80/08/29
بسم الله الرحمن الرحیم
ادامه شرح حدیث دوم (صفحه 149-150)/باب دوم در توحید و نفی تشبیه /شرح کتاب توحید صدوق
موضوع: شرح کتاب توحید صدوق/باب دوم در توحید و نفی تشبیه /ادامه شرح حدیث دوم (صفحه 149-150)
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
«مُقَدّرٌ لا بجول فکرة» [1] [2]
در جلسه گذشته بحثی درباره وجوب اشیاء شد. عرض کردیم که ما میتوانیم وجوب را به سه طریق و به سه قسم تصور کنیم؛ وجوب موجودات دیگر غیر از الله تعالی را به سه گونه میتوانیم تصور کنیم:
یکی اینکه بگوییم از وجوب خدا به آنها داده شده است و آنها واجب هستند به وجوب الله. این را کسی قائل نیست، مگر در موجوداتی که در صقع ربوبی باشند. مطلب را تکرار میکنم فقط به خاطر همین تکهای که در این بین اضافه میکنم: مگر موجوداتی که در صقع ربوبی باشند. آنها واجب هستند به وجوب خود خدا؛ نه اینکه خدا آنها را واجب کرده باشد. واجب به ایجاب نیستند، واجب به وجوب هستند؛ به این معنا که وجوبی که برای خدا هست، همان وجوب برای آنها هم هست؛ چون آنها در صقع ربوبی هستند.
اکنون چه چیزی در صقع ربوبی است؟ اسماء و صفات در صقع ربوبی هستند؛ پس آنها واجب هستند به وجوب خدا. اما دیگر از اسماء و صفات که بگذریم، عرفا میگویند اعیان ثابته هم در صقع ربوبی هستند؛ پس آنها واجب هستند به وجوب خدا. مشاء چنانکه خواجه در نمط هفتم اشاره میکند، معتقد هستند که صور مرتسمه که علم واجب تعالی به ماعدا هستند، آنها هم در صقع ربوبی هستند؛ پس آنها هم واجب هستند به وجوب خدا.
پرسش: ...
پاسخ: وجوب به همان معنای وجوب فلسفی در مقابل امکان و امتناع است.
و صدرا معتقد است که عقول و جواهر عالیه هم در صقع ربوبی هستند و به این جهت آنها هم واجب هستند به وجوب خدا. این را در آخرین فصل، ظاهراً آخرین فصل از فصول جلد هفتم اسفار ادعا میکند. آنجایی که عنوان میکند، عنوانش نشان میدهد که ایشان جواهر عالیه را در صقع ربوبی قرار میدهد و آنها را واجب به وجوب الله میداند. پس این، تقریباً مورد بحث نیست. تقریباً مورد بحث نیست که هر چیزی که در صقع ربوبی باشد، واجب است به وجوب خدا. اما حرف این است که چه چیزهایی در صقع ربوبی هستند؟ عرض کردم: اسماء و صفات حتماً هستند، اعیان ثابته به نظر عرفا، صور مرتسمه به نظر مشاء، عقول عالیه به نظر صدرا؛ اینها همه در صقع ربوبی هستند و واجب هستند به وجوب خود خدا. این بحث تمام شد.
بعد دو قسم دیگر هم برای وجوب گفته شد که من آن دو قسم را هم فقط تکرار میکنم و اضافهای برای گفتنش ندارم؛ همان قسم اول اضافه داشت که عرض کردم.
یکی اینکه بگوییم واجب هستند به ایجاب خدا؛ یعنی خدا آنها را واجب کرده است. همانطور که خدا به اشیاء وجود میدهد، همچنین قبل از وجود به آنها وجوب میدهد که این قول حکما بود که معتقد بودند هر موجودی اول واجب بالغیر میشود، بعداً موجود میشود. واجب بالغیر میشود یعنی به وسیله خدا؛ بهوسیله خدا واجب میشود، خدا به او وجوب میدهد، نه اینکه از وجوب خودش بدهد. وجوب خودش مخصوص خودش است. وجوبی که خلقش است به اینها میدهد؛ همانطور که از وجود خودش به کسی نمیدهد، وجودی که خلقش است به مخلوقات میدهد. این قول حکما است که از این به واجب بالغیر یا وجوب بالغیر تعبیر میکنند.
آخرین وجوبی که برای اشیاء هست، قول خود قاضی سعید است.
پرسش: هرچه باشد اگر از وجوب خودش بدهد، آن موقع لازم است وجوب خودش کم میشود و تمام میشود؟
پاسخ: خب کسی نمیگوید. کسی نمیگوید از وجوب خودش میدهد که اکنون ما اشکال کنیم؛ کسی نگفته است. چون نگفتهاند دیگر اشکال هم ندارد.
اما اینکه قول سوم و احتمال سوم، احتمال خودشان است که قاضی سعید میفرماید که نه خدا از وجوب خودش به اشیاء میدهد و نه وجوبی که خلقش هست به اشیاء واگذار میکند؛ بلکه به اشیاء امر میکند و اشیاء بعد از امر، از باب اینکه تخلف امر خدا جایز نیست، خود به خود واجب میشوند؛ پس واجب بالذات میشوند، نه واجب بالذات به معنای واجب بالذاتی که در خدا داریم. واجب بالذات به معنای اینکه احتیاج به آمدن وجوب اضافهای ندارند؛ یعنی خودشان واجب میشوند، نه با یک وجوب اضافهای واجب بشوند. وجوب بالذاتی که در خدا داریم این است که وجوب مال خودش است، از هیچ ناحیهای نیامده است؛ نه امری، نه وجوبی، هیچچیز عاملش نبوده است. اما وجوب بالذاتی که در موجودات داریم به این معنا نیست که وجوب مال خودشان است و الا واجب الوجود بالذات میشوند و مثل خدا میشوند. وجوب مال خودشان نیست، از ناحیه امر آمده است؛ ولی خدا یک وجوب اضافهای به آنها افاضه نکرده است که وجوب به آنها ضمیمه بشود، چنانکه حکما میگویند. خدا فقط امر کرده است؛ از باب اینکه امرش هم تخلفپذیر نیست، این اشیاء خود به خود واجب میشوند؛ یعنی به مناسبت امر واجب میشوند، نه اینکه خدا وجوبی به آنها داده باشد. وجوب از ناحیه امر میآید، اما خود اشیاء واجب میشوند، نه اینکه وجوبی را خدا داده باشد. خلاصه واجب بالذات هستند، یعنی واجب هستند نه به وجوب اضافه.
اما خدا واجب بالذات است به معنای اینکه واجب است نه به وجوب اضافه و نه به وجوبی که از ناحیه چیزی آمده باشد. وجوب بالذات خدا یک معنای دیگر دارد. مثل اینکه مثلاً میگوییم وجود امکانی موجود است بالذات. موجود است بالذات یعنی این وجود به خودش موجود است، نه به یک وجود دیگری که ضمیمه بشود. مثل ماهیت نیست؛ ماهیت به خودش وجود ندارد، به ذات خودش موجود نیست؛ ماهیت به یک وجودی موجود میشود. اما وجود اینطور نیست؛ وجود به ذات خودش موجود است، فقط فاعل باید افاضهاش کند. اینطور نیست که با یک وجود دیگری موجود بشود. برخلاف وجود بالذاتی که در خدا میگوییم: خدا بذاته موجود است، یعنی هم به وجود اضافه احتیاج ندارد و هم به فاعل احتیاج ندارد. «بذاته» در خدا این است که یعنی بینیاز از وجود اضافه و بینیاز از فاعل. ولی در ممکنات که میگوییم وجودشان موجود است بذاته، به این معناست که یعنی بدون وجود اضافه و بدون ضمیمه وجود، نه یعنی بدون فاعل. در وجوب بالذاتی هم که در ممکنات داریم همین را میگوییم؛ یعنی وجوب ضمیمهای لازم نیست به اشیاء داده بشود تا اشیاء با این ضمیمه واجب بشوند، بلکه امری به آنها میشود و خودشان واجب میشوند. این خلاصه حرف ایشان بود که با توضیحاتی که دیروز داده شد و توضیحاتی که امروز داده شد دیگر فکر میکنم مطلبی انشاءالله باقی نمانده باشد.
