟
پاسخ: نه، خیلی از جاهایش مبهم نیست؛ باید برویم از اهل ذکر بپرسیم اگر قرآن همهاش قابل فهم بود که حرف آن آقایان درست میشد که میگویند «حسبنا کتاب الله» [14] ؛ یعنی ما این را قبول نداریم و کتاب خدا کافی نیست.
پرسش: پس کی همه را بیان میکنند؟
پاسخ: خیلی خب، ﴿سِتَّةِ أَيَّام﴾ را هم اگر بیان کنند میفهمیم؛ بیان نکردهاند. یا نخواستهاند بیان کنند یا ما را لایق ندیدهاند، هرچه بوده است ﴿سِتَّةِ أَيَّام﴾ آنجوری که واقعاً بوده است برای ما تعیین نشده است، ولی یک چیزهایی گفته شده است.
پرسش: ولی مشخص است این شش روز، شش روز دنیایی نیست و این شش هزار سال و پنجاه هزار سال هم نیست؟
پاسخ: بله، خیلی خب پس هیچکدام از اینها نیست و یک چیزی است که ما نمیدانیم؛ من هم دارم همین را عرض میکنم دیگر.
پرسش: الان ما عبارت را معنا کردیم؛ اینها را باید خود صاحبش بیان کند؟
پاسخ: بله، بگذارید عبارت را هم صاحبش بیان کند؛ قاضی سعید صاحب این عبارت است، بگذارید خودش بیان کند!
پرسش: این عبارتی که هست صاحبش مرده است و این عبارت را صاحبش...؟
پاسخ: بله.
خب این زمان لطیف هم تمام شد، اما زمان الطف. زمان الطف را دیگر من توضیح نمیدهم؛ به خاطر اینکه آنچه را که لازم باشد هم جلسه گذشته و هم این جلسه اشاره کردم که زمان ارواح عالیه است که مقدس از اجسام هستند و همچنین سرعتش بیش از زمان لطیف و بیشتر از زمان کثیف است.
«الثالثة الزمان الألطف و هو زمان الأرواح العالیة و الأنوار القادسة» [15] . ارواح اصطلاحاً بر موجودات مجرد اطلاق میشود؛ بنابراین ملک را هم روح میگویند و آن عقول را هم روح میگویند. حتی اگر ما توسعه بدهیم، در نظر عرفا بر اسماء و صفات هم میشود «ارواح» اطلاق کرد. و البته بعداً در بحث ﴿لاَ تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَ لاَ نَوْمٌ﴾ [16] بر اسماء و صفات، ما «عقول» را اطلاق میکنیم؛ آنجا اصلاً توضیح میدهیم و وقتی بحث میکنیم عقول را همان اسماء میگیریم؛ انشاءالله بعداً میآید.
پس ارواح عالیه و انوار قادسه میتوانند ملائکه باشند و میتوانند همان اسماء و صفات باشند. «و علیه قوله»، یعنی بر همین زمان الطف هم حمل میشود قول خدای عز شأنه که فرمود: ﴿تَعْرُجُ الْمَلائِكَةُ وَ الرُّوحُ إِلَيْهِ﴾؛ یعنی إلی الله، ﴿فِي يَوْمٍ﴾ که ﴿كانَ مِقْدارُهُ﴾ آن یوم، ﴿خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ﴾ [17] ، پنجاه هزار سال.
پرسش: ﴿تعرج﴾ یعنی عروج میکنند؟
پاسخ: بله، عروج میکنند، یعنی صعود میکنند.
خب، «و فیه تمام أمر الدنیا و الآخرة» [18] ؛ یعنی در همین زمان لطیف [الطف]، کمال امر دنیا و آخرت هست. دنیا را شما ترقی بدهید، آخرت میشود؛ آخرت را ترقی بدهید، موجودی میشود که باید در زمان الطف واقع بشود. یا موجود در زمان الطف را تنزل بدهید، آخرت درست میشود؛ آخرت را تنزل بدهید، دنیا درست میشود. دنیا طبقه مادون آخرت و تنزل آخرت است؛ آخرت هم طبقه مادون اسماء و صفات و تنزل آنهاست.
