80/08/30
بسم الله الرحمن الرحیم
ادامه شرح حدیث دوم (صفحه 150-151)/باب دوم در توحید و نفی تشبیه /شرح کتاب توحید صدوق
موضوع: شرح کتاب توحید صدوق/باب دوم در توحید و نفی تشبیه /ادامه شرح حدیث دوم (صفحه 150-151)
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
«مرید لا بِهَمامة، شاء لا بِهِمَة» [1] [2]
در توضیح این قسمت از روایت، شارح ابتدا «هَمامة»، «هِمت»، «اراده» و «مشیت» را که مفردات این عبارت هستند، معنا میکنند؛ و بعداً رابطه بین اراده و مشیت را ذکر میکنند که به تبع، رابطه بین «همامة» و «همة» هم روشن میشود. بعد از آن وارد این بحث میشوند که در انسانها اراده با همامة است و مشیت با همت است، اما در خدا این وضع نیست؛ یعنی در مرتبه سوم، جمله را معنا میکنند. بار اول مفردات جمله معنا میشود، بار دوم نسبت این مفردات و بار سوم خود جمله. این کل بحثی است که ایشان در ذیل این قسمت از حدیث دارند.
«همت» را میفرمایند یعنی مقصود؛ یعنی «ما همّ الشخص به»، آنچه که شخص به او اهتمام میورزد و در تحصیلش سعی میکند؛ این همت میشود.
«همامة» میفرماید که مصدر است و به معنای قصد است. همت مقصود است و همامه قصد است.
بعد از اینکه این مطلب بیان میشود، ایشان، اراده و مشیت را معنا میکنند. میفرمایند اراده یعنی قصد به حصول مطلوب، و مشیت یعنی میل به آن مقصود. میل و شوق را ما مشیت میگوییم و قصدی که ما را به سمت مقصود حرکت میدهد، اراده میگوییم. ابتدا شوق است و بعداً هم قصد است؛ اول ما علم پیدا میکنیم، بعد شوق پیدا میکنیم و بعداً به آن مشتاقالیهمان قصد میکنیم. این تفسیر مفردات این عبارت است تا به مطلب دوم که نسبت بین این مفردات است برسیم.
در جلسه گذشته، «یبتدئ الأمر الذی هو الروح بتدبیر السماء» [3] به ظاهر اینطور معنا شد که آن امری که عبارت از روح است و یکی از ملائکههای خداست، او به تدبیر آسمان شروع میکند تا به زمین میرسد و بعد که همه کارها را انجام داد، «ثم یعرج إلی الله تعالی» گفتند که عیبی ندارد که «یبتدئ» را متعدی بگیریم و اینطور بگوییم که ضمیر «یبتدئ» را به خدا برگردانیم تا «الأمر» مفعول بشود. اگرچه معنای صافی برای عبارت به دست نمیآید، اما میشود معنا را یک مقدار عوض کرد؛ یعنی خدا تدبیر سماء را به امری که عبارت از روح است واگذار میکند - حالا به چه صورت باید عبارت را معنا کرد: واگذار میکند - یعنی دستور میدهد و امری را که عبارت از روح و یکی از ملائکه است، به تدبیر سماء وادار میکند؛ وادار کردن یعنی دستور دادن، همین که دستور میدهد خودش مجبور میشود این کار را انجام بدهد؛ به تدبیر سماء «إلی أن ینتهی إلی الأرض». اگر اینطور معنا کنیم هم میشود؛ در این صورت ضمیر «یبتدئ» به خدا برمیگردد. ولی آنجوری که عرض کردم، «یبتدئ» را لازم میگیریم و «الأمر» را فاعل میگیریم؛ آن هم میشود. دیگر حالا اختیار با شماست.
«مرید لا بِهَمامة، شاء لا بِهِمَة» [4] [5]
یعنی خدا اراده میکند اما نه با قصد. خدا به اشیاء میل دارد، به اشیاء مشیت دارد - میل نمیگوییم، چون تعبیر به میل شاید در مورد خدا خیلی درست نباشد - خدا مشیت دارد ولی نه به همت؛ یعنی به اینکه حالا مقصودی را در جلوی نظر خودش مجسم کرده باشد و به او شوقی پیدا کرده باشد و برای رسیدن به او اراده کرده باشد. حالا بعداً مشیت و اراده را در مورد خدا معنا میکنیم؛ الان معنای لغوی اراده و مشیت گفته شد و در مورد خدا بعداً به صورت دیگری معنا میشود.
«الهمة بالکسر» است، «و یفتح»، گاهی «هَمّة» هم خوانده میشود: «ما همّ به من أمر». «من أمر» بیان «ما» است؛ ضمیر «همّ» هم به یک شخص غیرمعین برمیگردد، هر که هست. امری که شخص به آن امر همت کند و شخص به آن امر اهتمام بورزد، به آن همت میگویند؛ یعنی مقصودش باشد و هدفش باشد. خب، «هُمَّ» هم حالا شاید بتوانیم بخوانیم که دیگر به یک شخص برنگردانیم؛ ولی خب «هَمَّ» بخوانیم ایرادی ندارد و در لغت هم اینطور هست که ضمیرها را به یک شخص نامعینی برمیگردانند، بدون اینکه در لغت وقتی معنا کردند فاعل را ذکر بکنند.
و مصدر، «همومة» و «همامة» است، «کذا فی القاموس» [6] ؛ که مصدر یعنی اهتمام، یعنی قصد.
«و الإرادة هی الرویة و القصد إلی حصول مطلوب» [7] ؛ روشن است. «و المشیة هی المیل و الشوق إلی شیء مقصود»
پرسش: دو تا مصدر دارد در آنجا؛ «همومة» و «همامة» است؟
پاسخ: بله، «همومة» و «همامة» دو تا مصدر است، بله.
خب این معنای مفردات روایت بود.
اما رابطه بین اراده و مشیت که از بیان این رابطه، رابطه بین همامة و همت هم روشن میشود. میفرماید که مشیت سابق بر اراده است؛ چون همانطور که الان توضیح دادیم، مشیت یعنی میل، یعنی شوق، و اراده یعنی قصد. انسان ابتدا به امری شوق پیدا میکند، بعد به تحصیل آن امر قصد پیدا میکند. بنابراین همیشه قصد بعد از شوق است؛ اگر ما به چیزی شوقی پیدا نکنیم، آن چیز را قصد نمیکنیم. بعد از اینکه شوق پیدا کردیم، قصد میکنیم؛ پس شوق مقدم است و قصد مؤخر است. لذا مشیت هم که همان شوق است، بر اراده که قصد است مقدم است.
بعد این رابطه و این نسبت را توضیح بیشتری میدهند و اینطور میفرمایند که ما وقتی که میل پیدا میکنیم، لازم نیست میل به شیء خاص داشته باشیم؛ یعنی فرض کنید که میل پیدا میکنیم که آب بنوشیم، حالا ولو کاسه آبی و لیوان آبی هم جلویمان نیست که آن را قصد کنیم، ولی بالاخره به یک آب کلی میل پیدا میکنیم. ولی وقتی میخواهیم اراده کنیم و این آب را تحصیل کنیم و بنوشیم - که ارادهمان را به فعل متصل کنیم - یک مقصود خاصی در نظرمان میآید؛ یعنی آب خاصی را در لیوان میریزیم، بعداً نوشیدن این آب را قصد میکنیم.
