80/08/28
بسم الله الرحمن الرحیم
ادامه شرح حدیث دوم (148-149)/باب دوم در توحید و نفی تشبیه /شرح کتاب توحید صدوق
موضوع: شرح کتاب توحید صدوق/باب دوم در توحید و نفی تشبیه /ادامه شرح حدیث دوم (148-149)
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
بحث در این بود که واجب تعالی فاعل بإضطرار نیست. گفتیم اگر خدا بخواهد فاعل بإضطرار باشد، یا غیر او را مضطر میکند و یا خودش بر اثر تأثیری که در خودش میگذارد مضطر میشود. توضیح دادیم که غیر نمیتواند او را مضطر کند، به دو دلیل؛ و بعد وارد این شدیم که خودش هم ممکن نیست به وسیله تأثیری که در خودش میگذارد مضطر شود، به چهار یا پنج دلیل. دلیل اول را بیان کردیم و اما دلیل دوم.
دلیل دوم را من برعکس آنچه ایشان بیان کردهاند بیان میکنم؛ یعنی ایشان از جایی شروع کرده و به جایی ختم میکند، من از آنجایی که ایشان ختم کرده شروع میکنم و به آنجایی که ایشان شروع کرده ختم میکنم. به این صورت دلیل دوم بیان میشود:
هر موجودی که اقتضا کند امری را، یا به عبارت بهتر، هر موجودی که لازم داشته باشد امری را، به وسیله آن لازم کامل میشود؛ و هر موجودی که ملزوم امری باشد، به وسیله آن ملزوم کامل میشود؛ و هر موجودی که به لحاظ ذاتش اقتضا کند چیزی را، به وسیله آن چیز کامل میشود؛ و همچنین اگر موجب شود چیزی را. این یک قانون کلی است که هر موجودی که لازم باشد یا ملزوم باشد یا مقتضی و موجب باشد، به وسیله آن طرف دیگرش، یعنی ملزوم، لازم، موجَب و مقتضا کامل میشود. این یک مقدمه.
و خدا کامل هست و به وسیله چیزی کامل نمیشود؛ این دو مقدمه. پس نتیجه این است که خدا موجب نیست، مقتضی نیست، لازم چیزی نیست و ملزوم چیزی هم نیست.
خب، این تمام دلیل است. حالا میخواهیم از آن استفاده بکنیم. میخواهیم استفاده بکنیم این مطلب را که ممکن نیست که خدا بر خودش ایجاب کند امری را یا اقتضا کند امری را یا لازم داشته باشد امری را که به توسط آن امر مضطر بشود. تأثیری را نمیتواند اقتضا کند، خودش اقتضا کند. اگر بخواهد مقتضی باشد، لازمهاش این است که مستکمل باشد و خدا مستکمل نیست، پس مقتضی نیست؛ مقتضی شیئی نیست.
البته حتماً در ذهن شما خواهد آمد که پس این همه خلقی که خدا کرده، آیا مقتضی این خلقش نبوده؟ آیا موجب این خلقش نبوده؟ اینها را بعداً توضیح میدهیم. فعلاً نسبت به خلق خدا صحبتی نکنیم؛ آخر بحث همه اینها را توضیح میدهیم. چون تمام ادلهای که ما الان میخواهیم بیاوریم، حالا یا بیشتر ادلهای که باقی مانده، این مشکل را دارد که خدا نسبت به خلقش چیست؟ این سؤال میآید. آن را باید بعداً بحث کنیم. فعلاً بحثمان در این است که خدا نسبت به آنچه میخواهد بر خودش الزام کند مؤثر بشود؛ این را میخواهیم رد کنیم. حالا نقض میشود به خلق؛ نقض را جواب میدهیم انشاءالله.
پس اینطور شد که هر مقتضیِ شیئی، مستکمل به آن شیء است و خدا مستکمل نیست، پس مقتضی هیچچیز نیست؛ از جمله مقتضی آنچه خودش بر خودش باید اجبار کند نیست. این تمام دلیل دوم است که اگر دقت کرده باشید، فقط این نقضی که عرض کردیم باقی مانده و با قطع نظر از آن نقض، این دلیل کامل است.
خب، صفحه ۱۴۸ بودیم، پنج خط به آخر:
«و أیضاً من المحقق عند أهل الحق أنه سبحانه لا یوجب شیئاً» [1] .
«محقق عند اهل الحق»؛ «اهل الحق» مقابل فلاسفه است در اینجا، چون فلاسفه این حرف را قبول ندارند. ایشان اعتقاد به این حرف دارد. فلاسفه قبول ندارند. ایشان یک جایی، آن وقتی که میخواهد نقضی را که عرض کردم جواب بدهد، اصلاً از کل فلاسفه فاصله میگیرد و تصریح هم میکند که من مخالفم با آنها.
