80/09/01
بسم الله الرحمن الرحیم
ادامه شرح حدیث دوم (صفحه 151-152)/باب دوم در توحید و نفی تشبیه /شرح کتاب توحید صدوق
موضوع: شرح کتاب توحید صدوق/باب دوم در توحید و نفی تشبیه /ادامه شرح حدیث دوم (صفحه 151-152)
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
«مُدرک لا بمَجَسِّةٍ، سمیع لا بآلة، بصیر لا بأداة» [1] [2]
در این فراز بحث ما در این است که خدا مدرک است، سمیع است، بصیر است. «مدرک» عام است، مطلق است؛ شامل سمع و بصر هم میشود، ولی در اینجا منظور از «مدرک»، لامس است؛ لذا با سمیع و بصیر جمع شده است و الا اگر مدرک را عام قرار میدادیم، شامل سمیع و بصیر هم میشد.
به چه دلیلی شما مدرک را در اینجا به معنای لامس میگیرید، یعنی ادراک ملموسات قرارش میدهید؟ به دلیل ذکر «مجسة» که به معنای موضع المس و موضع اللمس است. اصلاً سرانگشتان ما را «مجسة» میگویند؛ چون موضع لمس است و میشود با آن چیزی را لمس کرد.
پرسش: این مجسة فارسی است؟
پاسخ: اگر فارسی بود که در کلام امام نمیآمد؛ فارسی نیست، عربی است.
پس عبارت امام این است که خدا مدرک اشیاء است، مدرک لمسی اشیاء است - حالا با بیانی که بعداً خواهیم گفت - اما نه به وسیله مجسة که وسیله لمس است؛ و سمیع است نسبت به همه اصوات، اما نه به وسیلهای که عبارت از گوش است؛ بصیر همه مبصرات است، اما نه به وسیله اداتی که عبارت از چشم است.
در اینجا «آلة» و «أداة» به یک معنا به کار رفته است، ولی در لغت به معنای مختلف هم میآید؛ یعنی گاهی گفته میشود «آلة» به معنای وسایل متصل، و «أداة» به معنای وسایل منفصل. مثلاً گوش ما، چشم ما، دست ما، اینها همه آلت هستند؛ یعنی وسایلی هستند و ابزاری هستند متصل به بدن ما که ما به توسط آنها کارهایی را انجام میدهیم. اما ارهای که دست ماست برای نجاری، یا فرض کنید قلمی است که برای نوشتن است، به اینها آلت گفته نمیشود، به اینها ادات گفته میشود؛ البته به معنای عام آلت هم گفته میشود و ادات هم گفته میشود. پس آلت عبارت است از وسیله متصل و ادات عبارت است از وسیله منفصل؛ ولی در اینجا آلت و ادات هر دو بر وسیله متصل اطلاق شده است: سمیع است «لا بآلة»، بصیر است «لا بأداة». شاید هم میشود گفت به هر دو: خدا میشنود نه به آلت متصل و نه به منفصل، و همچنین میبیند نه به ادات منفصل و نه به ادات متصل.
البته بنا بر اینکه ما حدیث آن قرب نوافل [3] را قبول کنیم، میشود گفت خدا با آلات غیرمتصل میشنود و با آلات غیرمتصل میبیند؛ چون... بله، اشتباه گفتم؛ آن برعکسش است، بله. آن برعکسش است؛ خدا سمع میشود، خدا بصر میشود، نه اینکه با بصر اشخاص بشنود. خب، حالا بگذریم.
ابتدا ایشان، یعنی شارح، بیان میکنند که امام در اینجا سه تا ادراک را مطرح کرده است. بعد این ادراکات را بعد از اینکه ذکر کردند، وارد میشوند و مجسة را توضیح میدهند؛ و چون مجسة مربوط به مس است، مس را هم به هر دو قسم حسی و معنوی بیان میکنند. بعد از اینکه این مطلب بیان شد، ثابت میکنند که خدا مدرک به مجسة نیست و سمیع به آلت یا بصیر به ادات نیست، و جمله امام را به این ترتیب توضیح میدهند که برای توضیحش دو بیان دارند که بیانشان را عرض خواهیم کرد.
این کل مباحثی است که در ذیل «مدرک لا بمجسة و سمیع لا بآلة بصیر لا بأداة» داریم که ابتدا تشریح این است که امام سه تا ادراک را مطرح کردهاند، بعداً بحث درباره مجسة و به مناسبت، بحث درباره مس است، و آخر سر هم توضیح عبارت امام است که خدا اگر ادراک میکند یا میشنود یا میبیند، معنایش چیست؛ چهجوری میشنود، چه معنایی دارد، شنیدن او چه معنا دارد، دیدن او چه معنایی و لمس کردنش چه معنایی دارد. اینها را انشاءالله وقتی رسیدیم توضیح عرض میکنیم.
«مدرک لا بمجسة»؛ یعنی خدا ادراک لمسی دارد، منتها نه به وسیله قوه لامسه و نه به وسیله عضوی که با اشیاء تماس بگیرد و لمس کند؛ میشنود نه با ابزار، میبیند نه به ادات.
پرسش: درک میکند «لا بمجسة»، یعنی با لمس نه؟
پاسخ: الان توضیحش میآید؛ عرض کردم اینها توضیحش بعداً میآید، فعلاً مفرداتش را میگوییم.
«ذکر علیه السلام الإدراکات الثلاثة: أحدها إدراک الملموسات المعبر عنه بالإدراک المطلق». «المعبر» در همین عبارت امام «عنه بالإدراک المطلق»، نه در همهجا؛ در اینجا از آن تعبیر شده است به ادراک مطلق. آن ادراکهای دیگر را امام با اسم خاص فرموده است: «سمیع، بصیر»؛ اما این ادراک را با اسم خاص نفرموده است، نفرموده است «لامس»؛ تعبیر ادراک مطلق را دارد.
خب، شما چرا ادراک مطلقی را که در عبارت امام آمده است بر ادراک ملموسات حمل کردید؟ میفرماید: «و ذلک»، یعنی حمل ادراک مطلقی که در عبارت امام آمده است بر ادراک ملموسات که نوع خاصی از ادراک است، به قرینه ذکر «مجسة» است که مناسبت با لمس دارد. به این مناسبت ما مدرکی را که مطلق بود، به ادراک ملموسات اختصاص دادیم.
دومین ادراکی که در عبارت امام به عنوان سومین ادراک ذکر شده است، «إدراک المبصرات» است؛ و سومین ادراک که در عبارت امام دوم ذکر شده است، «إدراک المسموعات» است. خب، حالا مجسة را میخواهیم معنا کنیم.
پرسش: چرا در کلام شارح جای دوم و سوم عوض شده است؟
پاسخ: دیگر اینجوری شد دیگر؛ عیبی ندارد، ثالث و ثانی با هم جابهجا شده است. البته یک بحثی در باب ابصار و سمع داریم که ابصار مهمتر است یا سمع. گفتهاند که لمس اهمیتش کمتر از بقیه است و قوتش کمتر است، ولی عام است؛ یعنی همه موجوداتی که حی هستند، لمس را دارند. شاید به خاطر عمومیت ادراک بوده است که اول ذکر شده است، نه به خاطر قوتش. آنوقت در بین سمع و بصر اختلاف است که سمع مهمتر است یا بصر مهمتر است. بعضیها گفتهاند که سمع مهمتر است با دلایلی، بعضی گفتهاند بصر مهمتر است آن هم با دلایلی. در اینجا شاید ایشان نظرش بر این بوده است که بصر مهمتر است و بصر را بر سمع مقدم کرده است و به این مناسبت عبارت امام را به هم زده است. حالا امام منظورشان این نبوده است که آن ترتیب را رعایت کنند، ولی شارح نظر داشته است که این ترتیب را رعایت کند؛ لذا کلام امام را جابهجا کرده است و سمع و بصر را جایشان را عوض کرده است. احتمال دارد اینطوری بتوانیم بگوییم.