تمام این عوالمی که ما طبقه به طبقه داریم، هر عالم بالایی تنزل میکند و عالم پایینی درست میشود که عالم پایینی تمام بالایی را دارد؛ عالم پایینی رشحهای از بالایی است و بالایی، پایینی را بهطور کامل دارد. کمال هر پایینی در بالایی هست؛ کمال هر پایینی در بالا هست. کمال دنیا - کمالات دنیا، نه نواقصش - کمال دنیا در آخرت هست و کمال آخرت هم در اسماء و صفات هست. پس در آن جایی که جای زمان الطف است، کمال دنیا و آخرت هست؛ یعنی چیزی هست که اگر تنزل کند آخرت میشود و اگر تنزلِ تنزل کند دنیا میشود.
کمال هر عالمی در مافوق آن عالم هست؛ به این معنا که اگر این مافوق تنزل کند، این عالم مادون درست میشود. کمال دنیا و تمام دنیا در آخرت است و تمام دنیا و آخرت در آن زمان الطف است. «و فیه»، یعنی در زمان الطف، «تمام أمر الدنیا و الآخرة»؛ یعنی کمال امر دنیا و آخرت در زمان الطف است. عرض کردم معنایش چیست؛ یعنی آن چیزهایی که در زمان الطف هستند و موجوداتی که در زمان الطف هستند، عالمی که در زمان الطف است اگر تنزل کند، عالم دیگری که آخرت است درست میشود و اگر تنزلِ تنزل کند، عالم دیگری که دنیاست درست میشود؛ و خود آن عالم، کمال هر دو این عالم را داراست.
خب این تمام شد؛ تا اینجا ایشان به اصطلاح و زبان خودش حرف زد.
پرسش: «تمام» به معنای کمال آمده است؟
پاسخ: «تمام» به معنای کمال هست، بله؛ نیامده است، اصلاً هست؛ تمام به معنای کمال.
این «و فیه تمام أمر الدنیا و الآخرة» توضیح داشت و توضیحش را عرض کردم و الا همینطوری مطلب خیلی روشن نیست.
اینها همه به زبان خود ایشان بود، اما میخواهند به زبان فلاسفه هم حرف بزنند. فلاسفه گفتهاند که ما سه نوع وقت داریم: یکی را «زمان» مینامیم، یکی را «دهر» و سومی را «سرمد».
گفتهاند: «نسبة المتغیر إلی المتغیر زمان». یعنی مثلاً فرض کنید شما زید را، عمرش را که متغیر است - ثابت که نیست، عمر زید متغیر است - و فلک هم متغیر است، او هم حرکت میکند و این هم حرکت میکند؛ حرکت وجود زید را با حرکت وضعی افلاک مقایسه میکنید، زمان وجود زید که بیست سال است، سی سال است یا چقدر است به دست میآید. پس «نسبة المتغیر إلی المتغیر زمان»؛ یعنی وقتی متغیری را که وجود زید است به متغیر دیگری که حرکت فلک است نسبت میدهید، از نسبت این دو متغیر به هم کشف میکنید که وجود زید مقدارش چقدر است؛ میگویید بیست سال. بیست سال یعنی بیست تا دور حرکت فلک، مثلاً خورشید به دور زمین یا زمین به دور خورشید، حالا بر حسب اختلاف دو تا هیئت. بیست سال یعنی بیست تا دور زمین به دور خورشید؛ یعنی دارید الان زمان زید را با حرکت زمین تعیین میکنید؛ یعنی متغیری را به متغیری میسنجید و زمان وجود این متغیر را با زمان و مقیاس آن متغیر بیان میکنید. این «نسبة المتغیر إلی المتغیر» میشود که خود این نسبت، زمان میشود. وقتی شما وجود زید را به حرکت قمر نسبت میدهید، خود این نسبت که بیست سال، سی سال یا هرچقدر میشود، این زمان زید میشود. «نسبة المتغیر إلی المتغیر زمان».
«نسبة المتغیر إلی الثابت دهر»؛ این عالم را حساب میکنید، میبینید این عالم ماده که متغیر است، با عقلی که ثابت است نسبتی دارد؛ یعنی در طول مدتی که این عالم با تغییر حاصل میشود، در طول این مدت آن ثابت چه وضعی دارد؟ این نسبت متغیر به ثابت را «دهر» میگوییم.