پس همانطور که توجه میکنید، میل ما و شوق ما به عام تعلق میگیرد و برایمان فرد مشخصی مطرح نیست؛ مگر حالا یک خصوصیتی در فرد باشد - یا چون پیشمان حاضر است یا به هر جهت دیگر، خصوصیتی در فرد باشد - که ما به آن فرد علاقه پیدا کنیم. و الا نوعاً علاقهمان به فرد نیست؛ بهطور کلی علاقه داریم به چیزی که مثلاً این حاجت ما را برآورده کند. اگر خصوصیتی در فرد نباشد، همیشه علاقهمان به کلی است. اما در وقت اراده، هیچوقت ما کلی را اراده نمیکنیم؛ چون با اراده میخواهیم آن شیء را تحصیل کنیم و تحصیل کلی برایمان ممکن نیست، حتماً باید تحصیل شخص کنیم. به این جهت همیشه قصد ما و اراده ما به امر خاصی تعلق میگیرد. این یک مقدمه.
پرسش: در عبارت «هی الرویة و القصد»، ...
پاسخ: «رویة» یعنی فکر. قصد هم که معلوم است. بله، این یک مقدمه بود که مشیت عام است و اراده خاص است. مقدمه دوم...
پرسش: در خدا فکر معنا ندارد؟
پاسخ: اینها را هنوز در خدا معنا نکردیم؛ ما اراده را به معنای لغوی معنا میکنیم. عرض کردم در خدا بعداً معنا میکنیم.
بله، این یک مقدمه بود که مشیت عام است و اراده خاص است.
مقدمه دوم این است که هر عامی بر خاص مقدم است. البته در نفس الأمر اینچنین است؛ عامها را که کنار هم میگذاریم خاص درست میشود. البته اگر ما بخواهیم در ادراک خودمان ملاحظه کنیم، ما ابتدا خاص را میبینیم و بعداً عامش میکنیم؛ در ادراک ما عام از خاص مؤخر میشود. البته این هم در صورتی است که بخواهیم از راه احساس تعقل بکنیم؛ تعقل از راه احساس، اول خاص است و بعداً عام است. اما اگر نه، ما تعقل بکنیم نه از راه احساس؛ یعنی اول عام را میگیریم و بعد بر خاصها تنزلش میدهیم. حالا در ادراک ما دو جور اتفاق میافتد، ولی نوعاً خاص مقدم است و بعداً عام. اما در خارج، عامها باید خاص بشوند؛ یعنی کلی به وسیله مشخصاتش خاص میشود، ابتدا عام است و بعداً خاص است.
به این مناسبت در ما نحن فیه هم ابتدا شوق است، یعنی مشیت است، و بعداً قصد است، یعنی اراده است. پس رابطه بین اراده و مشیت این شد که مشیت بر اراده مقدم است و اراده از مشیت مؤخر است. بعداً توضیح میدهیم که به همین مناسبت هم «همامة» از «همت» مؤخر است؛ چون همت مربوط به مشیت است، مثل مشیت مقدم است بر همامهای که مربوط به اراده است. چون مشیت بر اراده مقدم است، متعلق مشیت هم که همت باشد بر متعلق اراده که همامة باشد مقدم است. این را بعداً انشاءالله توضیح میدهیم.
«و لا شک أن الثانی»، یعنی مشیت، یعنی میل که همان مشیت است، «متقدم علی الأول»، یعنی متقدم بر اراده یا قصد است؛ «إذ المیل إلی الشیء سابق علی قصد حصوله»؛ میل به شیء، سابق بر قصد حصولش است. این تعلیل بر این است که مشیت بر اراده مقدم است؛ چون معنای مشیت که میل است، بر معنای اراده که قصد است مقدم است. همیشه میل به شیء، سابق بر قصد حصول است؛ یعنی اول ما میل پیدا میکنیم، بعد تصمیم میگیریم که آن شیئی را که مورد میلمان هست تحصیل کنیم.
خب چرا میل بر قصد حصول و بر قصد مقدم است؟ زیرا اولی عام است و دومی خاص است؛ اولی یعنی میل عام است، از باب اینکه متعلقش عام است؛ یعنی میل به یک شیئی تعلق میگیرد که بتواند هدف مرا تأمین کند و این شیء میخواهد هرچه باشد. مثلاً اگر تشنهام...
پرسش: به شیء خاص هم میتواند تعلق بگیرد؛ شوق و اراده متعلقشان یکی است؟
پاسخ: نه، عرض کردم که شوق و اراده یکی نیست، شوق قبل از اراده است. متعلقشان یکی نیست؛
ببینید وقتی من تشنهام است، به شرب آب شوق پیدا میکنم، اما شرب کدام آب برایم مهم نیست؛ هر آبی که بتواند تشنگیام را برطرف کند. منتها عرض کردم یک وقت خصوصیت از اول مورد میل شما قرار میگیرد؛ این به خاطر عوارض خاص است و به خاطر اتفاقات بیرونی است. یعنی چون الان لیوان آبی که شما ملاحظهاش میکنید پیشتان هست، چون خاص پیشتان هست شما میل به این خاص دارید؛ نه اینکه اگر این لیوان نبود و یک لیوان دیگر بود شما شوق نداشتید، به آن لیوان آب دیگر هم شوق داشتید. یا مگر فرض کنید که این آب برای شما حلال است و آبهای دیگر حلال نیست، یا هر جهت دیگر؛ بالاخره جهتهای خارجی باعث میشود که میل شما به خاص تعلق بگیرد و الا میل به خاص تعلق نمیگیرد، میل به عام تعلق میگیرد. یعنی شما به شرب آب یا به خوردن غذا یا به استراحت کردن - حالا در هر جا بود - میل دارید، مگر اینکه یک جای خاصی روی یک حسابهایی مطلوب شما واقع شده باشد و الا میل شما به یک امر عامی تعلق میگیرد.
ولی وقتی میخواهید آن امر را تحصیل بکنید، هرگز سراغ یک عام نمیروید، بلکه خاصی را تحصیل میکنید؛ یعنی بعد از اینکه میلتان را به صورت کلی به هر فردی تعلق دادید، یک شیء خاصی را اراده میکنید، یک فرد خاصی را ملاحظه میکنید و فعلتان را روی همان فرد خاص پیاده میکنید. چون اراده برای حصول فعل زمینه میشود؛ فعل به کلی تعلق نمیگیرد و اراده هم چون متصل به فعل است به کلی تعلق نمیگیرد. پس همیشه مشیت به کلی تعلق میگیرد؛ عرض کردم مگر اینکه شما امور بیرونی را دخالت بدهید. امور بیرونی ممکن است دخالت کند و امر را خاص کند؛ مثل اینکه مثلاً گفتم این لیوان آب جلویتان حاضر است و چون این حاضر است به این مشتاق هستید، و الا شما به آب مشتاق بودید نه به این آب. یا مگر اینکه چون این آب حلال است، چون این آب خنک است، چون این آب مثلاً آب زمزم است یا بالاخره یک خصوصیتی دارد، به این مخصوص مشتاق باشید. تازه وقتی هم که این را هم حساب کنید، باز هم این خاص نیست؛ مثلاً شما به آب زمزم مشتاق هستید منتها این زمزم پیش ما حاضر است؛ اینها هیچکدام خاص نیست. پس میل همیشه به کلی تعلق میگیرد و اراده به خاص تعلق میگیرد.