پرسش: در کلام، هم سمع بر بصر مقدم است و هم بصر بر سمع؟
پاسخ: «و المجسة...». من امروز حالم خیلی مناسب نیست، اگر بشود که اشکال نشود؛ بله، امروز نمیدانم چطور است که حالم خوب نیست.
«و المجسة موضع الجسّ و هو المسّ بالید» [4] ؛ مجسة عبارت از موضع جسّ است، «و هو المسّ بالید»، یعنی با دست تماس گرفتن با اشیاء و به وسیله سرانگشت و دست، اشیاء را لمس کردن.
حالا ایشان مس را معنا میکند: مس عبارت از این است که آن مجسة که موضع مس است، با شیء ملموس تماس پیدا کند. یعنی قوه لامسه با شیء ملموس تماس پیدا کند. تماس گاهی تماس حسی است، در صورتی که آن ملموس ما حسی باشد؛ گاهی تماس، تماس معنوی است، در صورتی که ملموس ما امر معنوی باشد. مثلاً فرض کنید که اگر سنگی را، شیشهای را و امثال ذلک را ما بخواهیم مس کنیم و لمس کنیم، این را با وسیله لمس حسی که همان سرانگشتانمان است لمس میکنیم. اما اگر بخواهیم مثلاً گرسنگی را لمس کنیم، این دیگر وسیلهاش سرانگشت نیست؛ یک وسیله دیگری دارد که وسیله باطنی است. امر معنوی را با وسیله باطنی ما درک میکنیم.
امر معنوی، چنانچه در علم النفس شفا بیان شده است، هر چیزی که حسی نباشد معنوی نامیده میشود؛ هرچه که حسی نباشد. اگر چیزی به حواس ظاهره ما درک نشد، ما این را اصطلاحاً «معنا» مینامیم. بنابراین پنج تا حسی داریم؛ ماعدای این پنج تا، معنوی میشوند.
خب، گرسنگی به این ترتیب چون قابل نیست که با هیچیک از حواس ما درک بشود، شاید بتوانیم به آن معنوی بگوییم. اینکه میگویم «شاید»، به این جهت است که ممکن است بتوانیم بگوییم گرسنگی یک جور لمس است؛ چون مالش دل و آن گزشی که در معده احساس میشود، شاید قوه لامسه احساسش میکند و ما از آن به گرسنگی تعبیر میکنیم. حالا اگر این را نگوییم و مثلاً گرسنگی را گزشی برای قوه هاضمه نگیریم که لامسه او را درک بکند، قهراً یک امر معنوی میشود که در این صورت مدرکش دیگر حواس ظاهره نیستند.
حالا لزومی هم ندارد ما مثال را به گرسنگی بزنیم؛ مثلاً فرض کنید مطلبی را بخواهیم بفهمیم و کامل بفهمیم، این لمس میشود. اگر مطلب را از دور بفهمیم، این لمس نیست؛ اما مطلب را چنان واضح بفهمیم که گویا چسبیده به قوه مدرکه ماست، این لمس میشود. چون میدانید که در لمس، قوه لامسه با شیء ملموس تماس برقرار میکند، خیلی نزدیک میشود و متصل میشود. برخلاف ابصار که در ابصار تماسی نیست، اما در لامسه تماس هست. اگر ما بخواهیم چیزی را لمس بکنیم و معنایی را لمس بکنیم، باید آن معنا در روح ما کاملاً بنشیند، بهطوری که گویا ما با او و او با ما متصلیم و با هم متصل هستیم. در این صورت میتوانیم بگوییم ما این معنا را لمس کردیم.
خب، پس توجه کردید که گاهی مِساس، مساس حسی است و گاهی هم مساس، مساس معنوی است؛ یعنی گاهی ما امر محسوسی را مس میکنیم و گاهی هم امر باطنی و معنایی را مس میکنیم، منتها وسیله مسمان فرق میکند. وسیله مس در امور ظاهری و در امور حسی، همین سرانگشتانمان است - البته همه بدنمان است، ولی سرانگشتان قسمت شاخصش است - و وسیله مس هم برای امور معنوی، همان نفس ماست؛ حالا هر وسیلهای که برای ادراک داریم، حالا خیال است، وهم است، هرچه هست. پس اینطور شد که مساس گاهی حسی است و گاهی معنوی.
ما میخواهیم بگوییم خدا نه مساس حسی دارد و نه مساس معنوی دارد. در مساس حسی، همانجوری که توجه کردید، اتصال حسی لازم است؛ در مساس معنوی، اتصال معنوی لازم است. مثلاً من ممکن است یک صفتی را که شخص دیگری دارد درک بکنم و خودم آن صفت را نداشته باشم؛ اصطلاحاً گفته میشود که ما این صفت را درک کردیم، گفته نمیشود که مس کردیم. آن صفت قابل مس برای ما نیست؛ زیرا که از خود ما بیرون است و خودمان واجدش نیستیم و از دور درکش میکنیم. اما اگر یک صفتی را خودمان واجد بودیم و خواستیم در دیگری هم درک بکنیم، خب از طریق خودمان میتوانیم صفت موجود در دیگری را درک بکنیم و اصطلاحاً میتوانیم بگوییم ما صفت او را مس کردیم؛ چون چنان این صفت به ما نزدیک است که مثل اینکه با ما متصل است. صفت او هم با ما متصل است، از باب اینکه صفت خودم که از همان سنخ صفت اوست با ما متصل است؛ مثل همان گرسنگی که عرض کردم. گرسنگی دیگران را ما درک میکنیم از باب اینکه خودمان هم گرسنه میشویم. چون گرسنگی خودمان برای خودمان تقریباً حالت اتصالی دارد، گویا با گرسنگی دیگران هم متصل میشویم و گرسنگی آنها را هم مس میکنیم. این مس معنوی میشود که امر خارجی مس میشود ولو خارجی است؛ علتش این است که معنایش را در خودمان داریم.
خب، حالا این مطلب که روشن شد که مساس حسی با تماس انسان با آن محسوس است و مساس معنوی هم با تماس انسان با آن معناست حتی اگر آن معنا جدای از انسان باشد، اما به شرطی که انسان نظیرش را در خودش داشته باشد. این مهم است که انسان نظیرش را در خودش داشته باشد؛ و این را الان تأکید میکنم برای اینکه وقتی میخواهیم وارد بحث خدا بشویم، از همین طریق میخواهیم مساس معنوی را در خدا نفی بکنیم.
خب، بیان میکنیم خدا مساس حسی ندارد؛ چرا؟ چون با هیچیک از موجوداتش تماس بدنی برقرار نمیکند؛ اصلاً خودش بدن ندارد که بخواهد با موجوداتش تماس بدنی برقرار کند. دست ندارد، سرانگشت ندارد؛ آن مجسهای که در انسانها موجود است یا در حیوانات موجود است، برای او وجود ندارد؛ برای او نقص است و لذا نمیتواند در او موجود باشد. چون خدا دارای این امور نیست، اتصال با اشیاء برقرار نمیکند و نتیجتاً مساس حسی ندارد. روشن شد که خدا مساس حسی ندارد.