دهر عبارت است از آن زمانی و آن وقتی که روی زمان قرار گرفته است و زمان زیر او عبور میکند و او همچنان ثابت است. توجه میکنید؟ گویا زمانی فوق زمانی و وقتی فوق وقتی است؛ این وقتِ فوق ثابت است، در حالی که این وقتِ دون حرکت میکند. این وقتی که زیر قرار گرفته است و طبقه زیرین است، میگذرد در حالی که آن بالایی ثابت است. آنوقت در آن بالایی که ثابت است، دائماً این موجودی که میگذرد هی همراه با این بالایی میشود و همراهیاش رد میشود، ولی در همهحال آن بالایی همچنان که هست، هست.
مثلاً فرض کنید که خدا عقل را در دهر آفرید و زید را هم در زمان آفرید. خب این زمان عبور میکند؛ زید از اولی که به دنیا آمد همراه با عقل است تا وقتی میمیرد. آن بالا ثابت است و این پایین حرکت میکند؛ عقل آن بالا ثابت است و زید حرکت میکند. این همراهی برای زید در زمان اتفاق میافتد و برای عقل در دهر اتفاق میافتد. پس نسبت متغیر به ثابت را «دهر» میگویند؛ یعنی اگر ما خودِ وقت عقل را ملاحظه میکردیم، اسمش را دهر نمیگذاشتیم؛ اما عبور این زمان زیری را که نسبت به ثبوت آن زمان رویی ملاحظه میکنیم، آن را دهر میگوییم و زمان نمیگوییم. این هم دهر میشود که دهر طبقه بالای زمان است؛ او ثابت است در حالی که زمان گذراست.
و «نسبة الثابت إلی الثابت» را سرمد میگویند. مثلاً اسماء خدا ثابت است و ذات خدا هم ثابت است. این اسماء به ذات خدا نسبت دارند، یعنی برای خدا ثابت هستند. آیا در زمان ثابت هستند، یا در دهر ثابت هستند، یا در سرمد ثابت هستند؟ در سرمد ثابت هستند، در زمان ثابت نیستند؛ اینطور نیست که در زمان ثابت باشند. ماها در یک زمانی ثابت هستیم؛ موجودات عقلی در دهر ثابت هستند؛ و اسماء و صفات در سرمد ثابت هستند. خب حالا روشن شد معنای زمان چیست، دهر چیست و سرمد چیست.
حالا ما آن زمان کثیف را اگر بخواهیم به لسان فلاسفه بگوییم، «زمان» میگوییم؛
آن زمان لطیف را اگر بخواهیم به زبان فلاسفه بگوییم، «دهر» میگوییم؛
و زمان الطف را اگر بخواهیم به لسان فلاسفه بگوییم، «سرمد» میگوییم.
پس سه طبقه زمان داریم: یکی کثیف، یکی لطیف و یکی الطف؛ یا به تعبیر دیگر سه طبقه زمان داریم: یکی زمان، یکی دهر و یکی سرمد.
آنوقت همانطور که توجه کردید، زمان جای مادیات است. دهر جای مجرداتی است که بالاخره یک جور ارتباطی با متغیرات دارند؛ چون «نسبة المتغیر إلی الثابت» شد، بالاخره هم متغیر باید در آن باشد و هم ثابت باید در آن باشد؛ یعنی یک طرفمان ثابت و یک طرفمان متغیر است؛ یک طرف ثابت باشد که آن روح است و یک طرف متغیر باشد که این جسم متصرفٌفیه است. اما سرمد جای ثابتات است و اصلاً تغییر در آن نیست؛ زمان الطف میشود، یعنی جای ارواح عالیه و انوار قادسه است؛ یعنی مقدس از ماده، بهطوری که هیچ ارتباطی با ماده ندارند؛ ماده نه در ذاتشان دخالت دارد و نه در فعلشان؛ نه برای تحقق ذاتشان احتیاج به ماده هست و نه فعلشان آنها را با ماده مرتبط میکند.
پرسش: دیگر زمان نیست دیگر...