روشن هم هست که عام مقدم بر خاص است، پس میل هم که به عام تعلق میگیرد مقدم بر اراده است که به خاص تعلق میگیرد. عرض کردم میل و اراده، عمومیت و خصوصیتشان به خاطر عمومیت و خصوصیت متعلقشان است و الا خودشان که یک امر وجدانی هستند، نه میشود گفت عام و نه میشود گفت خاص؛ اصلاً خاص هستند، چون بالاخره یک امر وجدانی، یک امر شخصی و یک حالت فردی است؛ هر کدامشان فردی هستند. متعلق یکیشان عام است و متعلق یکیشان خاص است؛ به این مناسبت میگوییم میل عام است و اراده خاص است.
پرسش: میل مقدمه اراده است؟
پاسخ: میل مقدمه اراده است، بله. آنوقت چرا مقدمه اراده است؟ به خاطر همین عموم و خصوصی که عرض کردم.
«و هذا هو وجه تقدم المشیة علی الإرادة» [8] ؛ همین توضیحی که دادیم جهت و سبب این است که مشیت بر اراده مقدم شده است در هر جایی که «حیث جاءت فی حدیث أسماء الحسنی أنه شاء و أراد»؛ اول خدا خواست، بعداً اراده کرد. مشیت را بر اراده مقدم کرده است، چونکه مشیت یعنی شوق داشتن به انجام کاری و اراده یعنی تحصیل آن کار؛ شوق داشتن به کلی تعلق میگیرد، ولی تحصیل به کلی تعلق نمیگیرد و شیء خاص را باید تعلق بگیرد.
پرسش: حالا که میل عام است و اراده خاص است، اینکه عام باشد و خاص نباشد مانندش کدام است؟ در بعض جاها عام هست و خاص نیست، مثل اینکه حیوان هست و انسان نیست که مانندش بقر است؛ اینجا عام باشد و خاص نباشد مانندش چیست؟
پاسخ: بله، اینکه عام باشد و خاص نباشد را در این بحث نداریم، ولی خب حالا چون شما سؤال کردید من عرض میکنم و الا بیرون از بحث است. گاهی شوق از اراده تخلف میکند، یعنی عام حاصل است و اراده حاصل نیست؛ مثل اینکه ما به یک امر حرامی مشتاق باشیم، ولی به خاطر رعایت شریعت آن امر حرام را اراده نکنیم. شوق هست، اما اراده نیست؛ شوق به آن حرام داریم ولی اراده نداریم، باطناً مشتاق هستیم اما به خاطر اینکه شریعت جلویمان را گرفته است اراده تحصیل نمیکنیم و سراغش نمیرویم.
البته از آن طرف هم داریم: ممکن است اراده هم باشد و شوق نباشد. مثلاً فرض کنید که دوای خیلی تلخی را برای ما تجویز کردهاند که این را بخورید تا خوب بشوید؛ ما اراده خوردنش را داریم، اما شوق به خوردن نداریم؛ مگر آن شوق مطوی را که شوق به سلامت است و شوق به خوردن این نیست. شوق به سلامت دارم، اما شوق به خوردن این ندارم؛ این دوا را بدون شوق میخورم و اراده میکنم تا به آن سلامتم برسم. این را اصطلاحاً شوق نمیگویند؛ شوق به خوردن نداریم ولی اراده خوردن داریم. از هر دو طرف تخلف هست. هم شوق از اراده تخلف میکند و هم اراده از شوق تخلف میکند، و این دلیل دو تا بودنشان است و دلیل این است که شوق با اراده فرق دارد.
پرسش: پس عام و خاص مطلق نیست، منوجه میشود؟
پاسخ: از نظر مصداق که نمیگوییم؛ از نظر متعلق عرض کردم. از نظر متعلق عام و خاص هستند، نه مصداقشان؛ مصداقشان را که نگفتم عام و خاص هستند. بله.
پرسش: جناب استاد، عام و خاص را نمیشود به این نحو در نظر بگیریم که میل مثلاً به شیء تعلق میگیرد، حالا اعم از اینکه حصولش یا عدم حصولش باشد، ولی اراده فقط به حصولش تعلق میگیرد و از این جهت خاص بشود؟
پاسخ: قصد حصول میکنید!
پرسش: شوق به شیء تعلق میگیرد اعم از اینکه حاصل بشود یا نشود، به طبیعت شیء، ولی اراده به حصولش تعلق میگیرد؟
پاسخ: خب بله، به یک شیء کلی؛ و اراده به حصول جزئی تعلق میگیرد. همین را ایشان میفرماید. یعنی شما میفرمایید شوق به اعم از حصول و غیر حصول تعلق میگیرد؟ نمیشود؛ اینکه شوق به اعم از حصول و غیر حصول تعلق میگیرد، درست نیست.
پرسش: به خود آن چیز تعلق میگیرد...
پاسخ: به یک چیز یعنی کلی؛ همان که عرض کردم. پس شما در این مسئله مخالف نیستید. شوق را به یک امر کلی تعلق میدهید، نه اینکه به اعم از حصول و غیر حصول تعلق بدهید؛ چون غیر حصول مشتاقالیه نیست؛ شوق به غیر حصول تعلق نمیگیرد، شوق به حصول تعلق میگیرد. پس شما شوق را به یک امر کلی تعلق میدهید، و اراده را به حصول یا به حصول یک امر جزئی تعلق میدهید؟ به حصول یک امر جزئی دیگر؛ پس باز هم فرمایش شما با عرض بنده فرق نکرد.
پرسش: چهجور جزئی حاصل میشود؟ الان من شوق و اراده به حصولش دارم، اما هنوز که با انجام...؟
پاسخ: همین که مثال زدم: شما فرض کنید وقتی آب را توی لیوان ریختید، تا اینجا شوق دارید؛ بعد اراده میکنید که آب را بنوشید. این نوشیدن فعلی است که با اراده متصل است، یعنی تا اراده آمد پشت سرش این فعل میآید. شما تا شیء را خاص نکنید ارادهاش نمیکنید؛ چون میخواهید روی این کار انجام بدهید و کار روی کلی انجام نمیگیرد. یعنی فرض کنید که لیوانهای آب زیادی هست؛ شما هیچکدامش را اراده نمیکنید، یکی از اینها را خاص میکنید و بعد اراده میکنید. قبلش فقط شوق است؛ شوق دارید که یکی از اینها را مثلاً استفاده کنید، اما اراده وقتی است که دست بردید و یکی را برداشتید. اراده نوشیدن عرض میکنم، نه اراده برداشتن؛ اراده برداشتن دوباره به یکی از اینها تعلق میگیرد، اما اراده نوشیدن بعد از این است که یکی را جزئی کردید؛ یعنی یک موجود خاصی را در نظر گرفتید و حالا میخواهید این را استفاده کنید. این متعلق اراده میشود. متعلق اراده پنج شش لیوانی که اینجا هست نیست؛ یکی که شما انتخاب میکنید متعلق اراده است که جزئی است.