در مطلب دوم میگوییم خدا منتهی به حدی نمیشود. منتهی به حد نمیشود، یعنی محدود نیست. موجوداتی که محدود هستند، همه به خاطر آن حدشان از موجودات دیگری که حد دیگر دارند ممتاز هستند. امتیازشان به وسیله ما به الامتیاز است و قهراً با همدیگر اشتراک هم دارند؛ در یک اندازهای با هم اشتراک دارند و در مازاد بر آن اندازه یا مادون از آن اندازه با هم اختلاف دارند. پس اگر واجب تعالی منتهی به حد بشود، معنایش این است که ما به الاشتراکی با اشیاء دارد و ما به الامتیازی؛ مثل همه موجودات محدود میشود. همه موجودات محدود در یک چیزی با هم شریک هستند؛ حتی عقل با هیولی هم در یک چیزی با هم شریک هستند، اگرچه خیلی بینشان فاصله است، ولی در یک جامع عامی با هم شریک هستند. عقل با نفس در یک جامع خاصتری با هم شریک هستند، اما عقل با هیولی در یک جامع عامی با هم شریک هستند؛ لااقل این است که هر دویشان موجود ممکن هستند و در این موجود ممکن بودن با هم شریک هستند.
پس بالاخره شرکت بین اشیاء محدود حتماً هست؛ هم امتیاز هست تا تعدد را درست کند و هم شرکت هست به خاطر اینکه بالاخره همانطور که گفتم همه محدود هستند و در محدود بودن یک امر مشترکی حتماً حاصل است. پس واجب تعالی اگر محدود باشد، با بقیه موجودات یک وجه اشتراکی پیدا میکند. چون وجه اشتراک پیدا میکند، آن مشترکات اشیاء را در خودش دارد؛ و چون در خودش دارد، از طریق خودش به مشترکاتی که در اشیاء هست عالم میشود؛ همانطور که ما چون گرسنگی را در خودمان داریم، به گرسنگیای که در غیر هست عالم میشویم، یعنی گرسنگی در غیر را لمس میکنیم. اگر خدا منتهی به حد بشود، او با بقیه ما به الاشتراک خواهد داشت و ما به الاشتراکش را مس معنوی میکند؛ یعنی آن ما به الاشتراک چون برای خودش هم هست، مثل این است که با آن ما به الاشتراک متصل است. ما به الاشتراک امر حسی نیست که با مساس حسی روشن بشود، امر معنوی است و با مساس معنوی باید روشن بشود.
خب، اگر خدا محدود بود، ما به الاشتراک داشت و ما به الاشتراک هم با مساس معنوی روشن میشد؛ پس خدا مساس معنوی و لمس معنوی داشت، اگرچه مجسه حسی نداشت ولی مجسه معنوی داشت. ولی ما میخواهیم بگوییم خدا مجسه معنوی هم ندارد، همانطور که مجسه حسی ندارد.
خب، برای اینکه بگوییم خدا مجسه حسی ندارد، گفتیم که با اشیاء متصل نمیشود که تماس حسی برقرار کند. برای اینکه بگوییم تماس معنوی ندارد و مساس معنوی ندارد، میگوییم خدا با اشیاء اشتراکی ندارد؛ یا به تعبیر دیگر منتهی به حدی نمیشود؛ یا به تعبیر بالاتر، خدا واجب الوجود است که واجب الوجود با ممکن الوجود هیچ اشتراکی ندارد؛ یا خدا نامتناهی است که نامتناهی با متناهی اشتراکی ندارد. بالاخره اشتراک را از بین میبریم تا مساس معنوی از بین برود و اتصال را از بین میبریم تا مساس حسی از بین برود. خدا نه مساس حسی دارد و نه مساس معنوی دارد؛ به این مناسبت نه مجسه حسی دارد و نه مجسه معنوی دارد. پس ادراکش به مجسه نیست؛ ادراک لمسی او به مجسه نیست. خب، اگر ادراکش به مجسه نیست، پس به چیست؟ این باید توضیح داده بشود.
پرسش: وجود خودش را که مساس معنوی میکند؟ وجود دیگران را چطور؟
پاسخ: وجود خودش را؟ وجود خودش که مال خودش است و اصلاً مساسی نیست. مساس در صورتی است که بخواهد شیء غیر از خودش را درک کند. وجود دیگران را بعداً عرض میکنم؛ از باب اینکه فعلش است درک میکند. آن هنوز نیامده است که چطوری خدا درک میکند و چطوری خدا ادراک دارد - یعنی ادراک ملموسات را دارد - اما این ادراکش به مجسه نیست؛ هنوز توضیح ندادیم چطوری است. فقط آن نفیاش را گفتیم و اثباتش را نگفتیم. فقط گفتیم خدا به مجسه حس نمیکند و درک نمیکند؛ یعنی نه با اتصال و نه با محدود بودن، با هیچکدام؛ نه مساس حسی دارد و نه مساس معنوی. اینها قسمتهای نفیاش بود. حالا قسمت اثباتش مانده است که ادراک ملموسات به چه نحو است که آن را انشاءالله عرض میکنیم.
پرسش: خدا اتصال حادث ندارد، اما اشتراک در وجود که دارد؟
پاسخ: نه، اصلاً اتصال ندارد؛ نه اتصال حادث، اصلاً اتصال ندارد. اشتراک در وجود هم ندارد؛ نخیر، اشتراک در وجود هم ندارند. در مفهوم وجود - در مراتب هم اشتراک ندارند - در مفهوم وجود که یک امر انتزاعی است و باعث تماسی نمیشود، اشتراک دارند.
پرسش: در وجود خارجی ...
پاسخ: در وجود خارجی اشتراکی نیست. به نظر ایشان که اشتراک اصلاً محال است؛ میدانید ایشان طرفدار این مسئله است که واجب تعالی هیچجور با خلقش اشتراکی ندارد. حتی اختلاف مرتبه را هم قبول نمیکند؛ میگوید اصلاً ساحت وجود یک ساحتی است و ساحت امکان یک ساحت دیگری است. اصلاً این دو تا با هم اشتراکی ندارند؛ یکی فعل است و یکی فاعل است، و فعل و فاعل اشتراک ندارند؛ فعل جدا و مباین از فاعل است. بقیه هم که قائل به مرتبه هستند، باز آنها هم اشتراک قائل نیستند؛ هیچجور اشتراک، اصلاً هیچکسی بین وجود واجب در خارج و وجود ممکن اشتراک قائل نیست. فقط در مفهوم وجود اشتراک قائل هستند که مفهوم یک امر انتزاعی مربوط به ماهاست؛ ما این مفهوم را انتزاع میکنیم و الا واقعاً قول به تشکیک وجود هم قول به اشتراک نیست.