پاسخ: به اصطلاح فلاسفه زمان نیست، ولی به اصطلاح ایشان زمان است.
پرسش: زمان را نگفتیم که به نحو اطلاق؛ کلمه زمان را میگویند...
پاسخ: ایشان زمان را عام گرفت؛ عرض کردم به اصطلاح ایشان زمان را عام گرفت و با قید کثیف و لطیف و الطف مشخصش کرد. فلاسفه این کار را نمیکنند؛ فلاسفه زمان را عام نمیگیرند، زمان را برای یکی از این اقسام صادق میکنند و آن دو قسم دیگر را اصلاً زمان نمیگویند؛ یا دهر میگویند و یا سرمد میگویند. اصطلاح آنها اینچنین است، ولی اصطلاح ایشان این است که هر سه را زمان گفت، منتها تفاوت این سه تا را با آن قیدش بیان کرد: زمان کثیف، زمان لطیف، زمان الطف.
پرسش: زمان عرفی میشود دیگر؟
پاسخ: حالا شاید زمان عرفی، دیگر اصطلاحی است دیگر، هرچه هست؛ اصطلاح هم که عیبی ندارد.
«و لعله إلی هذه المراتب الثلاثة أشیر ما فی اصطلاح الحکمة القدیمة»؛ که گفتند که نسبت متغیر به متغیر زمان است. این «الحکمة القدیمة» که میگوید، یعنی حکمتی که از قدیم رائج بوده است؛ نه حکمتی که قدیم بوده و حالا نیست؛ حالا هم هست، منتها حکمت قدیمه حکمتی است که بالاخره از زمان قدیم رائج شده است.
پرسش: قبل از میرداماد کسی این حرفها را زده بود؟
پاسخ: بله، دهر و سرمد را که قبلاً هم قبول داشتند! میرداماد حدوث دهری را ثابت کرد و الا دهر را ثابت نکرد؛ دهر قبلاً هم بیان میشد. میرداماد حدوث دهری را بیان کرد؛ بقیه حدوث زمانی گفتند و حدوث ذاتی گفتند، حدوث دهری نگفتند. میرداماد حدوث دهری را هم اضافه کرد و این از ابتکارات ایشان بود؛ ولی اصل بحث در دهر و سرمد و اینها از ابتکارات ایشان نبود، از قبل هم مطرح بوده است.
آنچه در حکمت قدیم است این است که: «نسبة المتغیر إلی المتغیر زمان، و إلی الثابت»، یعنی نسبت متغیر إلی الثابت، «دهر».
پرسش: متغیر إلی الثابت مثل زید به فلک؟
پاسخ: نه، آن زید به فلک که متغیر به متغیر است و زمان است.
متغیر به متغیر مثل نسبت زید به فلک است که زمان است. «نسبة المتغیر إلی الثابت» مثل نسبت حرکت وحیانی به خود ملک است. حرکت وحیانی به خود ملک، نسبت متغیر است - چون حرکت وحی، حرکت است - نسبت متغیر است إلی الثابت، یعنی إلی الملک. این در دهر اتفاق میافتد، یعنی در زمان لطیف اتفاق میافتد؛ نسبت متغیر، یعنی حرکت وحیانی، إلی الثابت، یعنی إلی الملک، در دهر اتفاق میافتد.
پرسش: صور نوعیه نسبت به هیولی چطور؟ هیولی ثابت است دیگر؟
پاسخ: نه، هیولی کجا عالم دهر است! هیولی در عالم دهر نمیآید، هیولی ثابت نیست. هیولی را چنانچه خواجه گفت، خدا روی بستر زمان نهاد؛ حرکت را بر هیولی عرضه کرد. اگرچه حرکت ذاتیِ هیولی نبود و ذاتیِ زمان بود، ولی از باب اینکه هیولی را روی بستر زمان قرار داد، حرکت بر هیولی عرضه شد؛ عرضهای که از او پس گرفته نمیشود. هیولی همیشه متحرک است؛ هیولی ثابت نیست.
آنی که به نظرتان ثابت میرسد، آن تصور هیولی است. شما هیولی را تصور میکنید و یک امر کلی مبهمی میبینید، میگویید آن همیشه ثابت است؛ ولی هیولای خارجی همیشه در حال حرکت است؛ به تبع صورتی که دارد همیشه در حال حرکت است. صورتش قابل تبدل است و خودش هم قابل حرکت است.