پرسش: چرا وجوب زائد بر ذات نیست؟
پاسخ: وجوب زائد بر ذات، چرا؛ مشاء و حکما همین را میگویند دیگر. حکما میگویند که به این موجود وجوبی داده میشود، نه اینکه وجوبی دارد. وجوبی داده میشود؛ این موجود بهعلاوه این وجوبِ داده شده، واجب بالغیر میشود. اما ایشان وجوب ضمیمه را قبول نمیکند؛ قاضی سعید وجوب ضمیمه را قبول نمیکند. میگوید وجوبی به ممکنات ضمیمه نمیشود، بلکه خودشان واجب میشوند بر اثر آن دستوری که رسیده است.
پرسش: دلیلشان چیست؟ اگر ضمیمه بر ذات نباشد، عین ذات میشود دیگر؟
پاسخ: اگر ضمیمه نباشد عین ذات میشود؟ بله؛ یعنی عین ذاتی میشود مثل موجودیت برای وجود که عین ذات وجود است. وجوب اشیاء هم عین ذات اشیاء میشود، منتها با توجه به آن امری که شده است؛ بدون فاعل و بدون امر ممکن نیست. دلیل هم دیگر هر کسی یک چیزی گفته است دیگر؛ دلیلشان را باید از خودشان سؤال کنیم. خب این که مطلب قبل و مطلب مربوط به قبل بود.
پرسش: این وجوب بالذات را که به امر ﴿کُن﴾ [3] پیدا میکنند، بعد ایجاد میشوند. یعنی وجود هم باز دوباره به آنها افاضه میشود؟
پاسخ: بله، بعداً موجود میشوند. بله، وجود به آنها افاضه میشود. وجود به آنها افاضه میشود، اما وجوب به آنها افاضه نمیشود؛ فقط امر میشود.
پرسش: خود آن امر، وجوب به غیر نیست؟
پاسخ: به یک معنا شاید بگویید آن هم وجوب است. به هر صورت ایشان نظرش این است. اکنون بعد یک خرده ما دستکاریاش بکنیم که حرف ایشان در واقع به همان حرف فلاسفه برگردد، این در اختیار ماست؛ البته ایشان برنمیگرداند. ایشان همانطور که عرض کردم سعی میکند که وجوب خودش با وجوب فلاسفه مخالف باشد و جدا باشد. اکنون اگر شما برش گردانید، توجیه بما لا یرضی صاحبه میشود.
البته وجوب بالغیر را، این را توجه بکنید من این را هم عرض بکنم تا دیگر مطلب تمام و تکمیل بشود: وجوب بالغیر را متکلمین قبول ندارند. مثل اینکه وحشت دارند از اینکه به ممکنات «واجب» گفته بشود. به قید «بالغیر» آن توجه نمیکنند؛ همین اندازه که به ممکنات بگویید «واجب»، برایشان مشکل است. لذا وجوب بالغیر را قبول نمیکنند. فلاسفه معتقد به وجوب بالغیر هستند. در بین فلاسفه، ابنرشد عجیب است که وجوب بالغیر را قبول نمیکند و حرفهایی زده است که از ایشان خیلی عجیب به نظر میرسد؛ که معلوم میشود وجوب بالغیر را اصلاً تصور نکرده است و نفهمیده است که حکما گفتهاند وجوب بالغیر، یعنی چه. ایشان هم معتقد به این است که وجوب بالغیر برای ممکنات نیست.
پرسش: اگر به طرف خدا بگیریم، آمدی، آن ذات که آمده است....
پاسخ: ابنرشد به وجوب بالغیر معتقد نیست؛ موجودات را واجب بالغیر نمیداند. واجب بالغیر را شرک میداند. میگوید اگر کسی قائل بشود به اینکه موجودات واجب بالغیر هستند، مشرک میشود. همانطور که متکلمین وحشت دارند، ایشان هم وحشت دارد. البته توجیهی که برای وجوب بالغیر کرده است، اصلاً با فهم ایشان سازگار نیست؛ زیرا ایشان بالاخره یک فیلسوف مهمی است، با وجود این در یک مسئله به این سادگی ایشان ظاهراً مطلب را تصور نکرده است.
پرسش: وجوب بالغیر معنایش این است که اگر انجام ندهد، آن هم یک ضربه برایش دارد؟
پاسخ: نه، شما تمام این اصطلاحات را به معنای لغوی برمیگردانید. وجوب را به معنای لزوم میگیرید! وجوب به معنای همینی است که میگوییم وجوب در مقابل امکان و امتناع، نه به معنای لازم لاینفک.
پرسش: در مقابل امکان و امتناع یعنی لازم است دیگر؛ لازم یعنی جدا نمیشود، مجبور است و باید انجام بدهد، معنایش این است دیگر؛ مجبور باشد دیگر آن موقع مختار نیست؟
پاسخ: خب، اینکه مجبور است باید انجام بدهد یک حرفی است و اینکه مختار است یک حرفی است؛ اینها خیلی دارد با هم خلط میشود، اصلاً ربطی به هم ندارد. انشاءالله کمکم روشن میشود. علت این مشکلی که شما دارید این است که خیلی به فلسفه بیاعتقاد هستید.
پرسش: اعتقاد ندارم.
پاسخ: بله، خب اعتقاد ندارید یاد هم نمیگیرید.
پرسش: نه، حرفهایش را باید بگوید تا ببینم چه میگوید؛ بله اما اینکه دنیا بگوید واجب است...
پرسش: ابنرشد به اولویت قائل است؟
پاسخ: اکنون یادم نیست ایشان به چه قائل است و آیا به اولویت قائل است یا نه، ولی بالاخره وجوب بالغیر را رد میکند.
خب من این را میخواستم بگویم که حرف توی حرف میآید و آدم نمیتواند حرفش را بالاخره جمع کند. خواستم عرض کنم که بعید نیست که قاضی سعید هم بالاخره تحت تأثیر متکلمین قرار گرفته باشد و نخواسته است وجوب بالغیر را درست کند؛ چون دیده است وجوب بالغیر باز مشکل دارد، آمده است وجوب بالذاتی به این معنایی که عرض کردم درست کرده است. این البته اکنون شاید مشکلتر از آن وجوب بالغیر باشد، شاید هم به آن مشکلی نباشد. علیایحال بالاخره احتمال داده میشود که قاضی سعید هم به خاطر اینکه متکلمین نتوانستهاند وجوب بالغیر را حل کنند، از فلاسفه فاصله گرفته است و الا حرف فلاسفه به ظاهر ایرادی ندارد که ایشان بخواهد از آن فاصله بگیرد. خب این مربوط به بحث گذشته بود، اکنون وارد بحث امروزمان میشویم.
خدا اشیاء را تقدیر کرده است. توجه کنید این دو خطی که شارح در اینجا برای تفسیر «مُقَدّرٌ لا بِجول فکرة» [4] [5] اشاره کرده است، یک عبارت مختصری است، ولی خیلی پر است و خیلی مطلب در آن است.
خدا همه موجودات را که صادر کرده است، با تقدیر و اندازه خاص صادر کرده است. حرف این است که آیا اول آنها را صادر کرده است و بعداً براندازشان کرده است و با این برانداز کردن تعیین کرده است که تو این مقدار عمرت باشد و تو این مقدار مرتبهات باشد؟ یا اینکه نه، از اول بدون اینکه فکری به کار بیفتد، از همان اول موجودات را با تقدیر صادر کرده است؛ یعنی مرتبهشان را اندازه گرفته است، یک؛ و عمرشان را هم معین کرده است، دو. یعنی گفته است تو با این مرتبه که عقلی، صادر بشو و تو دیگری که با این مرتبه دیگر که نفسی، صادر بشو؛ و تو عمرت این مقدار و آن هم عمرش این مقدار.