پرسش: وحدت شخصی وجود چطور؟
پاسخ: وحدت شخصی وجود بنا بر قول عرفا، یعنی فقط یک وجود داریم که وجود الله است و بقیه اصلاً وجود نیستند؛ بقیه اصلاً وجود نیستند تا با وجود خدا مشترک باشند. وحدت شخصی معنایش این است. وحدت تشکیکی معنایش این است که حقیقت وجود یکی است، ولی قوام این حقیقتها به مرتبه است؛ مرتبه وجوب با مرتبه امکان فرق دارد و اصلاً این حقیقت را از آن حقیقت جدا میکند. قائلین به تشکیک هم قائل به جدایی هستند؛ قائلین به وحدت وجود هم که عرفا هستند قائل به جدایی هستند؛ یک وجود قائل هستند و بقیه حکایت وجود؛ بقیه وجود نیستند که ببینیم با آن وجود واجب مشترک هستند یا مشترک نیستند، اصلاً وجود نیستند و حکایت وجود هستند. بنا بر نظر تباین وجودات هم که مشاء میگویند که روشن است؛ بنا بر قول ایشان هم که سعیاش بر این است که اصلاً خلق و خالق را جدا کند، باز هم اشتراک نیست. علیایحال اشتراکی بین خدا و خلق اصلاً در هیچچیز وجود ندارد، مگر در مفاهیم. او عالم است و ما عالم؛ در مفهوم دانستن مشترک هستیم، اما علم او یک جوری است و علم ما یک چیز دیگر است. او موجود است و ما موجود - بنا بر نظر کسانی که وحدت وجودی نباشند - او موجود است و ما موجود، اما این وجود با آن وجود تباین و فرق دارد.
فقط فخر رازی است در بین فلاسفه که به اشتباه افتاده است؛ فکر کرده است وقتی میگوییم وجود مشترک معنوی بین همه موجودات است، این مشترک معنوی را از ذهن بیرون آورده است و فکر کرده است در بیرون ذهن بین انسان و خدا اشتراک در وجود است. گفته است برای اینکه این اشتراک قطع بشود، برای خدا یک ماهیتی قائل بشو که با ماهیت موجودات فرق کند و از این جهت خدا را با بقیه موجودات جدا کن؛ و الا اگر برای خدا ماهیت قائل نشوی و همان وجود را قائل بشوی، خب وجود او که با وجود ممکنات یکی است، پس لازم میآید خدا با ممکنات یکی باشد یا ممکنات با خدا یکی باشند! این اشکال را کرده است و به خاطر فرار از این اشکال ملتزم شده است به اینکه خدا ماهیت دارد؛ و خواجه بر او تاخته و جواب داده و ثابت کرده است که اصلاً وجود واجب کجا و وجود ممکن کجا! خود وجودها با هم تفاوت دارند و احتیاج به ماهیت نیست.
«و المجسة موضع الجس و هو المس بالید»؛ مجسه موضع جس است و آن مس بالید، یعنی تماس گرفتن با دست است. «و المس عبارة عن اتصال المجسة» مجسه را معنا میکنند «أی الشیء الذی فیه القوة اللامسة إلی الملموس»؛ «إلی الملموس» متعلق به اتصال است. مجسه که عبارت از شیئی است که «فیه القوة اللامسة»، مثلاً سرانگشتمان که در آن قوه لامسه است یا بقیه بدن، فرق نمیکند؛ منتها سرانگشت عرض میکنم فرد شاخصش است. مس عبارت است از اینکه مجسه که همان عضو دارای قوه لامسه است، به ملموس اتصال پیدا کند؛ همین اتصال به ملموس را اصطلاحاً «مس» میگویند، چه مساس حسی باشد یا مساس معنوی باشد که توضیحش عرض شد.
«و الله سبحانه لا یتصل بشیء» تا مساس حسی داشته باشد، «و لا ینتهی إلی حد» تا مساس معنوی داشته باشد. هر دو را توضیح دادم. اگر بخواهد مساس حسی داشته باشد باید با یک شیئی که ملموس است متصل بشود تا از طریق اتصال، مساس حسی پیدا کند؛ اگر بخواهد مساس معنوی داشته باشد باید منتهی به حد بشود، یعنی محدود باشد تا با موجودات دیگر ما به الاشتراک پیدا کند و از طریق ما به الاشتراکش، ما به الاشتراک دیگران را مس کند، یعنی مس معنوی کند. هیچکدام برای خدا نیست.
خب، اگر برای خدا هیچکدام از این دو تا مسها نیست، خدا چگونه ملموسات را ادراک میکند؟ عرض کردم که ادراک ملموسات یعنی ادراک با مباشرت، یعنی ادراک در شدت وضوح؛ بهطوری که ما مدرَک را کأنه در چنگمان میگیریم، اینقدر بر آن اشراف داریم. حالا آن شیئی را که از دور میبینیم، اشراف داریم ولی نه آن اشراف کامل؛ اما وقتی لمس میکنیم، بر اثر اتصالی که با آن پیدا میکنیم اشراف کامل پیدا میکنیم. البته آن مدرِک ما که لامسه است، اشرافش در همین حد است؛ اشکال نکنید که لامسه اشراف کامل ندارد، چرا، در حد خودش اشراف کامل دارد، منتها بیش از این دیگر به آن اجازه داده نشده است. پس همیشه لمس یعنی اشراف کامل داشتن بر ملموس.
این را در مورد خدا ما بیان میکنیم. توجه میکنید، لمس یعنی اشراف مباشرتی داشتن با ملموس، بهطوری که ملموس هیچگونه از حس ما غایب نباشد و هیچگونه از ادراک ما غایب نباشد؛ این معنای لمس است. حالا اینکه این لمس در ما به وسیله این ابزار است، آن یک امر خاصی است؛ مثلاً فرض کنید «میزان» به معنای «ما یوزن به الأشیاء» است. حالا اینکه این میزان در عرف ما به صورت ترازو درآمده است، این یک امر خاصی است و یک امری است که رایج شده است؛ و الا میزان اختصاص به آن ترازو ندارد. منطق هم که وسیله توزین، وسیله وزن کردن فلسفه و وسیله سنجش فلسفه است، به آن میزان گفته میشود؛ یا فرض کنید که اصول که وسیله سنجش فقه است، به آن میزان گفته میشود. هر چیزی که وسیله سنجش چیز دیگری است، ممکن است میزان گفته بشود؛ میزان به معنای وسیله سنجش است. حالا رایج شده است که وسیله سنجش را طوری قرار میدهند که دو تا کفه داشته باشد و دو تا شاهین داشته باشد و به این صورتهای رایج؛ این معنای میزان نیست. اگرچه وقتی میزان میگویند ما ذهنمان به این میزان رایج منصرف میشود، ولی معنای میزان این نیست.
معنای لمس هم این نیست که حتماً با دست اتصال بدهیم؛ معنای لمس این است که یک شیء را در تحت اشراف قوه مدرکه خودمان چنان قرار بدهیم که گویا در چنگ قوه مدرکه است و هیچجور غیبتی نسبت به مدرکه ندارد. این را اصطلاحاً لمس میگوییم.
حالا این لمس در ما به این نحو است و در خدا به نحو دیگر است. پس منظور از اینکه خدا مدرک ملموسات است، این نیست که با آنها اتصال معنوی یا اتصال حسی دارد، بلکه به این معناست که اشیاء از او غایب نمیشوند. اشیاء در حضور او چنان هستند که ذرهای از آنها، صفتی از صفات آنها و فعلی از افعال آنها از او غایب نیست؛ حتی خطوراتی که در ذهن بشر میآید، حتی خطورات بافتنی و به درد نخوردنی، همه پیش خدا مشهود و آشکار است. هیچچیزی از خدا غایب نیست و به تعبیر ایشان «لا یفوته شیء». این یک معنا برای ادراک الملموسات است؛ خدا لامس است، یعنی مدرک ملموسات است به این نحوی که عرض شد. این در صورتی است که ما «لامس» را لازم بگیریم.
میتوانیم معنای متعدی به آن بدهیم: لامس یعنی موجد اللمس؛ لامسه آفریده است، نه اینکه خودش اشیاء را لمس میکند. لامس است یعنی موجد اللمس است. پس لامس یک معنایش این است که خودش لمس دارد، اما منظور از لمس همان اشراف تامی است که عرض شد؛ یک معنای لامس این است که نه، موجد اللمس است؛ نمیخواهیم بگوییم خودش لمس دارد تا توجیه کنیم که لمس به این معناست، بلکه میگوییم لامس است یعنی موجد اللمس در موجودات است. هر دو را ممکن است ما در اینجا اراده کنیم.