پرسش: اما یک ثباتی دارد؟
پاسخ: اصلاً به قول خواجه ، خود خواجه میگوید که هیولی حرکت میکند و با این حرکت استعدادهای مختلف را یکی پس از دیگری میپذیرد. معلوم میشود که هیولی حرکت میکند و استعدادهای مختلف میپذیرد؛ و الا هیولایی که اول خدا آفرید، چطوری اینهمه صورت پیدا کرد؟ اینهمه صورت را به آهستگی و به تدریج پیدا میکند دیگر. مثلاً فرض کنید هیولای انسان؛ هیولای انسان میتواند یک صورت بگیرد و تمام شد؛ دیگر اینهمه انسانها چهجور درست میشوند؟ ایشان جواب میدهد که هیولای انسان را روی نوار زمان قرار داد، به زمان گفت عبور کن و به هیولی هم گفت به تبع عبور کن. هیولی همینطور که عبور میکند، بر اثر تأثیرات بیرونی استعدادهای مختلف پیدا میکند؛ هر استعدادی که پیدا کرد، صورت همان استعداد به او افاضه میشود: استعداد زید را پیدا کرد، صورت زید را میگیرد؛ استعداد عمرو را پیدا کرد، صورت عمرو را میگیرد. این مال هیولای انسان است؛ هیولای موجودات دیگر هم همینطور هستند، همه هیولاها همینطور هستند. موجوداتی که به تدریج افرادشان میآید، هیولایشان دائماً استعداد عوض میکند؛ با استعداد عوض کردن، صورت عوض میکند و موجود جدید درست میشود. پس هیولی همیشه متحرک است.
«و نسبة الثابت إلی مثله»، یعنی إلی الثابت، «سرمد»؛ که مثال زدم به نسبت اسماء خدا به ذات خدا که سرمد میشود. خب تا اینجا توضیح این سه زمان به دو زبان بود: یکی به زبان خودشان و یکی هم به زبان فلاسفه.
حالا میخواهند بیان کنند که چرا ما سه تا زمان داریم. توضیح میدهند که ما سه تا عالم داریم؛ چون سه تا عالم داریم، به وزان سه تا عالم باید سه تا زمان هم داشته باشیم. آنوقت این سه تا عالم، هرکدامشان، پایینی ظاهرِ بالایی است و بالایی باطنِ پایینی است. معنایش این است که مثلاً فرض کنید ما یک عالم عقول داریم، یک عالم مثال داریم و یک عالم ماده داریم. عالم عقول باطنِ مثال هستند؛ یعنی موجوداتی که در مثال زندگی میکنند، عالم عقول برایشان باطن است و عالم عقول برایشان غیب است. بعد عالم مثال ظاهرِ عالم عقل است؛ یعنی همان عالم عقل را اگر یکخرده ظاهرش کنند، عالم مثال میشود؛ بهطوری که موجوداتی که توانایی دارند میتوانند این ظاهر را درک بکنند، ولو آن باطن را درک نمیکنند. باز عالم مثال باطنِ عالم ماده است؛ یعنی موجوداتی که در این عالم ماده زندگی میکنند، عالم مثال برایشان باطن است و عالم مثال برایشان غیب است. اما این عالم ماده ظاهرِ آن عالم مثال است؛ یعنی اگر عالم مثال را ظاهر کنیم، این عالم ماده میشود.
هر عالم پایینی ظاهرِ آن عالم بالایی است و هر عالم بالایی باطنِ عالم پایینی است؛ فقط از جهت ظهور و بطون بینشان فرق است و الا از جهت موجودات و اینها بینشان فرق نیست. هرچه که در این عالم هست در آن عالم هم هست و هرچه که در آن عالم هست در عالم فوقش هم هست. پس تمام آنچه که در این عوالم هست مشترک هستند، منتها تفاوتشان در نحوه وجودشان است. چون وجود شدید میشود، باطن میشود؛ باطن که میشود یعنی نه که باطن میشود؛ هرچه وجود شدیدتر بشود نورانیتش بیشتر است و ظهور بیشتر است، منتها به مدارک ما باطنتر میشود. چون مدارک ما نور قوی را نمیتواند تشخیص بدهد، هرچه که عالم قویتر بشود به نظر ما باطنتر میشود؛ ولو واقعاً هم باطن نمیشود و واقعاً ظاهرتر میشود.