پرسش: استاد، اراده کلی به امر کلی تعلق نمیگیرد؟
پاسخ: اراده کلی چرا؛ اراده کلی به امر کلی تعلق میگیرد. مثلاً شما فرض کنید که اراده کردهاید که بلند شوید و به مسجد بروید؛ از این راه هم میتوانید بروید، از آن راه هم میتوانید بروید و از آن راه دیگر هم میتوانید بروید؛ این یک اراده کلی است. اما اگر بخواهد حاصل بشود، باید جزئیاش بکنید. همیشه وقتی میخواهید از اراده کلی به سمت فعل بروید، باید این وسط یک اراده جزئی را فاصله کنید. هیچوقت اراده کلی به فعل تعلق نمیگیرد؛ اراده کلی باید بیاید به اراده جزئی تبدیل بشود، بعداً اراده جزئی به فعل تعلق بگیرد. یعنی شما الان وقتی میخواهید به مسجد بروید که از راههای مختلف میتوانید بروید، این یک امر کلی است؛ شما بعداً این را باید در یک راه مشخصی تعیین کنید و یک راه مشخصی را تعیین کنید. بعد از این راه مشخص هم میتوانید قدمهای کلی بردارید، ولی وقتی میخواهید شروع کنید باید قدمها جزئی بشود؛ یعنی اراده میکنید این قدم جزئی را برمیدارم، دوباره برای قدم بعدی اراده بعدی، برای قدم بعدی اراده بعدی و هکذا. البته ممکن است به ارادهتان علم نداشته باشید! خودبهخود اراده بکنید و جلو بروید؛ ممکن است علم به اراده نداشته باشید، ولی بالاخره اراده هست. اراده کلی در ضمن این ارادات جزئی پیاده میشود و این ارادات جزئی مرا به آن هدف جزئی خارجی میرساند.
پرسش: آن اراده کلی با شوق چه فرقی میکند؟ الان ما میخواهیم به همان متعلقش برسیم؟
پاسخ: بله، اراده کلی با شوق؟ خب شوق باز قبل از اراده کلی است. شاید همان اراده کلی را هم بتوانیم شوق بگوییم. اول علم است، بعد شوق است، بعد اراده است. شوق هم البته در مثل مسجدی که مثال زدم، شوقش با ارادهاش فرق میکند. اول علم پیدا میکنم که اگر به مسجد بروم برایم این استفاده را دارد؛ تصدیق به این فایده میکنم که تصدیق خودش علم است. بعداً شوق پیدا میکنم که بروم؛ بعداً اراده میکنم. اراده که میکنم یعنی بالاخره خودم را به حرکت وامیدارم و شروع میکنم؛ منتها آن اراده کلی در حین شروع پدید میآید و هی جزئیات را به دنبال خودش میآورد. ممکن است شوق حاصل بشود و اصلاً اراده حاصل نشود؛ حتی شوق کلی میآید و اراده کلی هم نمیآید. اراده کلی این است که من تصمیم میگیرم به مسجد بروم. شوق پیدا میکنم یعنی اینکه مشتاق به مسجد میشوم؛ ممکن است بروم و ممکن است نروم، اصلاً ممکن است تصمیم نگیرم بروم. ولی اراده که میکنم یعنی تصمیم میگیرم به مسجد بروم؛ این اراده کلی میشود. بعد شروع میکنم به برداشتن قدمها؛ اینها ارادههای جزئی میشود، یعنی فعلهایی که مسبوق به ارادههای جزئی است.
توجه میکنید شوق کلی با اراده کلی باز هم فرق دارد؛ یعنی ممکن است شما شوق کلی به رفتن مسجد پیدا بکنید، ولی اصلاً رفتن به مسجد را اراده نکنید؛ نه از هیچکدام از راهها، یعنی اصلاً اراده کلی برایتان پیدا نشود. ممکن هم هست شوق پیدا کنید، بعد اراده کلی پیدا کنید، بعد آنوقت شوق جزئی و اراده جزئی؛ چون هر قدمی هم که میخواهید بردارید یک شوق جزئی به قدم بعدی پیدا میکنید و یک اراده جزئی؛ اگرچه ممکن است اینها مورد توجه شما نباشد. ممکن است آن شوقهای جزئی مورد توجه شما نباشد و همان شوق کلی در اول مورد توجهتان باشد، ولی بالاخره این شوق را خواهید داشت. علیایحال در همهجا اراده با شوق فرق دارد؛ چه در کلی و چه در شخص.
این «و لذلک نسب فی هذه العبارة الهمامة التی هی القصد إلی الإرادة و الهمة التی هی المقصود إلی المشیة». «نَسَبَ» میخوانیم، «نُسِبَ» هم میشود خواند، منتها «نَسَبَ» بخوانیم به امام برمیگردد. این عبارت را که الان عربیاش را خواندم، میتوانیم به قبل از «و لا شک أن الثانی متقدم» [9] مرتبطش کنیم تا اینکه «و لا شک أن الثانی» تا آخر، یک جمله معترضه باشد. و میتوانیم این «لذلک» را به همین بحثی که توی «لا شک أن الثانی متقدم» آمد مرتبط کنیم؛ به هر دو میتوانیم مرتبط کنیم.
در احتمال اول، «لذلک» اشاره به این است که چون اراده عبارت است از قصد، همامة را هم که قصد بود با اراده مرتبط کرد؛ و چون مشیت عبارت است از میل به مقصود، همت را که به معنای مقصود است با مشیت ارتباط داد. توجه میکنید این عبارت درست شد: «لذلک»، یعنی چون اراده به معنای قصد است و مشیت میل به مقصود است - یعنی اراده با قصد سازگار است و مشیت با مقصود مرتبط است - به این جهت امام در این عبارت، همامهای را که قصد است به ارادهای که مناسبش است نسبت داد و همتی را که مقصود است به مشیتی که با آن مناسبت دارد نسبت داد. خب توجه کردید این عبارت به این صورت هیچ مشکلی ندارد.
بنا بر احتمال دوم که «لذلک» به «لا شک أن الثانی متقدم» مرتبط بشود و جمله را جمله معترضه نگیریم، «لذلک» یعنی به خاطر اینکه مشیت مقدم است و اراده مؤخر است، امام هم مقصودی را که مقدم است به مشیتِ مقدم، و قصدی را که مؤخر است به اراده مؤخر نسبت داده است. بنابراین همان نسبتی که بین اراده و مشیت برقرار است، به تبع بین قصد و مقصود و بین همامة و همت هم برقرار میشود. همیشه مقصود مقدم بر قصد است؛ البته نه مقصود بما هو مقصود، بلکه همیشه مقصود مقدم بر قصد است یعنی اول مقصودی هست، بعد ما او را قصد میکنیم. اول کلیای هست، بعد ما با قصدمان سراغ آن کلی میرویم که تعیینش کنیم و جزئیای از جزئیاتش را تحصیل کنیم.
پس همیشه مقصود به این معنایی که عرض کردم مقدم بر قصد است؛ یعنی اولاً ما مقصودی داریم که کلی است، بعد با اراده به سمت این مقصود توجه میکنیم و سعی میکنیم جزئیای از جزئیات این مقصود را با اراده خودمان تحصیل کنیم. پس همیشه قصد بعد از مقصود است، همانطور که اراده بعد از مشیت است. بنابراین همامة با اراده، و همت و مقصود با مشیت مناسبت پیدا کرد؛ به این جهت هم امام همامة را به اراده و همت را به مشیت مرتبط کرد.
«و لذلک» [10] ، یعنی به خاطر اینکه مشیت مقدم بر اراده است..و اراده مؤخر از مشیت است، به این جهت «نسب»، یعنی امام در این عبارت، همامهای را که قصد است و باید مؤخر باشد به اراده، و همتی را که مقصود است و باید مقدم باشد به مشیت ارتباط داد. خب این مطلب دوم هم تمام شد که رابطه بین اراده و مشیت و به تبع، رابطه بین همامة و همت بود.
پرسش: عبارت را معنا نکردید؟
پاسخ: چرا، معنا کردم. دوباره بعد از بحث میخوانم؛ بعد از بحث باز میخوانم، چون معنایش کردم و تمام شد. حالا خیلی طول نمیکشد، دل ایشان را هم نشکنیم:
«و لذلک»، یعنی به خاطر اینکه مشیت از مقصود مقدم است، به مشیت ارتباط داد.