خب، اگر این را ما در لامسه گفتیم، در سامعه و باصره هم همین را میگوییم: خدا باصر است و بصیر است، یعنی هیچیک از مبصرات از او غایب نیست. لامس است، یعنی هیچیک از ملموسات از او غایب نیست؛ بصیر است، یعنی هیچیک از مبصرات از او غایب نیست؛ و به همین مناسبت و به همین نحو، سمیع است، یعنی هیچیک از مسموعات از او غایب نیست. این سه معنا برای لامس، بصیر و سمیع؛ البته «لامس» گفته نشده است! «مدرک» گفته شده است و ما به لامس تعبیر میکنیم.
همانطور که در لامس گاهی لازم گرفتیم و گاهی متعدی گرفتیم، در سمیع و بصیر هم همینجور میگوییم:
سمیع یعنی اینکه خدا اشراف دارد بر تمام مسموعات بهطوری که هیچیک از مسموعات از او غایب نیست، یا سمیع یعنی موجد السمع در بین انسانها و حیوانات است.
همچنین بصیر یعنی همه مبصرات تحت اشراف او هستند و هیچچیزی از او غایب نیست، این یک معنا؛ یک معنا این است که موجد الإبصار یا موجد البصر برای مخلوقات است. هر دو معنا را ممکن است ما در اینجا اراده کنیم. پس روشن شد که خدا لامس است یا بصیر است یا سمیع است یعنی چه؛ جهت نفیاش معلوم شد و جهت اثباتیاش هم معلوم شد.
پرسش: معنای دوم که به معنای موجد اللمس باشد، با عبارت «مدرک لا بمجسة» سازگار است؟
پاسخ: این فرمایش خوبی است؛ میفرمایند که معنای دوم که به معنای موجد اللمس باشد یا موجد البصر باشد یا موجد السمع باشد، در عبارت امام باید مراد نباشد؛ به دلیل اینکه عبارت امام این است که «مدرک لا بمجسة، سمیع لا بآلة، بصیر لا بأداة»؛ این نشان میدهد که خودش با ادات نمیبیند، خودش با ادات نمیشنود و خودش با ادات لمس نمیکند. ولی میخواهم عرض کنم آن معنای دوم را هم میشود از عبارت امام استفاده کرد: خدا لامسه و همچنین سامعه و همچنین بصر را به اشخاص میدهد و برای این دادن از ابزاری استفاده نمیکند، همانطور که برای خلق کردن از ابزار استفاده نمیکند. وقتی میخواهد این موجود را خلق کند از ابزار استفاده نمیکند؛ وقتی میخواهد بصر و سمع و لمس هم به او بدهد از ابزار استفاده نمیکند. پس معنای دوم هم میشود در عبارت اراده بشود و لفظ «بأداة» و «بآلة» و «بمجسة» مزاحم نیست.
«فإدراکه الملموسات هو أنه لا یغیب عنها شیء و لا یفوته شیء»؛ این یک معنا برای ادراک ملموسات است که هیچچیزی از خدا غایب نیست و هیچچیزی از خدا فوت نمیشود که خدا نسبت به بعضی چیزها که فوت شده است غفلت داشته باشد. این یک معنا برای ادراک ملموسات؛ معنای دیگر: «و أنه وهب تلک القوة لأربابها»؛ یعنی قوه لامسه را به اربابش داده است. لامس به معنای موجد اللمس، نه به معنای لمسکننده، بلکه به معنای موجد اللمس. این معنای ادراک الملموسات بود، یعنی معنای «مدرک» بود.
حالا معنای «سمیع» یا معنای «بصیر»: «و کذا هو السمیع بمعنی أنه لا یخفی علیه الأصوات»؛ به این معناست که هیچ صوتی بر او مخفی نیست، حتی او میشنود «دبیب النملة السوداء فی اللیلة الظلماء علی الصخرة الصماء» این عبارت در بصر به خدا نسبت داده شده است که خدا چنان میبیند که در شب تاریک بر سنگ سیاه سخت و سفت اگر مورچهای یواش یواش راه برود، خدا آن راه رفتن را میبیند. حالا ایشان در مورد شنیدن به کار برده است؛ یعنی آن مورچه روی سنگ صیقلی که راه برود اصلاً پایش صدا ندارد، با وجود این خدا صدا را میشنود.
آنوقت در شنیدن دیگر «لیلة الظلماء» دخالت ندارد؛ در روز هم راه برود صدایی از پایش شنیده نمیشود، با وجود این خدا صدای پایش را میشنود و در شب هم راه برود همینطور. منتها در دیدن، «لیلة الظلماء» دخالت دارد؛ یعنی شب تاریک بالاخره اگر کسی بتواند ببیند هنر بیشتری است. این «لیلة الظلماء» نشان میدهد که این عبارت اگر مربوط به بصر باشد بهتر از این است که مربوط به سمع باشد، اگرچه مربوط به سمع هم باشد درست است و ایرادی ندارد.
پرسش: شنوایی در شب بهتر است.
پاسخ: شنوایی در شب تازه به قول شما بهتر است؛ یعنی یک مقدار این «فی اللیلة الظلماء» شاید مبعد هم باشد. در شب سر و صدا کمتر است و شنوایی بهتر است؛ شاید هم تازه این مزاحم هم باشد برای این عبارت.
پرسش: «دبیب» به معنای راه رفتن است؟
پاسخ: «دبیب» به معنای نرم راه رفتن است.
«و یسمع دبیب النملة»، به نرمی رفتن مورچه را. «النملة» تاء آن تاء مره و تاء وحدت است، تاء تأنیث نیست؛ یعنی یک مورچه. میدانید اگر لشکر مورچه راه برود خب بالاخره یک سر و صدایی راه میاندازد و شنیدنش خیلی مهم نیست؛ اما یک دانه مورچه تک و غریب روی این سنگ راه میرود، آن دیگر صدای پایش خیلی یواش است و شنیدن آن خیلی هنر است. این است که «نملة» فرموده است، نه «نمل»؛ نملة یعنی یک مورچه.
پرسش: «سوداء» چرا؟ سوداء یعنی سیاه؟
پاسخ: نرسیدم که، برسم معنا میکنم.
«و یسمع دبیب النملة السوداء»؛ میشنود به نرمی راه رفتن مورچه سیاه را. مورچه، سیاه بودن و غیرسیاه بودنش به شنیدن صدای پایش ارتباطی ندارد؛ اینها عرض میکنم همه قرینه هستند بر اینکه این عبارت مربوط به بصر است، حالا ایشان در سمع از آن استفاده کرده است. نملة سوداء را در شب تاریک بر صخره، یعنی سنگ «صماء»؛ صماء یعنی سفت و سخت، یا به تعبیر دیگر صیقلی که دیگر هیچ صدای پایی نداشته باشد و صدای پایش شنیده نشود و کامل روی صیقلی راه برود.
پرسش: «صماء» به معنای کری هم آمده است؟
پاسخ: در سنگ دیگر به معنای کر گفته نمیشود.
معنای دوم: «و أنه» یعنی سمیع است یعنی أنه «وهب السمع للسامعین»؛ این معنای دوم سمیع بودن است.