«و أیضاً من المحقق عند أهل الحق» این است که «أنه سبحانه لا یوجب شیئاً و لا یقتضی شیئاً و لا یلزم هو شیئاً»؛ لازم نمیباشد او چیزی را، که او بشود لازم و آن چیز بشود ملزوم. «و لا یلزمه شیءٌ»؛ و لازم نمیباشد او را شیئی. بله، «و لا یلزم هو شیئاً»؛ و لازم نمیباشد او شیئی را، که او بشود لازم و شیء بشود ملزوم. «و لا یلزمه شیءٌ»؛ و لازم نمیباشد او را شیئی، که شیء بشود لازم و او بشود ملزوم، عکس قبلی. «لا یلزم» یعنی لازم نمیباشد، نه لازم ندارد. «لا یستلزم» یعنی لازم ندارد. «لا یلزم» یعنی لازم نمیباشد. نه او لازم شیئی میباشد و نه شیئی لازم او میباشد. این چهار مطلب را در خدا نفی کردیم: خدا موجب نیست، خدا مقتضی نیست، خدا لازم نیست، خدا ملزوم نیست. این چهار تا را نفی کردیم.
پرسش: فرق این چهار مورد با یکدیگر چیست؟
پاسخ: آن دو تای سوم و چهارم که فرقشان روشن است؛ خدا ملزوم بشود با خدا لازم بشود که فرقش روشن است. موجب و مقتضی هم فرقشان روشن است، چون مقتضی یک خردهای از موجب پایینتر است. مقتضی باید یک چیزهای دیگری هم کنارش جمع بشود تا بشود موجب. البته مقتضی اعم است، اشتباه گفتم، مقتضی اعم است. گاهی مقتضی به نحو مقتضی تام با موجب یکی میشود. گاهی مقتضی است که باید چیزهایی در کنارش جمع بشود تا اقتضایش اثر بکند، این با موجب فرق میکند. پس فرق موجب و ایجاب و اقتضا، فرقشان به اخص و اعم مطلق است. آنوقت آن دو تای دیگر هم روشن است دیگر، لازم و ملزوم هم فرقشان روشن است.
پرسش: فرق اولی و سومی چیست؟
پاسخ: آن اولی و سومی دیگر، اولی و سومی، بله، سومی که خدا لازم باشد. خدا لازم باشد که این روشن است؛ لازم بودن یعنی معلول بودن، با موجب بودن و مقتضی بودن فرق دارد. پس دو تای اول و دوم با سومی فرق دارد، چون ایجاب، موجب بودن و مقتضی بودن با لازم بودن یکی نیست. لازم بودن یعنی معلول بودن، آنوقت موجب بودن و مقتضی بودن یعنی علت بودن. اینها مسلماً فرقشان ظاهر است. حالا با چهارمی؛ موجب بودن و مقتضی بودن با ملزوم بودن. ملزوم بودن هم نوعی علیت است اما اینطور نیست که مثل آن علیتهای صاف باشد. مثلاً ماهیت را میگویند که ملزوم است برای لوازم خودش؛ فرض کنید که اربعه ملزوم است برای زوجیت، اما نه به معنای موجب بودن و مصدر بودن، بلکه به معنای اینکه هرگاه این باشد آن هم هست، که حالت ایجاب در آن هست اما نه آن ایجابی که در علیت هست. فرق بین اینها همه چهار تا هست. منتها فرق بین آن اول و دوم با چهارمی خیلی زیاد نیست.
هیچکدام از این چهار امر در مورد خدا صادق نیست. این یک مطلب.
چرا صادق نیست؟ «و ذلک لأن المقتضی للشیء و الموجب له بذاته لابد و أن یستکمل به»؛ اگر چیزی بذاته مقتضی چیزی دیگر شد؛ «بذاته» را دقت کنید، تمام نکته کلام سر همین «بذاته» است. ایشان قبول دارد که خدا مقتضی است، قبول دارد که خدا موجب است، ولی «بذاته» را قبول ندارد؛ بعداً توضیحش میآید. «و ذلک لأن المقتضی للشیء و الموجب له بذاته لابد و أن یستکمل به»؛ اگر چیزی مقتضی چیزی دیگر شد و موجب چیزی دیگر شد، بذاته موجب شد، حتماً باید به آن چیز دیگر کامل شود، و خدا به هیچچیز کامل نمیشود، پس موجب نیست، مقتضی نیست، لازم نیست و ملزوم نیست.
در حالی که اگر بخواهد در خودش اضطرار و تأثیر بگذارد، لازم میآید که هم موجب باشد، هم مقتضی باشد، لازم باشد و هم ملزوم بشود. و گفتیم اینها باطل است، پس تأثیر گذاشتن خود خدا در خودش باطل است؛ حالا گذشته از اینکه اجتماع فاعل و قابل میشود که دلیل گذشتهمان بود، گذشته از این، اصلاً محال است که خدا مقتضی شیئی بشود، حتی مقتضی شیئی در خودش، چون لازمهاش استکمال است و استکمال در خدا ممنوع است، پس مقتضی شدن برای خدا ممنوع است.
پرسش: در این تعلیل، لازم و ملزوم ذکر نشده و دلیل اخص از مدعاست.