این «و بالجملة» [11] ورود در بحث سوم است که در مورد خدا اراده و مشیت چه معنا میشود و در مورد ما چه معنا میشود؛ که میخواهیم جمله را معنا کنیم، جملهای که در کلام امام آمده است. تا حالا مفرداتش را معنا کردیم و حالا میخواهیم کل جمله معنا بشود.
میفرماید که آن مشیتی که عبارت از میل است و آن قصدی که عبارت از اراده است، در ما همیشه با حرکتی در ضمیرمان انجام میگیرد. میل یک نوع حرکت است، حرکت معنوی؛ میل یعنی کشش، یعنی جذبه. کشش یک نوع حرکت است، منتها حرکت معنوی است؛ آن باطن ما کشیده میشود و به سمت چیزی حرکت میکند. پس میل یک نوع حرکت است، منتها حرکت معنوی است نه حرکت ظاهری.
قصد هم همینطور؛ قصد هم این است که ما در فکرمان - لااقل خود قصد هم اگر حرکت نباشد، مقدماتش حرکت است - یعنی در فکرمان باید چیزهایی را حرکت بدهیم و به چیزی توجه بکنیم تا به سراغ او برویم و تحصیلش بکنیم. بالاخره همیشه در مخلوق باید باطنی باشد که این امر در باطن خطور کند و بعد از خطور، تفکر شود و بعد از تفکر، شوق یا قصد پیدا میشود. همانطور که توجه میکنید، در انسان احتیاج به این امور هست؛ باید غیر از ظاهر، باطنی داشته باشد؛ در باطن، مقصودی را به ذهن خودش اخطار کند، بعد درباره این مقصود و در نحوه تحصیلش فکر کند که چگونه به آن میرسم، و بعد هم قصد کند تا بالاخره اقدام کند. اینها مشیت و اراده در انسان است که با تحولات انجام میگیرد.
ولی در خدا این چیزها نیست؛ نه مشیتش به این صورت است که خدا به همت و مقصود قبلی، یک هدفی را در جلوی چشم خودش گذاشته باشد و به او میل پیدا کرده باشد؛ و نه ارادهاش به این است که اقدامی کرده باشد، برای تحصیلش فکری کرده باشد و این امر را در ذهن خودش جولان داده باشد و انتخاب کرده باشد؛ در مورد خدا هیچ این حرفها نیست.
در مورد خدا اراده عبارت است از وجود اشیاء، و مشیت هم عبارت است از وجود اشیاء؛ وجود اشیاء و صدور اشیاء، هر دو عبارت یکی است. البته ایشان تفنن در عبارت به کار برده است؛ اراده را «وجود الأشیاء» گرفته است و مشیت را «صدور الأشیاء» گرفته است، فرقی نمیکند. اگرچه صدور منشأ وجود است، ولی فرقی بینهما نیست. ایشان میفرماید که همین اندازه که اشیاء از خدا با اراده وجود گرفتهاند و جبراً و کُرهاً از خدا صادر نشدهاند، این وجود الأشیاء به چنین حالتی اسمش اراده است؛ و همین اندازه که اشیائی که از خدا صادر شدهاند ناپسند خدا نبودهاند، اسمش مشیت است. صدور اشیاء با این وصف که پیش خدا ناپسند نیستند، مشیت میشود؛ این صدور، مشیت میشود. اراده یعنی وجود اشیاء که با اراده و بدون جبر و کره از خدا صادر میشوند، اراده میشود.
توجه میکنید ایشان هم مشیت و هم اراده را به فعل تفسیر میکند.
اراده، وجود الأشیاء عن الله است، منتها مراداً لله؛
و مشیت، صدور الأشیاء عن الله است در حالی که خدا از این اشیاء نفرتی ندارد و این اشیاء ناپسند خدا نیستند.
همانطور که توجه میکنید، ایشان اراده و مشیت هر دو را به فعل تفسیر میکند و ما هم در روایات اینچنین داریم که اراده باید به فعل تفسیر بشود؛ برخلاف فلاسفه که اراده در مقام فعل که هیچ، ولی اراده ذاتی را به علم برمیگردانند؛ و برخلاف متکلمین که اراده را به قصد تفسیر میکنند.
فلاسفه اراده را به علم تفسیر میکنند: خدا اراده دارد یعنی علم به نظام احسن دارد؛ اراده یعنی علم به نظام احسن. چون علم به نظام احسن دارد، این نظام احسن از او صادر میشود؛ یا بفرمایید چون اراده نظام احسن را دارد، این نظام احسن از او صادر میشود؛ اراده با علم یکی است. علم فعلی دارد که با اراده یکی است؛ ما با ارادهمان منشأ پیدایش کار میشویم و او هم با علم فعلی و تأثیرگذارش منشأ وجود خارجی میشود، پس اراده او با علمش یکی میشود. این را فلاسفه میگویند.
متکلمین اصلاً اراده را به علم ارتباط نمیدهند؛ آنها میگویند اراده یعنی قصد. بعد آنوقت از آنها سؤال میشود که اگر اراده به معنای قصد باشد، امر حادثی میشود؛ شما چگونه اجازه میدهید که امر حادث در خدا راه پیدا کند؟
پرسش: پس فلاسفه حدیث را چهکار میکنند؟ حدیثی که میفرماید اراده حادث است؟
پاسخ: آنها کار ندارند؛ فلسفه کاری به حدیث ندارد. اصلاً سراغ حدیث نمیآید که ببیند حدیث با آن معارض هست یا معارض نیست. فلسفه در کار فکر خودش است که چهجوری برنامه خودش را تنظیم کند؛ به حدیث کار ندارد که حدیث گفته است اراده حادث است یا نه. عرض میکنم اصلاً سراغ حدیث نمیآید که ببیند حدیث با آن معارض هست که زحمت جمع داشته باشد، یا اصلاً معارض نیست. بله، درباره متکلمین میتوانید بگویید؛ درباره متکلمین میتوانید بگویید که آنها درباره حدیث چهکار میکنند؟ خب آنها هم میگویند اراده یعنی قصد دیگر، و قصد هم یک نوع فعل است. آنوقت از آنها سؤال میشود که این قصد حادث است، چهجوری خدا را محل حوادث قرار میدهید؟ آنها میگویند قصد از ذات بیرون است و خدا محل حوادث نیست و چیزهای دیگر که بالاخره کار به آنها نداریم؛ بالاخره آنها اینجوری توضیح میدهند.
خب، اما ایشان یک تفسیر سومی برای اراده و مشیت داشت؛ نه تفسیر فلاسفه بود و نه تفسیر متکلمین بود. نه اراده را به معنای قصد گرفت و نه اراده را به معنای علم گرفت؛ هیچکدام از این دو تفسیری را که فلاسفه و متکلمین گفته بودند ایشان قبول نکرد، بلکه اراده را به معنای فعل گرفت: «وجود الأشیاء عن الله تعالی» در حالی که مراد خدا هستند - یعنی جبری از خدا صادر نشدهاند؛ مثل حرارت نیست که جبراً از آتش صادر میشود، بلکه با اختیار صادر میشود - همین اسمش اراده میشود؛ همین صدور اسمش اراده میشود. و «وجود الأشیاء عن الله تعالی» در حالی که منافی خدا نیستند - یعنی ناسازگار با خدا و ناپسند برای او نیستند - همین اسمش مشیت میشود.