اما بصیر است: خدا بصیر است به معنای اینکه «یری ما فی السماوات العلی و الأرضین السفلی و لا یخفی علیه خافیة» یعنی امر پوشیدهای «فی الأرض و السماء». خب، امور روشن و آشکار که برای ما آشکار است، برای او هم آشکار است؛ ولی امور خافیهای که مخفی و پوشیده هستند در سماء و ارض، از او پوشیده نیستند اگرچه از ما پوشیده هستند. پیش او اصلاً خافیهای وجود ندارد؛ آنی که پیش ما خافیه است، «لا یخفی علیه»؛ «لا یخفی علیه خافیة فی الأرض و السماء». این یک معنا برای بصیر؛ معنای دوم: «أنه وهب البصر و الإبصار للمبصرین»؛ بصیر یعنی موجد البصر، همانطور که سمیع یعنی موجد السمع.
اینها معنای اثباتی بود برای مدرک الملموسات، بصیر و سمیع؛ برای این سه تا ادراک معنای اثباتی را گفتیم. «لا أنه مدرک للملموسات بمجسة»، یعنی آلت و وسیله احصاء المس؛ «و لا أنه سمیع بآلة» مثل گوش، «و لا أنه بصیر بأداة» مثل چشم. خب، این تکمیل تفسیر این عبارت بود.
حالا میخواهیم استدلال کنیم که چرا خدا با ادات نمیشنود یا نمیبیند یا لمس نمیکند.
علتش این است که قبلاً داشتیم کسانی که برای انجام فعلی از ادات استفاده میکنند، همه ناقصین هستند که فعل را نمیتوانند بدون آن ادات انجام بدهند و ناچارند که از اداتی برای اجرای فعلشان استفاده کنند؛ و خدا ناقص نیست، پس نتیجه این است که از ادات استفاده نمیکند؛ چه در فعلی که مثل شنیدن و دیدن باشد، و چه در فعلی که مثل صادر کردن مخلوقات باشد. در هیچکدام از ادات استفاده نمیکند، زیرا که ناقص نیست.
«إذ قد دریت»، یعنی شناختی و دانستی در گذشته این را که ادوات شهادت میدهند «بفاقة المتأدین». «متأدین» یعنی کسانی که از ادات بهره میبرند؛ «فاقة» یعنی احتیاج؛ «دریت» یعنی علمت. دانستی که ادوات شهادت میدهند که متأدین، یعنی کسانی که ادات را به کار میگیرند، فاقه دارند و احتیاج دارند. این یک مقدمه.
مقدمه دوم: «و أنه متعال عن صفات خلقه أجمعین» که یکیش فاقه باشد. خدا از صفات خلق که یکیش فاقه است متعالی است.
• پس مقدمه اول اینکه ادوات شهادت میدهند به فاقه،
• و مقدمه دوم اینکه خدا از فاقه مبراست؛
• نتیجه این است که خدا از ادوات مبراست، پس برای انجام کاری از ادات استفاده نمیکند.
پرسش: متأدین از ادات است دیگر؟
پاسخ: بله.
پرسش: در روایت داریم «أبی الله أن یجری الأمور إلا بأسبابها» [5] ، اینجا هم یک وسیلهای میگوید؟
پاسخ: بله، «أبی الله أن یجری الأمور إلا بأسبابها». این هم سؤال خوبی است، اگر روایت امام باشد و کلام فلاسفه و عقلا نباشد؛ اگر کلام فلاسفه و عقلا هم باشد عیب ندارد، توجیهش میکنیم. در هر صورت، اسباب غیر از ادات است. خدا برای کاری که میخواهد انجام بدهد از ابزار استفاده نمیکند؛ مثل نجاری که برای بریدن یک چوب از اره استفاده میکند، اینطوری خدا استفاده نمیکند. ولی این منافات ندارد که برای هر امری که میخواهد خلق کند، سببی را که خودش آفریده است واسطه قرار بدهد؛ مثلاً میخواهد جهان را منور کند یا گرم کند، به وسیله سببی که خورشید است این کار را میکند. اگرچه میتواند مستقیماً این کار را بکند، ولی رأیش بر این قرار گرفته است که با اسباب این کار را بکند؛ ولی این اسباب، ادات او نیستند.
میدانید که ادات در جایی گفته میشود که شخص به آنها احتیاج داشته باشد؛ مثل اینکه نجار باید از ادات استفاده کند و اگر اداتی نباشد نمیتواند فعلش را انجام بدهد. در چنین حالتی گفته میشود این شخص نجار متأدی است، یعنی ادات را به کار گرفته است. اما اگر نه، شخصی میتواند بدون ادات هم چوب را ببرد؛ حالا یکدفعه اتفاقاً آمد و چوب را با ادات برید با اینکه میتوانست همینطوری هم چوب ببرد؛ به این گفته نمیشود متأدی، یعنی کسی که از ادات بهره میبرد. مثلاً فرض کنید یک نفر طی الارض دارد و همیشه بدون وسیله سفر میکند؛ حالا یک بار اتفاق افتاده است به خاطر اینکه مردم چیزی حالیشان نشود و متوجه امتیاز این آقا نشوند، با وسیله سفر کرده است. نمیشود گفت این آدم، آدمی است که با وسیله سفر میکند و محتاج به وسیله است. بله، یک بار این کار را کرده است ولی محتاج نیست؛ حالا یک بار هم نه، شاید بیشتر انجام داده باشد، باز هم محتاج نیست. متأدی یعنی کسی که وسیله را به کار میگیرد و احتیاج به وسیله دارد. خدا احتیاج به وسیله ندارد؛ اگرچه هم خدا وسیله را به کار بگیرد، ولی احتیاجی به آن وسیله ندارد.
پرسش: متعال یعنی غیر از این راه ندارد؟
پاسخ: متعال یعنی بالا، یعنی بلند؛ یعنی بلند، یعنی رفیع، بلندمرتبه. خدا بالاتر از این است که به صفات خلق متصف شود، یا رفیع است و به صفات خلق متصف نمیشود.
عبارت بعدی امام:
اوقات با خدا مصاحبت ندارند. اما خدا با اوقات چی؟ خدا هم با اوقات مصاحبت ندارد؛ ولی خدا بر اوقات اشراف دارد و قیوم اوقات است. همانطور که بر ما اشراف دارد و قیوم ما هست و با این قیومیت صدق میکند که بگوییم ﴿هُوَ مَعَكُمْ﴾ [8] ، یعنی با شماست به معیت قیومیه، نه اینکه با شماست به معیتی که یکی از شماها با دیگری دارید. آنجور معیت با شماها ندارد و آنجور همراهی با شما ندارد؛ او دویِ شما نیست که با شما همراه باشد. او قیوم شماست که بر شما حاکم و مسلط و محیط است.
پس خدا مصاحبت با اوقات به این معنایی که عرض کردم ندارد. مصاحبت به معنای اشراف، چرا؛ مصاحبت به معنای اشراف را دارد، مصاحبت به معنای احاطه را دارد، مصاحبت به معنای قیومیت را دارد؛ اما مصاحبت به این معنایی که عرض کردم که همراه با زمان باشد ندارد.
حالا مصاحبت با زمان را معنا میکنم، معلوم میشود که خدا اینجور مصاحبت را ندارد.