آیا از اول اینچنین صادر شده است که مقدر بوده است، یعنی معین بوده است؛ هم مرتبه در وقت صدور معین بوده است و هم مهلت زندگی در دنیا معین بوده است؟ یا نه، اولاً خلق کرده است و بعداً براندازشان کرده است و برایشان تعیین کرده است؟ یا همچنین قبل از اینکه صادر کند فکر کرده است که چه کنم، این بهتر است یا آن بهتر است، با همدیگر مقایسه کرده است و دیده است نه، این بهتر است و صادر کرده است، یا بدون اینها؟
میفرماید: نه، بدون همه اینها؛ بدون اینکه فکر بکند و بدون اینکه جولان فکری برایش حاصل بشود، اندازه گرفته شده صادر کرده است. نه قبلاً فکر کرده باشد و بعد از تصمیم گرفتن، با اندازه صادر کرده باشد؛ و نه اولاً صادر کرده باشد، بعد موجود را برانداز کرده باشد تا ببیند چه چیزی مصلحت اوست و بعد اندازهگیری بکند. هیچکدام اینها نیست. نه فکر قبل از صدور داشته است و نه فکر بعد از صدور؛ نه قبل از صدور اشیاء درباره اشیاء فکر کرده است و تصمیم به جد گرفته است و نه بعد از صدور، آنها را در مقابل خودش قرار داده است و دربارهشان تصمیم گرفته است. بلکه از اول بدون فکر و بدون انتظار، آنها را از همان اول با تقدیر صادر کرده است؛ هم تقدیر در اصل مرتبهشان و هم تقدیر در اجل و مهلتی که میتوانند در دنیا زندگی کنند.
نه تنها این مسئله را رعایت کرده است که مرتبهتان چقدر باشد و مهلت عمرتان و مدت عمرتان چقدر باشد، بلکه تمام اشیائی که به عنوان جزء در درون موجودات باید تعبیه بشود که جزء ذاتیاتشان است، یا تمام اعراضی که به عنوان بار سنگین بر دوش هر موجودی قرار داده میشود، تمام اینها را خدا از همان اول بدون فکر و تصمیمگیری صادر کرده است. یعنی موجودی را که صادر کرده است، هم مرتبهاش تعیین شده است، هم عمرش تعیین شده است، هم اینکه ذاتیاتش چه چیزهایی باید باشد که اجزاء داخلی و مقوماتش چی هستند، و هم عوارضش؛ چه عوارض لازمهاش که از اول همراهش هستند و چه عوارض مفارقهاش که بعداً واجد میشود ولی شأنیتش را از همان اول دارد؛ همه اینها را با هم خدا یکجا صادر کرده است، بدون اینکه در موردشان تفکر کند و تصمیمگیری کند.
این معنای «مقدر لا بجول فکرة» است؛ یعنی موجودات را تعیین کرده است، بدون اینکه با جولان فکر به این کار اقدام کرده باشد؛ بدون اینکه فکرش را به کار انداخته باشد و بعد تصمیم بگیرد. عرض کردم فکر به کار انداختن به دو نحو میشود: یکی قبل از خلقت، اینها را در موردشان فکر کرده است که چهجوری خلقشان کنم؛ یکی بعد از اینکه خلقتشان کرده است، دربارهشان فکر کرده است که چه اندازه درستشان کنم، مدت عمرشان را چقدر قرار بدهم، برای ذاتیاتشان چه فکری بکنم و برای عرضیاتشان چی. هیچکدام از این دو تا نبوده است.
پرسش: فکر مال جهل است دیگر؟
پاسخ: بله، همین دیگر؛ بالاخره بدون فکر کار را انجام داده است.
پرسش: جولان فکر تدریج را نشان میدهد؟
پاسخ: جولان فکر تدریج را نشان میدهد، اصلاً خود فکر تدریج را نشان میدهد. خود فکر احتیاج به جولان هم ندارد؛ خود فکر حرکت است. ذاتیِ حرکت هم تدریج است؛ پس اگر فکر حرکت است منتها حرکت باطنی، اصلاً تدریج در آن هست و تدریج در مورد خدا ممتنع است. خدا هرچه هست دفعةً صادر میکند؛ یعنی انتظاری ندارد و احتیاجی ندارد که بیاید فکر بکند. ماها هستیم که باید مقایسه کنیم، فکر کنیم و تصمیم بگیریم؛ خدا دیگر این چیزها را ندارد.
پرسش: تدریج مال جهل است دیگر؟
پاسخ: بله، همینطور است.
«مقدر لا بجول فکرة»؛ خدا تقدیرکننده اشیاء است، اما نه با جولان دادن و حرکت دادن فکر.
«تقدیره سبحانه للأشیاء هو صدورها عنه ذوات أقدار و آجال»؛ «صدورها عنه»، یعنی از همان اول به این نحو صادر میشود، نه اینکه اول صادر کند و بعداً تقدیر کند. تقدیر خدای سبحان للأشیاء به این معناست که اشیاء از او صادر میشوند در حالی که از اول، «ذوات أقدار و آجال»، صاحب مقدارها و مدتها هستند.
«أقدار» و «آجال» را میشود هر دو را به یک معنا گرفت تا عطف «آجال» بر «أقدار»، عطف تفسیری باشد که در این صورت دیگر توضیحی نداریم؛ و میشود این دو تا را متفاوت گرفت: «أقدار» را به معنای خودش بگیریم، یعنی مقدارها. آنوقت مقدارهای معنوی داریم و مقدارهای مادی داریم. مقدارهای معنوی همان مراتب هستند؛ مقدار معنوی عقل بیش از مقدار معنوی نفس است و مقدار معنوی نفس بیش از مقدار معنوی جسم است، یعنی مراتب اینها با هم فرق میکند؛ پس «أقدار» اشاره به مراتب باشد. یا «أقدار» یعنی اقدار حسی؛ مقدار این جسم اینقدر است که کوه بشود و مقدار آن یکی آنقدر است که ذره بشود. اینها همه را از اول خودش تصمیمگیری کرده است، یعنی بدون فکر اندازهگیری کرده است. این «أقدار» بود که توجه کردید چه اقدار معنوی باشد که به معنای مراتب است و چه اقدار حسی باشد که همین اشکال و مقدارهای معمولی است.
«آجال» یعنی مدت عمرشان و مهلتی که به آنها در این دنیا داده شده است که چقدر در این دنیا زندگی کنند؛ اگر عقل است مثلاً مدتش بیشتر است، نفس است مدتش یک خرده کمتر است، جسم است اکنون هرچقدر که دیگر آنها را خود خدا میداند. علیایحال «آجال» یعنی مهلت زندگی. پس «أقدار» یعنی مرتبه وجودی یا اندازه حسی، و «آجال» یعنی مهلت وجودیای که در این دنیا برای زندگی کردن دارند. اگر این را بگویید، «آجال» با «أقدار» فرق میکند.
پرسش: برمیگردد به تقدیر؟
پاسخ: بله، تقدیر است.
خب، «هو صدورها»؛ تقدیر عبارت است از صدور اشیاء عن الله تعالی در حالی که از اول ذوات اقدار و آجال هستند. و باز «و وجودها» عطف بر «صدورها» است: و وجود اشیاء است از «عنه»، یعنی از خدا، «أولات أحمال و أثقال» [6] . باز «أحمال» و «أثقال» را میشود هر دو را به یک معنا قرار بدهیم تا عطف «أثقال» بر «أحمال» عطف تفسیری باشد؛ و میتوانیم این دو تا را متفاوت بگیریم به معنای لغوی: «أحمال» را اشاره کنیم به چیزی که این موجود در درون خودش حمل میکند، گویا به آن چیز حامله است؛ یعنی به ذاتیات، یعنی به اجزاء مقوم که در درون خودش حمل میکند. هر شیئی در درون خودش اجزاء مقوم را دارد، یعنی ذاتیات را دارد. «أثقال» را عبارت بگیریم از اعراضی که به عنوان بار سنگینی بر دوش هر موجودی نهاده میشود. که در این صورت «أحمال» اشاره به ذاتیات میشود و «أثقال» اشاره به عرضیات میشود؛ یا اینکه عرض کردم هر دو را یکی بگیرید و عطف را عطف تفسیری قرار بدهید، فرقی نمیکند.
پرسش: «أحمال» چطور در ذاتیات است؟
پاسخ: «أحمال» عرض کردم مثل چیزی است که گویا شیء به او حامله است و در درونش است؛ و شیء به اجزاء خودش حامله است و به ذاتیات خودش حامله است. اما «أثقال» نه، باری است بر دوشش و از خارج است که مثل اعراض است.