پرسش: ایجاد را نمیگفت بهتر بود؟ اینکه ایجاد را به معنای اراده بگیریم که فعل خداست؟
پاسخ: نه، ایجاد را به معنای اراده نگرفت؛ آن وجود را به معنای اراده گرفت، نه ایجاد را. ایجاد به معنای خلق است؛ ایجاد، خلق و صنع است. این اراده است یعنی همان وجود الأشیاء.
پرسش: نامیدن وجود الأشیاء به اراده چه وجهی است؟
پاسخ: آخه ایشان از آنجا که در روایات دارد که اراده صفت فعل است، سعی میکند اراده را به فعل تفسیر کند. میخواهد تابع روایات باشد و به فلاسفه و متکلمین هم کاری ندارد.
پرسش: ایجاد مناسبتر نبود؟ در روایات چه میگویند؟
پاسخ: در روایات را حالا باید بعداً بحث کنیم؛ بعداً بحث اراده در روایات انشاءالله میآید.
پرسش: آقا میگویند که اراده خدا عین ذات خداست؟
پاسخ: فلاسفه میگویند؛ فلاسفه میگویند اراده خدا عین ذات خداست، چون عین علم است و علم هم عین ذات است. اما ایشان، یعنی قاضی سعید، اراده را عین ذات نمیگیرد؛ ایشان اراده را عین فعل میگیرد. متکلمین هم که عین ذات نمیگیرند و عبارت از قصد میگیرند. فقط فلاسفه هستند که اراده را عین ذات میگیرند؛ چون اراده را به علم برمیگردانند و علم هم که عین ذات است، پس اراده عین ذات میشود.
پرسش: در این تعریفی که ایشان کرده است و میگوید اراده عبارت از «نفس وجود الأشیاء عنه مراداً له» است، دوباره «اراده» را در آن نهفته و لحاظ کرده است؛ معنایش چه میشود؟
پاسخ: همان را عرض کردم: «مراداً له» یعنی بدون جبر؛ اشاره هم کردم. آتش را وقتی ملاحظه میکنید، بدون اختیار حرارت را صادر میکند؛ آتش بدون اختیار حرارت را صادر میکند، ولی ما با اختیار کاری را انجام میدهیم. این وجود الأشیاء عنا، اراده میشود؛ ولی وجود الحرارة عن النار اراده نمیشود.
پرسش: پس ما بگوییم معنای اراده که ایشان کرده است اختیار است؛ یعنی اراده به اختیار برمیگردد و «مراداً له» یعنی اختیار کرده است؟
پاسخ: خب ببینید اراده را به معنای اختیار نگرفته است؛ اراده را به معنای وجود الأشیاء گرفته است. تصریح دارد که «نفس وجود الأشیاء عنه مراداً له»، در حالی که مورد اراده خدا و مورد اختیار خدا هستند.
پرسش: اگر به این معنا باشد «مراداً له» بیمعنی میشود؛ مگر اینکه «مراداً له» یک معنای دیگر داشته باشد؟
پاسخ: همین دیگر، میگوید یعنی مورد اختیارش هستند و انتخاب کرده است؛ یعنی بدون جبر.
پرسش: پس باید دو تا معنی از اراده بشود؛ یکی اینکه میگویید وجود اشیاء و دوباره «مراد» را در آن آورده است، باید یک معنای دیگر غیر از اراده کرد؛ چون نمیشود وجود اشیاء، موجوداً للأشیاء بشود. پس مراد به معنای وجود اشیاء نیست و باید یک معنای دیگر داشته باشد؟
پاسخ: یعنی اشیاء از او کرهاً صادر شده است، اشیاء از او جبراً صادر شده است، یا اشیاء از او مراداً صادر شده است؟ این معنای اراده است. این اشکالی ندارد که «مراد» را به همان معنا بگیریم؛ دور نمیخواهد لازم بیاید، چون میخواهد معنا کند؛ نمیخواهد که معنای حدی بکند که بگویید دور لازم میآید، دارد اراده را معنا میکند. ببینید اینجور میشود، دارد قید میآورد: وجود الأشیاء کرهاً، وجود الأشیاء جبراً، وجود الأشیاء مراداً؛ میگوید نه جبر است و نه کره است، بلکه اراده است.
پرسش: بنابراین این «مراد» دوم که اینجا قید آورده است، معنایش غیر از آن است؟
پاسخ: «مراد» در مقابل جبر و کره است؛ آن «اراده» به معنای وجود الأشیاء است و این «مراد» در مقابل جبر و کره است. دو تا معنا بگیرید، عیبی ندارد.
پرسش: در معنای اصلی هم ترتیب دادن و مقدم بودن مقدمات تصمیم و اراده هست که در ارادههای ماست؟
پاسخ: هم آن است و هم اینکه اراده بالاخره یک چیزی و یک هدفی را در نظر دارد و خدا نمیتواند هدف داشته باشد که با هدف مستکمل بشود. چون ما که چیزی را اراده میکنیم برای این است که آن چیز مطلوب ماست و مکمل ماست - بالاخره یا مکمل عقلی برای ماست یا مکمل خیالی است - علیایحال بالاخره مکمل میبینیمش، دنبالش میرویم و ارادهاش میکنیم. خدا اینجوری اراده نمیکند؛ گذشته از اینکه اراده در ما حدوث دارد و احتیاج به تدریج و حرکت و امثال ذلک دارد و در خدا اینها نیست، علاوه بر این، اراده یعنی تعقیب کردن یک هدف برای رسیدن به او و کامل شدن از طریق او؛ اینها در مورد خدا صادق نیست، لذا ما ناچاریم که اراده را در مورد خدا یک جور دیگر معنا کنیم.
پرسش: غایت، ذات خدا نیست؟ فاعل در غایت، ذات خداست؟
پاسخ: خب بله، ولی مراد ذات خدا نیست. الان خدا اراده کرده است این شیء را وجود بدهد.
پرسش: غایت این فعل، یعنی ایجاد، ذات خداست؟
پاسخ: بله، آخرین غایت بله؛ ولی الان چه را اراده کرده است؟ الان ما باید همینی را که اراده کرده است توضیح بدهیم؛ همین وجود این شیء را اراده کرده است. درست است وجود این شیء بالمآل به ذات خدا رجوع میکند و هدف همهچیز همان کمال است - ذات خدا یعنی کمال - هدف همه موجودات هم کمال است، یعنی همه هدفشان واجب تعالی است؛ چون کمال محض که همه کمالات از او ناشی میشود و همه کمالات رشحهای از کمال او و از او هستند، واجب تعالی است. همه موجودات هدفشان کمال است؛ حالا ممکن است در تطبیق این هدف اشتباه بکنند، ولی هدف همهشان کمال است و چون کمال یعنی خدا، پس هدف همهشان خداست.
منتها کمالات بینراهی هم داریم که کمالات بینراهی باز ترشحی از همان کمال است. گاهی از اوقات ما هدفهای بینراهی را انتخاب میکنیم و هدف اصلی را فراموش میکنیم؛ ولی هدف اصلی همه همان کمال است. اینکه میگویند هدف همه موجودات خداست، به خاطر این است که خدا کمال است و هدف همه موجودات هم کمال است؛ اصل الکمال. بقیه اشیاء اگر کمال هستند، ترشحی از آن کمال هستند که هدفهای بینراهی هستند تا نردبان ما برای رسیدن به آن هدف اصلی بشوند؛ که گاهی از اوقات ما این نردبان را میبینیم و از آن بالا میرویم، و گاهی خود نردبان را هدف نهایی فرض میکنیم و همانجا میمانیم و دیگر بالاتر نمیرویم.