مصاحبت با زمان یعنی در حصهای از زمان وجود داشتن؛ به تعبیر دیگر، وجود شیئی بر حصهای از زمان منطبق شدن؛ به تعبیر سوم، مظروف زمان بودن؛ و به تعبیر چهارم، ظرفی به نام زمان داشتن. این مصاحبت با زمان میشود که این را ما از خدا نفی میکنیم؛ و الا مصاحبتی که به معنای قیومیت باشد، خدا با کل اشیاء از جمله با زمان این مصاحبت را دارد که آن الان فعلاً مورد بحث ما نیست. ما مصاحبتی را که الان معنا میکنیم میخواهیم از خدا نفی کنیم. مصاحبت داشتن یعنی اینکه وجود شخص بر قطعهای از زمان منطبق شود؛ مثل وجود ما که بر قطعهای از زمان منطبق میشود و ما با آن قطعه محاذات داریم. این مصاحبت با زمان میشود؛ اینچنین مصاحبتی از خدا منتفی است و خدا دارای اینچنین مصاحبتی نیست. نه زمان با او مصاحبت دارد و نه خدا با زمان اینچنین مصاحبتی که الان نفی کردیم دارد. زمان که اصلاً با خدا مصاحبت ندارد، آن که به هیچ معنا؛ خدا هم با زمان اگر مصاحبت دارد، مصاحبت قیومی است. مصاحبتی که الان نفی کردیم برای خدا نیست؛ مصاحبت با زمان.
«و لا تصحبه الأوقات»؛ معنای «مصاحبة الشیء للوقت»؛ در عبارت امام «مصاحبة الوقت للشیء» آمد، اما شارح «مصاحبة الشیء للوقت» را تفسیر میکند؛ چون فرقی نمیکند، مصاحبت زمان با خدا که مسلماً منفی است، میخواهد مصاحبت خدا با زمان را هم منفی کند و نفی کند؛ لذا «مصاحبة الشیء للوقت» را میگوید. «مصاحبة الشیء للوقت» معنایش انطباق وجود آن شیء بر حصهای من الزمان است به یک تعبیر، و به تعبیر دیگر محاذات آن شیء با این حصه از زمان است، ولو این محاذات در یک آنی باشد و خیلی کوتاه باشد، ولی بالاخره مصاحبت صادق است؛ اگرچه محاذات در یک آن باشد، ولی مصاحبت صادق است.
خب، خدا ظرفی به نام زمان ندارد که در پارهای از زمان وجودش قرار گرفته باشد و نتیجهاش این میشود که در پارههای قبل و بعد دیگر وجود ندارد؛ این برای خدا نیست.
پرسش: زمان مخلوق خداست دیگر؟
پاسخ: بله.
حالا ایشان، یعنی شارح، برای توضیح بیشتر بحث وارد این قسمت میشوند که زمان سه طبقه دارد. بعد از اینکه سه طبقه را توضیح دادند، هر سه طبقه را از خدا نفی میکند.
اولاً سه طبقه از زمان توضیح داده میشود که چیست، و زمانیاتی که در این سه طبقه حاصل هستند چیها هستند؛
ثانیاً ثابت میکنند که ما این سه طبقه زمان را باید داشته باشیم؛
ثالثاً هر سه طبقه را از خدا نفی میکنند.
پس سه مطلب ما داریم:
یکی بیان سه طبقه زمان و کسانی که در این سه طبقه غرق هستند؛
دوم، دلیل بر اینکه این سه طبقه از زمان موجود است؛
سوم، خدا هیچیک از این مراتب زمان را واجد نیست و مبرای از هر سه مرتبه است.
اما بیان سه طبقه: میفرمایند که زمان کثیف داریم، زمان لطیف داریم و زمان الطف داریم.
پرسش: یک تعبیری به زمان و به وقت داریم؛ در مسند، زمان یکی است، اما وقت سه تاست که زمان، دهر و سرمد است. این که ایشان به سرمد هم تعبیر زمان میکند، درست است؟
پاسخ: عیبی ندارد، زمان عام هم میشود گفت. عیبی ندارد، البته اگر «وقت» میگفت شاید مناسبتر بود که وقت دارای سه قسم است: یکی کثیف است که اصطلاحاً به آن زمان میگویند، یکی لطیف است که اصطلاحاً به آن دهر میگویند، و یکی الطف است که اصطلاحاً به آن سرمد میگویند. این درست است، ولی زمان را هم میشود عام فرض کرد؛ زمان هم عام است، البته منظور از زمان در اینجا وقت و مدت است.
خب، زمان کثیف میفرماید زمان کائنات مادی و زمان موجودات حسی است؛ یعنی همینی که ما الان در آن قرار داریم، به این زمان کثیف میگویند. زمان کثیف خیلی دیر میگذرد؛ بس که انبوه و فشرده است، به سختی مثل اینکه این نوار متراکم عبور میکند. اما زمان لطیف تندتر عبور میکند و زمان الطف باز تندتر از لطیف عبور میکند. لذا در آیه قرآن میگوید که یک روزِ سیر آن ملک، هزار سال شماست؛ ملکی که در جلسه گذشته عرض کردیم و در ﴿ثُمَّ يَعْرُجُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ﴾ [9] بود که یک روز او هزار سال شماست. یعنی شما باید هزار سال طول بکشد تا آن مقدار زمانی را که او گذرانده است شما بگذرانید. یعنی زمان او سریعتر میگذرد؛ مال او یک روز میگذرد و یک روز طول میکشد، ولی مال شما هزار سال طول میکشد.
اما در تعبیر از زمان الطف گفته است: ﴿تَعْرُجُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ﴾ [10] ؛ یک روزی که اگر به زمان شماها حسابش کنیم پنجاه هزار سال میشود. یک روزِ زمان لطیف را با زمان ما که محاسبه و مقایسه کرد، هزار سال شد؛ یک روزِ زمان الطف را با زمان ما که مقایسه میکنیم، پنجاه هزار سال میشود. پس زمان لطیف عبورش هزار برابر... نه هزار برابر؛ چون یک سال سیصد و شصت و پنج روز است، زمان لطیف سیرش سیصد و شصت و پنج هزار برابر زمان کثیف است. زمان الطف سیرش پنجاه هزار ضربدر سیصد و شصت و پنج برابر است، یا به تعبیر دیگر پنجاه برابر سیر زمان لطیف است. همانجور که توجه میکنید، سیر زمان لطیف سریعتر است از سیر زمان کثیف، و سیر زمان الطف سریعتر است از سیر زمان لطیف.
خب، حالا این یک تفسیری برای زمان بود. ما ببینیم که کسانی که در این زمانها شناور هستند چه کسانی هستند. فرمود که زمان کثیف ظرف است برای موجودات مادی و برای حرکات حسی. این روشن است؛ چون ما با آنها سر و کار داریم، دیگر تصور این زمان برای ما سخت نیست. تصور آن دو تای دیگر سخت است که ما عقلاً آنها را تصور میکنیم و الا تجربهای از آنها نداریم.
دومین قسم، زمان لطیف است که میفرماید موجودات روحانی که یک نوعی تماس با جسمانیات دارند، آخر موجودات روحانی دو قسم هستند: یک موجودات روحانی هستند که تماس با جسمانیات دارند؛ بالاخره یا مدبر فلک هستند، یا مدبر انسان هستند، یا موکل هستند برای نوشتن حسنات و سیئات انسان، یا به قول صدرا موکل هستند بر هضم غذای انسان، یا موکل هستند بر آوردن باران، بر ایجاد زلزله، بر کذا و کذا و بالاخره یک ارتباطی با ماده دارند. اینها روحانیاتی میشوند که مرتبط به مدبرات جسم هستند؛ این یک قسم. یک قسم روحانیاتی داریم که مقدس هستند و اصلاً کاری با جسم ندارند؛ آنها در آن عالم عالی مشغول تسبیح خدا هستند و اصلاً توجهی به جسم و جسمانیات ندارند و تدبیر جسم و جسمانیات هم به آنها واگذار نشده است. آنها به منزله اسماء الله هستند؛ به منزله اسماء الله هستند یعنی چنان مقدس هستند که فقط باید در همان مراتب عالی قرارشان داد. اینها اصلاً تنزلی به پایین ندارند و ارتباطی با جسم و جسمانیات ندارند.