«لا أن ذلک بجولان» خب این «لا» عطف بر آن «هو صدورها» است؛ تقدیر خدا للأشیاء، صدور کذایی و وجود کذایی است، «لا أن ذلک بجولان فکرة أو خلجان خواطر»؛ نه اینکه «ذلک»، یعنی تقدیر، به دور زدن فکر و به جنبش خاطر باشد. اینچنین نیست که با دور زدن و گشتن فکر، خدا اراده کند و اشیاء را مقدر کند، یا با جنبش خواطر این کار را انجام بدهد.
توجه کنید این دو جمله را ایشان با «أو» عطف گرفته است. اگر با «واو» عطف میگرفت، باز میگفتیم یا عطف تفسیری است یا تفاوت دارد؛ هم میتوانستیم هر دو را یک معنا بگیریم و هم میتوانستیم متفاوت بگیریم. اما چون ایشان با «أو» عطف گرفته است، ناچاریم متفاوتش کنیم.
پرسش: «أو» هم میتواند تفسیری باشد.
پاسخ: اکنون تفسیری هم دارد تو کارش دیگر؛ اگر «أو» میتواند تفسیری باشد، البته میتواند تفسیری باشد، منتها خب نوعاً برای تنویع میآید و نوعاً برای اختلاف میآید. اکنون بر فرض هم تفسیری گرفتید که مشکلی ندارد و راحت است؛ آن تفاوتش احتیاج به توضیح دارد.
میگوییم که فکر امر ابتدایی است؛ یعنی ابتداءً آدم کاری را انجام میدهد و ابتداءً انسان فکری میکند، بعد این فکرش حاصلی دارد که آن حاصل را میگوییم به وسیله فکر پیدا شده است. اولین بار یک کاری را میخواهیم انجام بدهیم، با فکر انجام میدهیم. اما «خلجان خواطر»؛ خواطر یعنی یادها، یعنی حافظهها، چیزهایی که از قبل در حافظه محفوظ مانده است، یعنی تجربه شده است. خدا نه با فکری که ابتداءً میخواهد تقدیری کند، اشیاء را مقدر میکند و نه با خاطره و تجربههایی که از قبل اندوخته است، اشیاء را مقدر میکند. برای تقدیر اشیاء نه فکر میکند و نه از تجربههای قبلی خودش استفاده میکند؛ بلکه ارتجالاً و بدون اینکه از قبلی مدد بگیرد یا از جولان فکری کمک بگیرد، تقدیر میکند. پس تقدیر به جولان فکر یا خلجان خواطر نیست؛ یعنی نه فکری میکند که ابتداءً امری را به وجود بیاورد و نه خلجان خاطری است که امری را بر طبق تجربههای قبلی به وجود بیاورد؛ چون خاطر یعنی یاد، یعنی حافظه، یعنی آنچه که از قبل باقی مانده و محفوظ مانده است. از هیچکدام خدا استفاده نمیکند؛ همانطور که عرض کردم ارتجالاً موجودی را میآفریند، بدون اینکه فکر سابق باشد یا از تجربه قبلی باشد.
پرسش: آیه ﴿وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ﴾ [7] را چطور معنا میکنید؟
پاسخ: ﴿وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ﴾، خود آن خزائن را خدا چطوری آفریده است؟ خزائن که خود خدا نیست؛ خزائن غیر از خداست. خود خدا این خزائن را چطوری آفریده است؟ بدون فکر آفریده است دیگر. بعد آن خزائن را تنزل میدهد و این موجودات میشوند.
خب توجه کردید یک خط خیلی پر بود؛ یک خطی بود که خیلی مطلب داشت، با اینکه کوتاه بود ولی پرمطلب بود.
پرسش: فکر شامل حدس هم میشود؟
پاسخ: فکر شاید شامل حدس هم بشود، عیبی ندارد؛ چون حدس هم یک نوع حرکت است، منتها حرکت بسیار سریع. حدس هم یک نوع حرکت است منتها حرکت بسیار سریع؛ ممکن است شما فکر را در اینجا عام بگیرید که شامل حدس هم بشود. البته برای خدا حدسی هم نیست؛ چون بالاخره عرض کردم بارها که در حدس دو قول است:
چون در فکر دو حرکت داریم: یک حرکت من المطلوب، یعنی من المدعی، الی المبادی؛ و یک حرکت من المبادی الی النتیجة که همان مطلوب قبلی است. اول مطلوب را جلویمان میگذاریم، بعد دنبال مبادیاش میرویم که این مقدماتی که میتوانند این مطلوب را اثبات کنند چیست. با این حرکت مبادی را پیدا میکنیم، یعنی مقدمات و حد وسط را پیدا میکنیم. بعد که حد وسط را با اصغر و اکبر تنظیم کردیم، حرکت میکنیم به سمت همان نتیجهای که قبلاً مطلوبمان و مدعایمان بود و اکنون حاصل دلیلمان است. پس دو حرکت است: یک حرکت از مطلوب به مبادی است و یک حرکت از مبادی به نتیجه است. فکر همیشه این دو حرکت در آن هست. بعضی گفتهاند در حدس هم همین دو حرکت هست، منتها سریعاً انجام میگیرد. بعضی گفتهاند نه، یکی از این دو حرکت حذف میشود؛ در حدس یک حرکت هست و آن هم سریع. پس اختلاف در این است که حدس دارای یک حرکت است یا دو حرکت؛ ولی علیایحال همه قبول کردهاند که حدس مثل فکر دارای حرکت هست، منتها حرکت فکر یک مقدار تدریجیتر است و حرکت حدس به دفعی بودن نزدیکتر است، یعنی خیلی سریع است.
پرسش: آقا این حدس امکان دارد به واقع برسد و امکان دارد نرسد؛ حدس این است دیگر؟
پاسخ: نه، همانطور که فکر هم همینطور است؛ فکر هم ممکن است به واقع برسد و ممکن است نرسد. حدس هم ممکن است به واقع برسد و ممکن است نرسد؛ این در فکر هم هست. منتها در معصومین فکرشان به واقع میرسد و حدسشان هم به واقع میرسد؛ در غیر معصومین نه فکر صددرصد به واقع میرسد و نه حدس به واقع میرسد.
پرسش: آنها فکر ندارند که، الهام است دیگر؟
پاسخ: بله، آنها را گفتهاند حدس.
پرسش: فکر و حدس ندارند؛ حدس فرق دارد، الهام است؟
پاسخ: همان حدس را شما اسمش را الهام بگذارید. حدس را قوه قدسیه گفتهاند.
پرسش: آقا حدس و الهام فرق دارد؛ الهام یعنی هرچه دارد از اوست و هیچچیزی ندارد؟
پاسخ: بله، هرچه دارد از بالا میآید، با دلیل از بالا میآید نه بیدلیل. با دلیل که میآید، همان دلیل حدس است.
پرسش: حدس یعنی جهل در آن هست، این علم است؟
پاسخ: نه، آن تفسیر شماست. شما حدس را...
پرسش: شما حدس را که به معنای علم میگیرید کجاست؟
پاسخ: ما هم حدس را که در خودمان مییابیم یک نوع الهام است؛ حدس در ما هم یک نوع الهام است، وحی نیست ولی الهام است. یعنی یکدفعه میبینید مطلبی به ذهنتان خطور کرد بدون اینکه زحمت اخطارش را به ذهنتان بکشید؛ زحمتی نکشیدید ولی یکدفعه خطور کرد. این یک نوع الهام است و ما اسمش را حدس میگذاریم. اکنون شما حدس را یک جور دیگر معنا میکنید، آن را بنشینیم بعداً درباره اصطلاح شما صحبت کنیم؛ ولی آنی که الان ما میگوییم حدسی است که با الهام جور درمیآید و در انبیاء با وحی جور درمیآید. یعنی وقتی خدا مطلبی را به آنها افاضه میکند، با دلیل افاضه میکند؛ آنها دلیلش را هم میفهمند، ولو دلیلش را برای ما نمیگویند و فقط اصل مطلب را به ما میگویند، ولی دلیلش را خودشان میفهمند. تمام ادراکاتشان بهوسیله حدس است و تازه حدس شدید هم دارند؛ یعنی هم کماً حدسشان از حدسهای ما بیشتر است، هم کیفاً حدسشان از حدسهای ما شدیدتر است و هم میشود گفت حدس آنها صائب است اما ما احتمال خطا در آن هست. خب، اینها را خارج از بحث رفتیم.