پرسش: پس اگر فعل خداوند غایتی داشته باشد، میتوانیم اینها را هم شوق و میل و اینها تفسیر کنیم، ولی نه تدریجی؛ از اول موجود است؟
پاسخ: بله، فعل خدا غایت دارد، ولی غایتی که منشأ کمال واجب تعالی بشود ندارد. ولی در ارادههای ما نوعاً این مطلب خوابیده است که ما قصد میکنیم، شوق پیدا میکنیم و همچنین تحصیل امری را اراده میکنیم که هدف ماست و به کمال ما منتهی میشود؛ این چون توی ارادههای ما هست، در خدا این نیست. نمیخواهیم بگوییم خدا اصلاً هدف ندارد؛ چرا، فعل خدا هدفش همان خود خداست و هدف همه موجودات ذات الله تعالی است؛ ولی میخواهیم بگوییم اینجور هدفی که ما تعقیب میکنیم و مکمل ما میشود برای خدا نیست؛ خدا به چیزی مستکمل نیست.
پرسش: پس نیازی ندارد به فعل برگردانیم و اراده را از صفات فعل بدانیم؟
پاسخ: حالا علیایحال آن میل شماست؛ عرض کردم در این مسئله افراد نظرهای مختلف دارند و ایشان این کار را کرده است. حالا حرفش درست است یا غلط است، ما کاری نداریم؛ ما بارها عرض کردهام منظورمان تصویر این مطالب است و تصدیقش عهده خودش است. ما میگوییم اینها مطلبی است که ایشان فرموده است و فرقش با حرف فلاسفه و متکلمین این است؛ اما حالا حرف کدامشان درست است و حرف کدامشان باطل است، این احتیاج به بحث خارج دارد و دیگر بحث کتابی نیست. بحث کتابی همین تصویر مسئله است؛ تصدیق مسئله خب احتیاج به این دارد که بحث کنیم که حق با کیست و دلایلشان را بیاوریم و اگر بین روایات تعارضی هست جمع کنیم که این بحث خیلی مفصلی میشود و بحث خیلی جالبی است، منتها از حوصله ما بیرون است و ما در آن بحث نیستیم.
پرسش: روایات را باید به دیوار زد؟
پاسخ: حالا روایات هنوز نیامده است که ببینیم روایات چه میگویند. در این زمینه روایات زیاد داریم و مفصل هم هست و باید بحث کنیم؛ آنجا احتیاج به بحث هست که حرف فلاسفه خیلی مخدوش میشود و باید یا دفاع کرد، یا روایات را توجیه کرد و یا حرف آنها را توجیه کرد؛ بالاخره آنجا باید بحث کنیم. ولی الان ایشان به تبع روایات این کار را کرده است؛ ایشان به تبع روایات این کار را کرده است، حالا دیگر بعد روایات هم قابل توجیه هست یا قابل توجیه نیست، بحث بعدی است.
«و بالجملة هذا المیل» [12] ، یعنی مشیت، «و ذلک القصد»، یعنی اراده، در مخلوق «عبارة عن الضمیر و خطور المقصود بالبال و التفکر لحصوله فی المآل»؛ عبارت هستند از آن باطن انسان که در باطن انسان یک چیزی رخ میدهد و یک حاصلی اتفاق میافتد، «و خطور المقصود بالبال»، و عبارت است از اینکه آدم مقصود را به دل خودش اخطار میکند تا در اثر این اخطار اولاً شوق پیدا کند و ثانیاً اراده به تحصیل پیدا کند.
پرسش: خطور که در زمان خدمت شما عرض کنم به اراده این نیست، خود به خود خطور میکند.
پاسخ: خودبهخود خطور میکند، بله.
«خطور المقصود بالبال و التفکر لحصوله فی المآل»؛ آن مطلب در دل ما خطور میکند و بر اثر خطورش شوقی پیدا میشود و ما شروع به فکر کردن میکنیم که چگونه در مآل و در آینده، این مقصودی را که در ذهنمان خطور کرده است تحصیل کنیم و به دست بیاوریم؛ این اراده میشود.
«خطور المقصود بالبال» یک نوع تصدیق است که به دنبالش شوق میآید؛ بعد با «التفکر لحصوله فی المآل» اراده حاصل میشود. پس «خطور المقصود بالبال» منشأ شوق است و «التفکر لحصوله فی المآل» منشأ اراده است؛ که اول یک شوقی بر اثر خطور مقصود بالبال در باطن ما حاصل میشود و بعد ما تفکر و فکر میکنیم که چگونه این مقصود را در آینده تحصیل بکنیم، و از اینجا اراده تحصیل او هم برای ما پدید میآید.
پرسش: بال و قلب فرق دارد؟
پاسخ: نخیر، بال و قلب معنایش یکی است؛ حالا دیگر باید در فروق اللغة نگاه کنیم که چه فرق ظریفی بین بال و قلب هست و الا بال یعنی قلب.
«و أما فی الله سبحانه فلیست الإرادة بهمة و لا المشیة بالمیل إلی المقصود»؛ در خدا اراده همت نیست و مشیت میل الی المقصود نیست. یادتان هست که ایشان «همت» را به مقصود معنا کرد، نه به قصد ولی در اینجا از «همت»، قصد را اراده کرده است؛ یعنی مصدر را اراده کرده است و «همامة» را اراده کرده است. «فلیست الإرادة بهمة»، یعنی اراده قصد نیست و اراده همامة نیست؛ در عبارت امام هم داشتیم همامة نیست، نه اینکه همت نیست. ایشان از همت، همان همامة را اراده کرده است.
«و لا المشیة بالمیل إلی المقصود، بل الأولی»، یعنی اراده؛ اراده در خدا عبارت است از «نفس وجود الأشیاء عن الله مراداً له تعالی». همین اندازه که اشیاء از خدا وجود میگیرند در حالی که با اکراه و با اجبار صادر نمیشوند، بلکه با اختیار صادر میشوند، همین نفس وجود، اراده میشود؛ خود همین وجود که فعل خداست اراده میشود، پس اراده هم فعل خدا میشود.
«و الثانیة»، یعنی مشیت، عبارت است از «نفس صدور الأشیاء عن الله سبحانه» صدور عرض کردم با وجود فرقی نمیکند اما «من حیث لا ینافیه»؛ از این جهت که صدور اشیاء با خدا منافات ندارد، یعنی ناسازگار با خدا نیست و ناپسند برای او نیست. از این جهت که ناپسندش نیست، مشیت میشود؛ نمیگوییم مورد میلش است، میگوییم ناپسندش نیست. چونکه یادتان هست میگفت که اثباتی برایش نیاورید، سلبی بیاورید؛ نگویید خدا میل دارد، بگویید ناپسندش نیست.
پرسش: پس میل داشتن خودش نیاز است؟
پاسخ: ایشان اصلاً سعیاش بر این بود که اثباتیها را به خدا نسبت ندهد، برای اینکه بساطت خدا محفوظ بماند. حالا میل داشتن نیاز باشد یا نباشد، علم داشتن که نیاز نیست؛ ایشان میگفت علم داشتن را هم به خدا نسبت ندهید. هیچ امر ثبوتی را به خدا نسبت ندهید و بگذارید بساطت خدا محفوظ بماند؛ چون اگر امر ثبوتی به او نسبت بدهید، خدا میشود: خدا بهعلاوه این امر ثبوتی، و یک نوع ترکیب حاصل میشود.