خب، آن موجودات روحانی که یک نوعی مرتبط با اجسام هستند، اینها زمانشان همان زمان لطیف است؛ یعنی عمری که آنها دارند با آن زمان لطیف محاسبه میشود و اعمالشان با آن زمان لطیف اندازهگیری میشود. مثلاً خدا میگوید که این ملک وحی را یا این ملک کذا را که میخواهد مدبر باشد، ما فرستادیم که تمام تدبیرات را از آسمان تا زمین انجام بدهد و دوباره برگردد و همهاش هم یک روز طول کشید. این «یک روز طول کشید» اندازه کار او را توضیح میدهد؛ پس کارشان و مقدار کارشان با آن زمان سنجیده میشود. همانطور که مقدار کار ما و مقدار عمر ما با این زمان کثیف سنجیده میشود، مقدار کار آنها و مقدار عمر آنها هم با آن زمان لطیف سنجیده میشود. آنوقت خدا میخواهد آن زمان لطیف را برای ما بیان کند، به زبانی که ما داریم بیان میکند؛ یعنی به زمان کثیف ترجمهاش میکند. میگوید ﴿یوم﴾، بعد ترجمه میکند به ﴿ألف سنة﴾؛ یعنی همان روز را که زمان لطیف است، به زمان کثیف ترجمه میکند که هزار سال میشود.
پس زمان لطیف مال موجوداتی است - یعنی زمان و ظرف آنهاست - که روحانی باشند و نحو ارتباطی هم با اجسام داشته باشند؛ این زمان لطیف است. آنوقت آن موجودات روحانی چه کسانی هستند؟ یکیش را مثال زدم: همان ملکی است که به اذن خدا تدبیر زمین و آسمان را به عهده دارد که کارش را با زمان لطیف سنجیدیم و بعد هم به زمان کثیف ترجمه کردیم. مثالهای دیگری هم داریم که بعداً عرض میکنیم.
پرسش: کثیف باید ظرف برای جسم باشد؛ چطور زمان کثیف است؟
پاسخ: کثیف عرض کردم یعنی انبوه و فشرده است، بهطوری که به کندی عبور میکند؛ برخلاف آن لطیف که سریع عبور میکند. یعنی فرض کنید نوار زمان ما وقتی هزار سال بگذرد، یک سیری کرده است که آن نوار لطیف در یک روز آن مقدار سیر را میکند. هزار سال که گذشت، این نوار کثیف زمان مقداری سیر کرد که زمان لطیف همان مقدار را یکروزه سیر کرد؛ و زمان الطف، یکپنجاهم آن یک روز سیر کرد.
پرسش: این تعبیر، مجازی نیست؟ چون در مجردات که مقام ثابت است، اصلاً سیالیتی در آنها نیست که زمان از آن انتزاع بشود؟
پاسخ: چرا، سیالیت هم هست و حرکت هم هست. البته در روحانیاتی که مرتبط به جسمانیات باشند که مسلماً حرکت هست؛ در آن که حرکت هست. حالا در روحانیاتی که مقدس از جسم باشند، در آنجا ممکن است بحث کنید که آنجا چطور سیالیت و حرکت وجود دارد؛ آن را بعداً توضیح میدهیم. به لسان حکمت قدیمه میگوییم «نسبت الثابت إلی الثابت» را سرمد میگویند [11] که اینها توضیحش میآید؛ هنوز من مطلب را کامل توضیح ندادهام. به صورت ناقص آن مقداری که لازم است عرض میکنم و بعد همینها تکمیل میشود.
پرسش: الان زمان لطیف و الطف حقیقت است یا مجاز؟
پاسخ: حقیقت است، بله. عرض کردم ماها با زمان لطیف و الطف تماس نداریم، لذا تصورشان برای ما سخت است؛ نه اینکه اینها وجود ندارند، اینها وجود دارند اما ما با آنها تماس نداریم.
«إعلم أن الزمان علی طبقات ثلاث: الأولی الزمان الکثیف و هو زمان الکائنات المادیة و مدة الحرکات الحسیة» [12] ؛ زمان کائنات مادی و مدت حرکات حسی است. «کائنات» یعنی متحرکات؛ «حرکات» هم که روشن است. در این عبارت ایشان هم به متحرکات اشاره کرده است و هم به حرکات اشاره کرده است؛ این زمان کثیف هم ظرف است برای متحرکات و هم ظرف است برای نفس الحرکات.
آنوقت «کائنات» هم همانطور که بارها عرض کردهام دو اطلاق دارد: به تمام موجودات ممکن که ماسویالله باشند کائنات گفته میشود، یک؛ به موجودات مادی بهخصوص هم کائنات گفته میشود. یک وقت «کائنات» میگوییم و همه موجودات ممکن را اراده میکنیم، اعم از جسم و جسمانی و مجرد؛ گاهی هم «کائنات» میگوییم و فقط موجودات مادی را اراده میکنیم. چون کائنات لفظ مشترکی بوده است که هم مادیات را شامل میشده است و هم غیرمادیات را، شارح در اینجا قید زد: «زمان الکائنات المادیة»؛ همه کائنات این زمان را ندارند، فقط کائنات مادیه هستند که این زمان را دارند.
«و مدة الحرکات الحسیة» هم که روشن است؛ «حرکات حسیه» هم گفت، چون روشن است منظور از حرکات همین حرکاتی است که ماها داریم؛ و الا ما برای موجوداتی که در زمان لطیف زندگی میکنند یا برای موجوداتی که در زمان الطف موجود هستند، بر آنها هم حرکت قائلیم، منتها حرکتشان حرکت حسی نیست، یک نوع حرکت معنوی است که با این حرکتهایی که ما داریم بیان نمیشود و آن یک نوع حرکت دیگری است. مثلاً وقتی میخواهد وحی بفرستد، حرکت است؛ خود وحی حرکت است، خود معجزه کردن حرکت است، ولی این یک نوع حرکت حسی نیست، یک حرکتی است در سنخ حرکتهای ناشناخته برای ما که آن قسم دوم و سوم هم که زمان لطیف و زمان الطف است، دارای حرکت هستند منتها حرکتشان با حرکت حسی فرق میکند. لذا در اینجا قید «حرکات حسیه» را گفت و کائنات را هم مقید به «مادیه» کرد.
این زمان اول شد. زمان دوم که زمان لطیف است و زمان سوم که الطف است، انشاءالله برای جلسه بعد میماند.
پرسش: «و مدة الحرکات الحسیة» عطف تفسیری بر «زمان الکائنات المادیة» نیست؟
پاسخ: عطف تفسیری نیست، نه. «زمان الکائنات المادیة» یعنی زمان متحرکات مادیه؛ «مدة الحرکات الحسیة» یعنی مدت خود حرکات. آن متحرکات را گفته است و این حرکات را گفته است. چون در عالم حس دو چیز داریم: یکی متحرکات و یکی حرکات؛ هر دو را در این عبارت آورده است. توجه کردید؟ عطف تفسیری نیست، دو مسئله مستقل است.
پرسش: اینکه زمان بر سه طبقه است در روایات است؟
پاسخ: آنها کلام شارح است....