در این بخش ایشان ابتدا «مدبر» و در نتیجه تدبیر را تفسیر میکند. بعداً توضیح میدهد که تدبیر ماها به توسط حرکت است، اما تدبیر در خدا به توسط حرکت نیست؛ این دو مطلب. مطلب سوم اشکالی به نظر میرسد که از آیه قرآن به دست میآید که ایشان آن اشکال را مطرح میکند و جواب میدهد.
پس سه مطلب ما اینجا داریم:
• مطلب اول، تفسیر «مدبر»؛
• مطلب دوم اینکه تدبیر در ماها با حرکت است و در خدا بدون حرکت؛
• مطلب سوم اینکه نقضی شده است که در آیه، تدبیر را به خدا نسبت داده است و لسان آیه طوری است که به حرکت اشاره دارد، پس چطور شما میگویید تدبیری که در خداست به حرکت نیست؟ این اشکال را مطرح میکنند و جواب میدهند.
اما مطلب اول که «مدبر» یعنی چی؟
مدبر موجودی است که هر چیزی را به جایی که لازم است قرار بدهد، قرار میدهد؛ بهطوری که آن شیء با اینچنین چینش و قرار داده شدنی، تمام کمالاتی را که از آن انتظار میرود بتواند تحصیل کند و به عاقبت و مآل نیکی که در انتظارش هست بتواند برسد. معنای حکیم هم همین است.
پرسش: آقا یک چیزی را ایشان نگفته است و در آنجا اشاره هم نکرده است؛ مدبر آن است که هم موضع را تعیین میکند و هم جایش را میگذارد. ایشان میگوید امور را به موضعش میگذارد؛ موضع را تعیین میکند را نگفته است؟
پاسخ: بله، شاید «موضع را تعیین میکند» خالق باشد و اینکه امور را در جا قرار میدهد، مدبر باشد؛ که اکنون خلق مواضع را به خالق بودن نسبت داده است و پر کردن مواضع را به مدبر بودن نسبت داده است. اکنون میشود مدبر را هم... بله، قابل جمع است؛ چون خالق و مدبر یکی است دیگر.
خب ایشان اینطور عرض کردند، میگوید که مدبر موجودی است که هر امری را در جایی که باید قرار بدهد، قرار میدهد؛ بهطوری که بعد از این قرار دادن و بعد از این چینش، تمام آثاری که از این موجودات متوقع هست تماماً مترتب میشوند؛ مگر اینکه خودشان این آثار را فوت کنند، یا بر اثر اصطکاک و مزاحمتهایی که در عالم طبیعت پیش میآید این آثار بر آنها مترتب نشود. و الا از ناحیه چینش مشکلی نبوده است؛ درست چیده شده و بهجا چیده شده است و این شیء باید به آن مقصدی که داشته است میرسیده است، مگر به اراده خودش و از سوء اختیار خودش مانع رسیدن به هدف ایجاد کرده باشد، یا در عالم تصادمات گرفتار مصادم و مزاحم شده باشد و از این جهت به هدف نرسیده باشد؛ و الا از نظر چینش و تدبیری که مدبر کرده است مشکلی نباید باشد. این معنای تدبیر است که اکنون از رو بخوانم و بعد به دوم برسیم.
«مدبر لا بحرکة»؛ هنوز این عبارت را تمام نشده است. خدا مدبر است، این را گفتیم یعنی چه؛ اما «لا بحرکة» را هنوز معنا نکردیم و در بخش دوم معنا میکنیم.
«المدبر هو الذی یضع الأمور مواضعها»؛ هر چیزی را به جای خودشان قرار میدهد. چهجوری قرار میدهد؟ «بحیث ینتهی إلی حسن عواقبها»، یک؛ «و یتفرع علیها الکمالات المتصورة فی حقها»، دو. بهطوری که این امور به عواقب حسن خودشان منتهی بشوند؛ یعنی فرجام و آخرتشان خوب باشد، همانطور که انتظار دارد. چون خدا حسن است و همه موجوداتی - یعنی خدا خیر است - و همه موجوداتی که از حسن و خیر صادر میشوند، حسن و خیر هستند از باب مناسبت بین معلول و علت. همه موجودات خیر هستند، پس همه باید به حسن عاقبتشان منتهی بشوند، مگر عرض کردم به آن دو جهتی که از خارج گفته شد.
پرسش: جمیل است، حسن هم گفته شده است؟
پاسخ: خدا جمیل است، بله. نه، «حسن» که میگوییم منظور معنایش است و الا ممکن است اسم «حسن» به خدا صادق نباشد.
خدا خیر است، جمیل است و لذا همه اشیائی که از او صادر میشوند، آنها هم خیر و جمیل هستند؛ منتها خیر و جمیل به حسب خودشان، به نسبت وجودشان و به مقدار ارزش وجودیشان.
بنابراین همه موجودات باید خیر باشند و جمیل باشند و شری نباید در موجودات باشد، مگر به آن دو جهتی که عرض شد. پس خدا طوری اینها را قرار میدهد که به حسن عواقبشان منتهی بشوند. «و یتفرع»، «یتفرع» عطف بر «ینتهی» است؛ یعنی «بحیث ینتهی» این یک مطلب، و «بحیث یتفرع علیها الکمالات المتصورة فی حقها»؛ کمالاتی که در حق هر موجودی و در حق هر یک از این امور تصور میشود، باید این امور چنان قرار داده شده باشند که بتوانند آن کمالات را تحصیل کنند و کمالات بر آنها متفرع بشود. در حق آن امور.
خب این مطلب اول بود که تفسیر مدبر است.
پرسش: آقا عدل هم به معنای این است که هر چیز را به جای خودش بگذارد...
پاسخ: حکمت هم همین است؛
پرسش: پس این سه تا یک معنا هستند.
پاسخ: حالا ممکن است بعضیهایشان اعم باشند. یک معنا هم باشند عیبی ندارد؛ خدا خالق است، صانع هم هست، مبدع هم هست؛ بالاخره یعنی همه اینها صادق است و همهشان هم معنایش یکی است. عیبی ندارد که چند اسم خدا معنایشان یکی باشد؛ البته تفاوتهایی بین اینها برقرار میشود، منتها اکنون اگر به تفاوتشان هم توجه نشود مشکلی ندارد.
من بارها عرض کردهام که جلد سوم المطالب العالیة فخر رازی، حدود پنجاه شصت صفحهاش اسماء خدا را مطرح کرده و همه را معنا کرده است؛ همه را معنا کرده و خوب هم معنا کرده است. [10] اکنون نمیخواهم بگویم درست است ها! هیچوقت من وقتی میگویم «خوب است»، معنایش «درست است» نیست؛ خوب معنا کرده است، اکنون اینکه درست است را باید آدم بیشتر فکر بکند. ولی حدود پنجاه شصت صفحه بحث کرده است و تقریباً در کتب کلامی آن مقداری که من دیدهام، مفصلترین بحث را در اسماء، ایشان در آن المطالب العالیة جلد سوم دارد. اکنون میشود آنجا «مدبر» را نگاه کرد که با «حکیم» چه فرقی میکند؛ حتماً آنجا فرقش را گفته است که مدبر با حکیم چه فرقی میکند و با عادل چه فرقی میکند.
پرسش: آن را عقلی معنا کرده است و از کجا معلوم است حتمی و درست باشد؟
پاسخ: عرض کردم ممکن است اشتباه باشد، ولی خوب صحبت کرده است.
خب این مطلب اول.
مطلب دوم این است که همه موجودات اگر بخواهند تدبیر کنند، با حرکت تدبیر میکنند؛ همه موجودات وقتی میخواهند تدبیر کنند با حرکت تدبیر میکنند، اکنون چه حرکت عقلی باشد و چه حرکت حسی باشد. مثلاً فرض کنید میخواهیم یک وسیلهای بسازیم، مثلاً فرض کنید میخواهیم ماشین بسازیم؛ خب اولاً باید فکر بکنیم که فلان چیز را کجا بگذاریم که نتیجه مطلوب بدهد و فلان چیز را جلوی او قرار بدهیم یا پشت سر او قرار بدهیم. باید چینش را اولاً با فکر درست بکنیم، بعد که با فکر این چینش را در ذهن خودمان درست کردیم و حرکت عقلی انجام گرفت، شروع کنیم به حرکت حسی؛ با دستمان یا با وسیله دیگری که در اختیار داریم اینها را به همان ترتیبی که فکر کردیم بچینیم. آنوقت تدبیر تمام میشود. پس هر تدبیری یا به حرکت عقلی انجام میشود، یا به حرکت حسی انجام میشود و یا به هر دو انجام میشود. البته حرکت حسی حتماً مسبوق به حرکت عقلی هم هست در مثل موجوداتی که عاقل هستند، ولی در موجوداتی که عاقل نباشند نه.