پرسش: خب صدور اشیاء هم امر ثبوتی است...
پاسخ: این وجود اشیاء و صدور اشیاء بیرون ذات است ها! اینها فعل هستند. بله، اینها فعل هستند؛ ما مشیت را به فعل تفسیر میکنیم و اراده را به فعل تفسیر میکنیم، مشکلی پیش نمیآید.
پرسش: وقتی ایشان همه صفات خدا را خارج از ذات دانسته است...
پاسخ: اصلاً ایشان صفتی برای خدا قائل نیست که بیاید خارج از ذاتش کند. صفتهایی که به فعل برمیگردد، خب آنها خارج از ذات هستند و راحت هستیم. صفتی که نمیتواند به فعل برگردد، آن را اصلاً نمیتوانیم برای خدا ثابتش کنیم. اگر توانستیم صفت را به فعل برگردانیم که خب راحت هستیم؛ اگر نتوانستیم صفت را به فعل برگردانیم، صفت را نفیاش میکنیم؛ چون به ذات دیگر نمیتوانیم برگردانیم و عینیت را هم که قبول نکردیم.
پرسش: پس صفات ثبوتیه در ذات نیست؟
پاسخ: ایشان میگوید نیست؛ میگوید معنای صفات ثبوتیه این است که سلبش برای خدا نیست. صفات ثبوتیه را نمیگوییم هست، میگوییم سلبش برای خدا نیست؛ یعنی علم را میگوییم عدم العلم برای خدا نیست، نمیگوییم علم برای خدا هست. اینها بحثش قبلاً گذشت.
پرسش: ...
پاسخ: حالا اینها ببینید جای بحث دارد که ما قبلاً اینها را گفتیم. عرض کردم ما میخواهیم بگوییم ایشان چه میگوید؛ حالا درست میگوید یا غلط میگوید با خداست، چون ایشان عینیت ذات و صفات را انکار میکند. نه، مواقع متعدده را هم عرفا توضیح دادهاند یعنی چه و هم فلاسفه توضیح دادهاند؛ آن مشکلی ندارد و حالا باید به جای خودش انشاءالله بحث کنیم.
پرسش: استاد، این نفس صدور را که گفت، منظورش منشأیت خداوند برای اشیاء است یا اینکه وجود یعنی خود اشیاء؟
پاسخ: نه، خود صدور را میگیرد، نه منشأ صدور بودن. صدور را عرض کردم میتوانید صدور را منشأ وجود بگیرید، ولی میتوانید صدور را همان وجود بگیرید. این را اول عرض کردم که صدور را با وجود میتوانید متفاوت بگیرید و میتوانید هم بگویید صدور منشأ وجود است، یعنی فرض کنید صدور مثل ایجاد است؛ اگرچه به ظاهر صدور با وجود یکی است.
پرسش: یعنی اراده خداوند انسان است؟
پاسخ: اراده خدا انسان است؟ نه، وجود انسان است. بله، و مشیت خداوند صدور انسان است. عرض میکنم صدور با وجود یکی است؛ منشأیت خداوند نه.
پرسش: منشأیت خداوند برای وجود نیست؟
پاسخ: نه، منشأیت خداوند برای وجود، اسمش صدور نیست. صدور منشأ وجود است، ولی صدور فعل خداست؛ صدور فعل خداست که منشأ وجود است، ولی نه منشأیت خدا للوجود. منشأیت خدا للوجود مال خود خداست و عین ذاتش است؛ دیگر فعلش نیست. «نفس الصدور»؛ صدور را که نمیشود گفت منشأیت خدا للوجود؛ صدور اشیاء است، نه مصدر بودن خدا. اینی که شما میفرمایید یعنی مشیت را به مصدر بودن خدا یا موجد بودن خدا معنا میکنید؛ ایشان به مصدر بودن معنا نکرده است، به صدور معنا کرده است.
پرسش: مشیت را در خدا میخواهد معنا کند؛ میگوید مشیت در خدا صدور اشیاء از خداست؟
پاسخ: خب صدور یعنی منشأ صدور بودن؟ صدور اشیاء از خدا یعنی منشأ صدور بودن، یا خود صدور را ایشان میگوید مشیت است؟ دارد تفسیر میکند: «نفس الصدور»؛ خود صدور مشیت است. خود صدور از خدا مشیت است، نه مصدر بودن خدا. فرق بین این دو تا روشن است برایتان؟ صدور از خدا مشیت است، نه مصدر بودن خدا؛ بله، مصدر بودن خدا منشأ این صدور است، ولی خود صدور مشیت است نه آن منشأ. واضح است که ایشان منشأیت خدا را نمیگوید.
«و سیأتی إن شاء الله فی بیانها»، یعنی در بیان اراده و مشیت، تحقیق دیگری میآید که «خصّنا الله بفهمه»؛ خدا ما را به فهم این فن اختصاص داد و در اختیار مای تنها قرار داد، «و له الحمد» که یک چنین مزیتهایی را به ما اعطا کرد.
پرسش: یعنی از تحقیق، آن تحقیق آخر را میگوید؟
پاسخ: بله، به فهم آن تحقیق، بله.
پرسش: این دعا هم میتواند باشد یا نه؟ اینکه خبر است...؟
پاسخ: «خصّنا الله بفهمه» را ما خبر گرفتیم؛ دعا هم بگیرید شاید بشود: خدا ما را در فهم اختصاص بدهد. نه، این دعای بدی است! اینکه یعنی فقط ما بفهمیم و دیگران نفهمند، این دعای بدی است؛ نه، این را حمل بر دعا نکنید، این خبر است. «خصّنا الله بفهمه»، یعنی خدا این را به مای تنها افاضه کرد و ما هم در اختیار بقیه گذاشتیم که بفهمند و انشاءالله همه بفهمند، نه اینکه فقط ما بفهمیم. آنوقت «و له الحمد» هم معنا ندارد که بر بخل خودش خدا را حمد کند! پس این «خصّنا الله» حتماً دعا نیست و حتماً خبر است.
خب، مطلب بعدی را دیگر ظاهراً یک فرصت کوتاهی داریم، ولی خیلی وقت را گذراندیم؛ امروز خیلی تضییع وقت کردیم، دیگر بس باشد.
پرسش: در «لا ینافیه» گفتید که مشیت یعنی صدور اشیاء از آن جهت که با او منافات ندارد؛ عدم تنافی اشیاء و صادر شدن اشیاء چهجوری مشیت الهی میشود؟
پاسخ: خب بله دیگر، ایشان اینجوری تفسیر میکند. حالا قبول دارید یا ندارید حرف دیگری است؛ حالا مشخص است چه گفته است و بالاخره ظاهر عبارتش روشن است، ولی حالا قبول داریم یا نداریم چیز دیگری است. حالا ما اراده را، ایشان میگوید بعداً توضیح میدهیم و مطالب بهتری هم و تحقیقات بیشتری هم در این زمینه داریم که انشاءالله بعداً میآید؛ خیلی هم فاصله ندارد.
پرسش: در «خصّنا الله بفهمه»، این تحقیق آخر خدمت شما عرض شود که مال صدوق است یا مال این شارح است؟
پاسخ: نه، مال شارح است، مال صدوق نیست. صدوق فعلاً نگفته است و حرف صدوق را نیاوردیم؛ فقط صدوق اینجا روایت را گفته است. توضیحات صدوق را بعداً انشاءالله وقتی رسیدیم توضیح میدهیم که این مال صدوق است.