خب این سه جا و سه تا عالم؛ به وزان سه تا عالم ما باید سه تا زمان داشته باشیم: یک زمان مربوط به آن عالم فوق، یک زمان مربوط به عالم متوسط، و یک زمان هم مربوط به عالم دانی. زمان عالم دانی را زمان کثیف یا «زمان» میگوییم؛ زمان عالم متوسط را زمان لطیف یا «دهر» میگوییم؛ و زمان عالم فوق را هم زمان الطف یا «سرمد» میگوییم. نمیدانم میتوانم از رو بخوانم یا نه.
«و ذلک لأن أصول العوالم ثلاثة»؛ اصول عوالم. البته عوالم فرعی هم ما داریم، ولی اصول عوالم همین سه تا است. «و کما أن کل عالم هو باطن الذی دونه»؛ و کما اینکه هر عالمی باطنِ عالم پایینی خودش است، و از جمله لوازم این است که هر ظاهری منطبق با باطن باشد. تعبیر خیلی تعبیر جالبی است: انطباق ظاهر با باطن، نه انطباق باطن با ظاهر. باطن با ظاهر منطبق نیست، یعنی نمیگوییم منطبق است؛ چون باطن بالاتر از این است که ما با پایین بسنجیمش و بگوییم منطبق است؛ پایین را باید با بالا بسنجیم و بگوییم منطبق است. پس انطباق ظاهر با باطن را داریم؛ اگرچه باطن هم با ظاهر از جهتی منطبق است، ولی ما همیشه پایین را با بالا میسنجیم. «فکل عالم مشتمل علی جمیع ما فی العالم الذی تحته»؛ هر عالمی دارای تمام آنچه که در عالم پایین هست میباشد، «لکن بنحو ألطف و بجهة أعلی و أشرف»؛ همه آنچه که در اینجاست، به نحو لطیفترش و با وجود شریفترش آنجا هست.
«فیجب من ذلک»، یعنی از این تعدد عوالم و از اینکه اصول عوالم سه تا است، واجب میشود که ازمنه هم سه تا باشد، «علی محاذاة العوالم علی ما هو مقتضی المضاهات»؛ یعنی مشابهت. مقتضای مشابهت این است که اگر عوالم سه تا است، زمان هم سه تا باشد؛ چون هر عالمی زمان مخصوص خودش را دارد، پس اگر سه تا عالم داریم، سه تا زمان داریم.
و در حدیث نبوی - این استشهاد است برای اینکه ثابت بشود که همهجا مضاهات هست و همهجا مشابهت هست - در حدیث نبوی آمده است: «لکل مثل مثال» [19] ؛ یعنی هر شیئی نمونهای دارد و مثالی دارد. خب اگر اینچنین است، عوالم هم اینطور هستند و ازمنه هم اینطور است. «و لیس هاهنا مقام شرح ذلک أکثر مما ذکرناه» [20] ؛ بیش از این دیگر نمیشود توضیح داد؛ توضیحش مختصراً همین بود که عرض کردیم.
آنوقت حالا مطلب آخر باقی ماند که این سه زمان، هر سه از خدا منفصل هستند؛ یعنی برای خدا ثابت نیستند و خدا مبرا و منزه از هر سه نوع زمان است که انشاءالله این را باید در جلسه آینده عرض بکنم.
پرسش: طبق این قاعده، هرچه در این عالم کمال باشد، در عالم لطیف و الطف باید موجود باشد؛ یعنی کمالات این جهان، نه نواقصش؟ مثلاً زمان هم باید کمال باشد؟
پاسخ: بله، بله. نه، هر موجودی در اینجاست، کمالش در آنجا هست؛ هرچه ما در اینجا داریم، کمالش را آنجا داریم. زمان را در اینجا داریم، کمالش را که زمان لطیف باشد یا دهر باشد آنجا داریم.