پرسش: حرکت عقلی همان فکر است دیگر؟
پاسخ: بله، حرکت عقلی فکر است.
حرکت عقلی باید باشد و حرکت حسی هم باید باشد تا یک چیزی در جایی که باید قرار داده بشود، قرار داده بشود. در مورد ماها اینطور است؛ اگر بخواهیم هر تدبیری را انجام بدهیم و هر چیزی را به جای خودش قرار بدهیم، باید اولاً حرکت فکری و حرکت عقلی داشته باشیم و ثانیاً حرکت حسی و بدنی داشته باشیم تا آن شیء در جای خودش قرار بگیرد.
اما خدا اینچنین نیست؛ خدا نه احتیاج به حرکت فکری دارد و نه احتیاج به حرکت حسی دارد. نه احتیاج دارد که خودش به سمت اشیاء حرکت کند و اشیاء را جابهجا کند و نه احتیاج دارد اشیاء را به سمت خودش حرکت بدهد و آنها را با نزدیک کردن به خودش جابهجا کند. او بدون اینکه اشیاء را حرکت بدهد و بدون اینکه خودش حرکت کند، همهچیز را به جای خود قرار میدهد؛ یعنی از اول طوری صادر میکند که احتیاج به جابهجا کردن نداشته باشد. ماها هستیم که جابهجا میکنیم؛ او اصلاً احتیاج به حرکت ندارد و از اول اشیاء را جای خودشان صادر میکند. نه اینکه یک جوری صادر کرده باشد و بعد اکنون فکر بکند و ببیند که خیلی مناسب نیست و جایشان را عوض کند و بگوید تو بیا جلو و تو برو عقب! اینطور نبوده است؛ حرکتی در کار نیست، بلکه خودبهخود این اشیاء از همان اول که صادر میشوند به جای خودشان قرار میگیرند.
ظاهراً در تورات است به نظرم که میگوید خدا بعد از اینکه آدم را آفرید و دید که چه کار میکند، پشیمان شد؛ پشیمان شد که چرا من یک آدم آفریدم! یعنی بعد از کار کردن دید نه، بهجا نبوده است و اکنون باید چینش را به هم بزند.
پرسش: ساختهی خود آن طرف است؟
پاسخ: نه، اصلاً ثابت شده است که تورات هیچچیزش از خدا نیست؛ آن توراتی که از خدا بوده است به کلی از بین رفته است. اانجیل را میگویند یک مقدارش از خدا بوده و یک مقدارش دست در آن برده شده است؛ تورات را میگویند همهاش نوشتنی است، یعنی هیچچیزش از خدا نیست. در سینهشان بوده و یک چیزهای حق هم در سینهشان بوده است، ولی نوشتهاند. اینجوری که اکنون تحقیق کردهاند، همان ﴿يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ﴾ [11] در آیه قرآن، جزء معجزات آیه قرآن است؛ یعنی با دستشان همه را نوشتهاند، یعنی من نگفتهام؛ آنی که من گفتهام محو شده و از بین رفته است و آنی که هست نوشته شده است. تورات هیچچیزش... الان جدیداً ثابت شده است که تورات کتاب محرف نیست؛ انجیل کتاب محرف است، تورات از اول تا آخرش کتاب دستنویس است.
پرسش: الان خود یهودیها، یهود سامری که یک اقلیتی در اسرائیل هستند میگویند ما تورات به خط سامری داریم و آن تورات شما تحریف شده است؟
پاسخ: نه، ما بالاتر از تحریف را میگوییم؛ میگوییم کتاب نوشته شده است. اینکه تورات تحریف نشده دست سامریهاست، این را قبول ندارند؛ آن تورات خودشان هم احتمالاً تحریف شده است. منتها این تورات یهودیهای معروف دستنویس است و آن تورات سامریها تحریفشده است.
پرسش: تورات و انجیل آنها هم مانند قرآن ما بوده است و همانطور که ما از قرآن حافظ داشتیم و حفظ میکردند، آنها هم حفظ میکردند؛ در بین آنها معصوم نبوده است و همهشان آدمهای مزخرفی بودهاند و آنها را انداختند و از ذهن خودشان نوشتند، اما در بین ما معصوم بوده است و نتوانستند عوض کنند.
«و کل مدبر غیر الله فإنما یحتاج فی فعله و تدبیره إلی حرکة فی نفسه حرکة عقلیة أو حسیة» [12] هر مدبری غیر از خدا در فعل و تدبیرش احتیاج به این دو حرکت دارد، یا لااقل به یکی از این دو تا. اگر بخواهد در معانی تدبیر داشته باشد، فقط به حرکت عقلی احتیاج دارد؛ اما اگر بخواهد در اشیاء خارجی تدبیر داشته باشد، هم به حرکت عقلی احتیاج دارد و هم به حرکت حسی احتیاج دارد. ما وقتی میخواهیم قیاس تنظیم کنیم به حرکت حسی احتیاج نداریم؛ همان حرکت معانی در ذهنمان یک قیاس را ترتیب میدهد و در قیاس هم تدبیر میکنیم، یعنی هر چیزی را به جای خودش قرار میدهیم؛ حد وسط را آنجور که باید قرار میدهیم و اصغر و اکبر را هم همچنین. این تدبیر عقلی میشود.
پرسش: «فإنما یحتاج»، فاعلش «کل مدبر» است؟
پاسخ: بله، جواب دادم که فاعلِ «یحتاج»، یعنی «کل مدبر».
اما در اموری که خارجی هستند و فکری نیستند، عرض کردم برای تدبیرشان هم احتیاج به حرکت فکری داریم و هم احتیاج به حرکت حسی داریم. «إذ ترتیب الأمور بحیث ینتج الخیر هو معنی الحرکة کما لا یخفی»؛ ترتیب امور بهطوری که منتج خیر باشد - عرض کردیم تدبیر یعنی ترتیب به این حیث که منتج خیر باشد و الا هر ترتیبی را که تدبیر نمیگویند - ترتیبی که منتج خیر باشد «و يتفرّع عليها الكمالات المتصوّرة»، این معنای حرکت است. ترتیب یعنی حرکت دادن؛ اکنون چه حرکت در معانی و چه حرکت در اشیاء خارجی. این در مورد مدبری است که غیر خدا باشد.
ولی الله سبحانه «يدبّر الأشياء» اشیاء نه به حرکتی من الله سبحانه «و لا بحرکة من الأشیاء بالنسبة إلیه عز شأنه»؛ نه خدا به سمت اشیاء حرکت میکند تا نزدیک اشیاء بشود و آنها را ترتیب بدهد، و نه آنها را به سمت خودش میکشد تا آنها را به خودش نزدیک کند و ترتیبشان بدهد؛ بلکه همانطور که عرض کردم از اول، مرتباً صادرشان میکند.
«إذ الحرکة عنده دفعی الوجود فکیف حال المتحرکات»؛ زیرا حرکت که حقیقتش تدریج است، پیش خدا دفعی الوجود است، تا چه برسد به متحرکات که حقیقتشان تدریج نیست و تدریج بر اثر اینکه در بستر حرکت قرار گرفتهاند برایشان عارض میشود. اگر حرکتی که ذاتش تدریج است پیش خدا دفعی باشد، متحرکاتی که ذاتشان تدریج نیست به طریق اولی پیش خدا دفعی هستند. پس اصلاً درباره خدا تدریج معنا ندارد؛ چه در حرکت و چه در متحرکات.
پرسش: آقا حرکت پیش خدا دفعی هست، ولی در متحرکات چطور دفعی باشد؟ الان شما متحرک هستید و من هم متحرک هستم؛ یک موقع بچه بودیم، الان جوان شدیم و یک موقع جوان بودیم، الان پیر شدیم؛ این معنای حرکت است دیگر؟
پاسخ: تمام زمان، مقدار حرکت است؛ یا اینکه حرکت فلک از همان اولی که فلک آفریده شده است تا وقتی بساطش برچیده بشود، یک حرکت است. پیش ما این حرکت تدریجی است یا زمان تدریجی است؛ پیش خدا تدریجی نیست، یعنی خدا از ازل میدانسته است و از اول این حرکت تا آخر این حرکت و وسط حرکت، همهاش پیش او دفعةً حاضر بوده است. پس حرکت پیش ما تدریجی است و لحظه به لحظه ظاهر میشود، اما پیش خدا همه این نوار متحرک یکجا حاضر است. این در مورد حرکت.
در مورد متحرکات، یعنی موجوداتی که روی این نوار قرار گرفتهاند؛ مثلاً مثل منی که از زمان بچگی تا زمان پیری مثلاً چندین سال عمر میکنم و این امر تدریجی است و در هر سالی هم اعمالی انجام میدهم و افکاری دارم و امثال ذلک؛ تمام عمر من از اولی که به دنیا آمدم تا وقتی که میمیرم و تمام افعال و افکار من که در این فاصله بهطور تدریج حاصل میشود، همه یکجا پیش خدا دفعةً حاضر است. اینطور نیست که همانطور که ما بچهمان را در ابتدا بچه میبینیم، چند سال بعد نوجوان میبینیم، چندین سال بعد جوان و بعد هم میانسال و بعد هم پیر، خدا هم اینطوری ببیند؛ خدا آن بچه، نوجوان، جوان، میانسال و کهنسال را همه را با هم میبیند. پس در متحرکات هم تدریج برای خدا نیست؛ در متحرکات هم نزد خدا دفعی است،.
پرسش: نزد خدا نه نزد ما.
پاسخ: بله دیگه. نزد خدا را میگوییم دیگر.
پرسش: تدبیری که انسانهای شرور برای شر و کارهای بد انجام میدهند، چطور منتج به خیر میشود؟
پاسخ: هر تدبیری خیر است؟ ما گفتیم هر تدبیری که خیر را نتیجه میدهد. این سؤال خوبی بود، توجه کنید: چون ایشان نگفته است مدبری که آدم خوب باشد، توضیح نداده است و گفته است «کل مدبر غیر الله فإنما یحتاج... إذ ترتیب الأمور بحیث ینتج الخیر هو معنی الحرکة»؛ «کل مدبر» اگر بخواهد تدبیری کند که منتج خیر باشد، احتیاج به حرکت دارد. این نشان میدهد «کل مدبر غیر الله» شامل انسانهای شر هم میشود. آنوقت چطوری بر تدبیری که آنها کردهاند خیر مترتب میشود، یعنی چگونه تدبیر و ترتیب آنها «ینتج الخیر» است؟
جواب این است که ما باید توجه داشته باشیم که خیر دو قسم است یا شاید هم سه قسم: یک خیر عقلی داریم و یک خیر خیالی، و شاید هم اکنون وهمی را هم اضافه کنیم؛ یا اکنون خیر وهمی و خیالی را یکی کنیم که دو تا بشود: خیر عقلی داریم و خیر وهمی و خیالی داریم. خیر عقلی آنی است که عقل من - عقل صریح من، نه عقل تربیتشده به تربیت فاسد، بلکه عقل صریح من - به خیریتش حکم میکند. این واقعاً خیر است و فی نفس الأمر خیر است.
خیر خیالی یعنی آنی که خیال من میپسندد. اکنون اگر خیال من تربیتشده تحت عقل باشد، یعنی عقل زمام این خیال را به دست گرفته باشد، اینچنین خیالی باز اموری را که دنبال میکند خیر است. اما اگر خیال سرخود باشد، یا خیالی باشد حاکم بر عقل که زمام عقل را به دست گرفته باشد - خیالی که تحت فرماندهی شهوت و غضب قرار گرفته باشد - این خیال، خیال فاسد است. این، خیراتی برای خودش تنظیم میکند که به لحاظ عقل شر هستند، اما به لحاظ خود خیال خیر هستند. آن انسانی که آدم میکشد تا به سلطنت برسد، خیالش و قوه غضبیهاش میگوید کار خوبی میکنی و باید این کار را بکنی که به خیراتی که مربوط به قوه غضبیه است برسی؛ اما عقلش میگوید این کار فاسد است. پس همه مدبرها کارها را طوری تنظیم میکنند که به خیر برسند، منتها خیر دو جور است: خیر عقلی و خیر خیالی؛ خیر خیالی هم باز دو قسم است: خیر خیالیای که خیالش تحت تصرف عقل است، یا خیر خیالیای که خیالش عنانگسیخته است.
خب رسیدیم به اینجا که خدا بدون حرکت تدبیر میکند: «إذ الحرکة عنده دفعی الوجود فکیف حال المتحرکات». این «فکیف» که آورده است نشان میدهد که اگر حرکت دفعی شد، متحرکات به طریق اولی دفعی هستند؛ و این به طریق اولی را من توضیح دادم. چون حرکت ذاتش تدریج است و متحرکات ذاتشان تدریج نیست، اگر حرکتی که ذاتش تدریج بود عند الله دفعی شد، متحرکاتی که ذاتشان تدریج نیست عند الله به طریق اولی دفعی هستند. پس این «فکیف»ای که در اینجا ایشان گفته است، مناسب است. این دو مطلب.
مطلب سوم این است که شما گفتید خدا بدون حرکت تدبیر میکند؛ آیه قرآن را توجه کنید: ﴿يُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّماءِ إِلَى الْأَرْضِ ثُمَّ يَعْرُجُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ كانَ مِقْدارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ﴾ [13] این آیه که تدبیر امور را به خدا نسبت میدهد، اعلام حرکت میکند؛ یعنی طوری حرف را میزند که گویا خدا حرکت میکند ﴿مِنَ السَّماءِ إِلَى الْأَرْضِ﴾، این یکی که البته این خیلی شاید حرکت در آن نداشته باشد، تدبیر ﴿مِنَ السَّماءِ إِلَى الْأَرْضِ﴾ است؛ بعد دارد: ﴿ثُمَّ يَعْرُجُ﴾. بنا بر قول سائل، ضمیر در ﴿يَعْرُجُ﴾ به خود خدا برمیگردد: ﴿ثُمَّ يَعْرُجُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ﴾ که عروج اینجا باز به معنای حرکت است.
پرسش: فاعل ﴿يَعْرُجُ﴾ چیست؟
پاسخ: اکنون عرض میکنم؛ فعلاً سائل میگوید فاعل ﴿يَعْرُجُ﴾ خداست، ولی ما بعداً بیان میکنیم که فاعل ﴿يَعْرُجُ﴾ خدا نیست.
آیه قرآن اعلام میکند که تدبیر الهی هم با حرکت انجام میگیرد. این را معترض اعتراض میکند که شما چگونه گفتید که خدا مدبر است «لا بحرکة»؟ ما میبینیم خدا خودش حرکت را در حین تدبیر نسبت داده است.
جوابی که ایشان میدهد این است که ضمیر در اینجا به ملک برمیگردد، نه به خدا. یعنی خدا امر و امور را تدبیر میکند، ﴿مِنَ السَّماءِ إِلَى الْأَرْضِ﴾؛ یعنی آسمان و زمین را خلق میکند و اموری که در خود آسمان و زمین و بینهما است همه را تدبیر میکند. خب چهجوری تدبیر میکند؟ این تکه در آیه نیامده است: با نزول ملک؛ این تکه را در تقدیر میگیریم که با نزول ملک این کار را میکند. یعنی ملک را به مأموریت میفرستد که تو این کارها را انجام بده؛ مباشرتاً نه، بلکه به توسط ملک؛ چون خودش هم دارد که ما تدبیر امور را مثلاً به ملائکه واگذار کردیم. بعد این ملک که کارش تمام شد، ﴿يَعْرُجُ إِلَيْهِ﴾، دوباره به سمت خدا میرود؛ به سمت خدا یعنی به سمت موضعی که خدا برایش تعیین کرده است، نه به سمت خدا؛ خدا که سمت ندارد، به سمت موضعی که خدا برایش تعیین کرده است.
چقدر رفت و برگشت طول میکشد؟ ﴿فِي يَوْمٍ﴾، یک روز طول میکشد؛ اما ﴿يَوْمٍ كانَ مِقْدارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ﴾، اگر به زبان دنیای خودتان بخواهید ترجمهاش کنید، یک روز، هزار سال میشود. به قول مرحوم طبرسی در مجمع البیان، پانصد سال نزولش طول میکشد و پانصد سال هم صعودش طول میکشد؛ ایشان اینطوری معنا کرده است. [14] این تفسیری که الان گفتم عیناً همان حرفهای مجمع البیان است که ضمیرها را کجا برگردانده است، تدبیر را چهجوری معنا کرده است و کجا تقدیر گرفته است؛ همه اینها حرف ایشان است. خدا امر را تدبیر میکند، ﴿مِنَ السَّماءِ إِلَى الْأَرْضِ﴾، بهواسطه نزول ملک؛ ﴿ثُمَّ يَعْرُجُ﴾، این ملک، ﴿إِلَيْهِ﴾ به خدا یعنی به مکانی که خدا برایش تعیین کرده است عروج و صعود میکند. اکنون ایشان عروج و صعود گرفته است؛ ظاهر آیه قرآن این است که ﴿فِي يَوْمٍ﴾ مال عروجش است، اما ایشان نزول و صعود گرفته است و گفته است ﴿فِي يَوْمٍ كانَ مِقْدارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ﴾ یعنی پانصد سال نزولش طول میکشد و پانصد سال صعودش طول میکشد. البته یک روز این کار انجام میگیرد، اما اگر بخواهیم به زبان زمین ترجمهاش کنیم، هزار سال میشود.
پرسش: معلوم نیست که رفت و برگشت مساوی باشد؟
پاسخ: این برای من و شماست که رفت و برگشت مساوی نیست؛ اگر سراشیبی بخواهیم بیاییم تند میآییم و سربالایی بخواهیم برویم یواش یواش میرویم و نفس نفس میزنیم. ملائکه نه، سراشیبی و سربالایی برایشان یکی است؛ بنابراین پانصد تا رفت و پانصد تا برگشت، مساوی بودنش مانعی ندارد. بله، در ماها معلوم نیست مساوی باشد و در ما اصلا مساوی هم نیست.
خب، و اما قول خدای سبحان که فرمود: ﴿يُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّماءِ إِلَى الْأَرْضِ ثُمَّ يَعْرُجُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ كانَ مِقْدارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ﴾ [15] این آیه، «فهو شأن الروح الذی من أمر الله» [16] ؛ این کار- شأن یعنی کار- اینی که الان خدا در این آیه نسبت داده است، کار روحی است، یعنی ملکی است که «من أمر الله» است.
پرسش: مرجع ضمیر «فهو» چیست؟
پاسخ: «هو» یعنی این تدبیر و این عروج؛ تدبیر نه! تدبیر را که البته عرض کردیم مال خداست؛ آن نزول، نزول و عروج که نزول در تقدیر است و عروج هم تصریح شده است. این نزول و عروج شأن روح است؛ روحی که «من أمر الله» است. چون موجوداتی هستند که از امر خدایند و موجوداتی هم هستند که از خلق خدایند؛ آن موجودات در عالم امر هستند و این موجودات در عالم خلق هستند. این روح از عالم امر است، یعنی «من أمر الله» و «من عالم الأمر» است و از افق ربوبیت و در صقع ربوبی است. همان که اول بحث عرض کردم صقع ربوبی، این ملک جزء صقع ربوبی است.
پرسش: افق ربوبی هم از طرف خداست؟
پاسخ: نه، افق ربوبی همان صقع ربوبی است. صقع یعنی ناحیه. فرض کنید اگر خدا را دارای مکان بگیریم - خدا دارای مکان نیست - ولی اگر بخواهیم خدا را دارای مکان بگیریم، فرض کنید این خدا چه مکانی را اشغال میکند؟ مکان ذات را، مکان اسماء و صفات را، مکان اعیان ثابته را، مکان این مَلَک را؛ همه اینها را مثلاً اشغال میکند. اینها همه صقع ربوبی میشوند، یعنی ناحیهای که رب... صقع الله نیستند! توجه کنید این تکه را من بارها عرض کردهام، منتها امروز یادم رفت بگویم: صقع ربوبی است، نه صقع الله. الله همان ذات است؛ ربوبی یعنی پرورش. خدا که رب است، کارهایی را مباشرتاً انجام میدهد و کارهایی را با واسطه انجام میدهد. مثلاً جبرئیل یا عزرائیل هم اینها در صقع ربوبی قرار میگیرند؛ چون کارهایی را که رب میخواهد انجام بدهد با توسط اینها انجام میدهد. اینها جزء صقع ربوبی میشوند؛ یعنی اینها هم به قول ایشان در افق ربوبیت هستند، اگرچه اینها الله نیستند، ولی اینها دستیارهای رب هستند؛ نه دستیارهای الله، دستیارهای رب. یعنی خدا اینها را به اذن خودش مدبر قرار داده است و پرورش دادن خدا اشیاء را، به توسط اینهاست. به این مناسبت اینها را در صقع ربوبی و در افق ربوبیت قرار میدهیم. «ربوبی» را توجه کنید، نه «الله»؛ کسی صقع الله نمیگوید، صقع ربوبی میگویند. این ملائکه که تدبیرکننده هستند در صقع ربوبی هستند، یعنی کار رب را انجام میدهند منتها به اذن خود رب.
«أی یبتدئ الأمر الذی هو الروح»؛ ببینید در آیه، آنجوری که من از مجمع البیان نقل کردم، ضمیر ﴿يُدَبِّر﴾ به خدا برمیگردد و ﴿أمر﴾ هم یعنی امور آسمان و زمین. ایشان ﴿أمر﴾ را عبارت از همان ملک گرفته است: «أی یبتدئ الأمر الذی هو الروح»؛ امری که عبارت از روح است، به تدبیر آسمان شروع میکند؛ از آسمان شروع میکند، «إلی أن ینتهی إلی الأرض»، تا به زمین میرسد. از آن بالا تا پایین همه را تدبیر میکند و تمام میکند، «ثم یعرج إلی الله تعالی». توجه کردید ایشان ضمیر برای ﴿يُدَبِّر﴾ قرار نداد و ﴿أمر﴾ را ظاهراً فاعل گرفت: ﴿يُدَبِّرُ الْأَمْرَ﴾ که عبارت از روح است؛ ﴿يُدَبِّر﴾ یعنی شروع به تدبیر میکند، ﴿من السماء إلی الأرض﴾، از آسمان شروع میکند و به زمین ختم میکند و وقتی کارش تمام شد دوباره بالا میرود. این طوری است که ایشان ترجمه کرد و این خلاف آنی است که در مجمع البیان نقل کردهاند. مجمع البیان ضمیر ﴿يُدَبِّر﴾ُ را به خدا برمیگرداند، ﴿أمر﴾ را هم مفعول میگیرد به معنای امور آسمانی و زمینی که همه را خدا من السماء الی الأرض تدبیر میکند؛ چهجوری تدبیر میکند؟ بهواسطه نزول ملک. یعنی نه اینکه خودش مباشرتاً تدبیر کند، بلکه بهواسطه نزول ملک تدبیر میکند. بعد ﴿يَعْرُجُ﴾، این ملک بعد از اینکه کارش تمام شد، ﴿يَعْرُجُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ كانَ مِقْدارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ﴾ خب بقیه بحث انشاءالله برای جلسه بعد.
پرسش: «یبتدئ الأمر» یا «الأمرَ»؟
پاسخ: «یبتدئ الأمرُ»؛ امری که روح است، «یبتدئ بتدبیر السماء». به عبارت توجه کنید.
پرسش: فاعل «یبتدئ» خدا نیست که بگوییم خدا ابتدا میکند امری را که عبارت از روح است به تدبیر سماء؟
پاسخ: یعنی خدا شروع میدهد امری را که عبارت از روح است به تدبیر سماء؟ خیلی عبارت جالبی نیست.
پرسش: یعنی موظف میکند؛ یا همان ابتدا میگیرد؟
پاسخ: باشد، «یبتدئ» به معنای لازم هم میآید: ابتدا کردن.