پاسخ: مقتضی و موجب و ملزوم و لازم؛ لازم هم همینطور است. اما چون بحث در لازم نبود، چون خدا را کسی لازم آن تأثیر قرار نمیدهد، اول قانون را بهصورت کلی گفت. چون کسی خدا را لازم آن تأثیر قرار نمیدهد، دیگر لازم را اصلاً در این «لأن» مطرح نکرد؛ چون واضح است که خدا لازم نیست. ممکن است ملزوم باشد، اما لازم نیست. این «لأن المقتضی للشیء و الموجب له بذاته و اللازم و الملزوم لابد و أن یستکمل به»، نگفته ولی هست، منتها احتیاج نداشته.
پرسش: آیا موجب و مقتضی شامل لازم و ملزوم هم میشود؟
پاسخ: یعنی موجب و مقتضی شامل لازم و ملزوم هم میشود؟ شامل ملزوم که میشود؛ عرض کردم با ملزوم تفاوت خیلی زیاد نیست. شامل ملزوم میشود، ولی شامل لازم نمیشود؛ چون موجب و مقتضی لازم نیستند، ملزوم هستند، لازم نیستند. ولی این لازم اصلاً احتیاج نبود که اینجا بحث بشود، چون تصور نمیشود در مورد خدا که خدا نسبت به آن تأثیرش لازم باشد. خدا نسبت به تأثیرش ممکن است بگویید ملزوم است، اما لازم بودنش واضح است که باطل است؛ لذا اصلاً این سومی را در اینجا، در «لأن» دیگر اصلاً مطرح نکرد شارح. ولی در اول مدعا مطرح کرد، چون یک امر کلی میخواست بگوید؛ یک امر کلی میخواست بگوید، مطرح کرد.
حالا بر فرض هم که لازم باشد مطرح کند، ما خودمان تقدیر میگیریم: «ذلک لأن المقتضی للشیء و الموجب له و اللازم و الملزوم»، تقدیر میگیریم که دیگر دلیل اخص از مدعا نشود؛ نگوییم بعضی از اقسام مدعا در دلیل اخذ نشده. نه، در دلیل مأخوذ است؛ حالا یا اخذش نکردیم از باب اینکه احتیاج به آن نداشتیم، یا اخذش نکردیم از باب اینکه میدانستیم شما خودتان اخذش خواهید کرد و تقدیر خواهید گرفت.
توجه کردید؟ توضیح این دلیل دوم، این دلیل دوم بسیار دلیل سنگینی است. با آن توضیحاتی که من از خارج عرض کردم و با دفع نقضی که بعداً میآید، با اینها روشن میشود و الا خود دلیل روشن نیست که هر چیزی که موجب باشد مستکمل است؛ این خیلی حرف عجیبی است. فلاسفه میگویند که خدا موجب همه موجودات است، پس باید مستکمل به همه موجودات باشد.
توجه کردید، گفتم قید «بذاته» که ایشان گفته خیلی قید مهمی است. ایشان معتقد است که خدا موجب است؛ توجه کنید، این را من جلوتر میگویم ولو هنوز وقتش نرسیده، ولی برای اینکه در ذهنتان نماند، تا همانجا هم بالاخره غنیمت است، ذهنتان مغشوش نشود. خدا موجب اشیا هست به وسیله امر ﴿کُن﴾ [2] ، نه بذاته.
پرسش: امر ﴿کُن﴾ همان فعل است؟
پاسخ: بله، همان امر ﴿کُن﴾؛ حالا فعل است بله دیگر، لفظ دیگر.
خدا موجب اشیاست، اما به وسیله امر، به وسیله حکم، نه به ذاتش. اینکه عرض میکنم «بذاته» مهم است برای همین است. ایشان قبول دارد که خدا موجب خلق است، مقتضی خلق است، علت خلق است، ولی نه خودش؛ که اگر خودش بخواهد مقتضی باشد و خودش را در کار بگذارد، معلوم میشود که نقصی داشته و با این علیت، با این ایجاب و با این خلق میخواهد خودش کامل بشود. ولی باید بدانیم که خدا موجب هست، نه «بذاته»؛ ذات کنار است. به لفظ ﴿کُن﴾، به همان امر و به همان حکم ایجاب میکند اشیا را و به وجود میآورد اشیا را. این نظر ایشان است. به درست و غلطش کار نداریم؛ میگویم با فلاسفه دارد فاصله میگیرد، ولی با مبنای خودش داریم مطلب را توضیح میدهیم. حالا مبنا درست است یا غلط است، آن بحث دیگری است.
پرسش: پس اشیایی که لازمه کمال و تمامیت هستند چطور؟ مثل فوق التمام بودن خدا که لازمهاش ایجاد است؟
پاسخ: هیچچیز نداریم. نداریم، اینها همه حرفهای فلاسفه است. ما اینها را نداریم اصلاً. یعنی اصلاً ایشان معتقد بود که برای خدا صفت علم هم نداریم؛ هیچ صفت کمالی نداریم. همین که فلاسفه میگویند عین ذات است، این را هم ایشان قبول نداشت. اصلاً برای خدا لازمی قائل نبود. ذات خدا بسیط محض است. عالم است یعنی جاهل نیست، نه یعنی صفت علم دارد؛ حتی صفت علم به نحو عینیت را قبول نداشت. پس هیچ لازمی برای خدا قبول ندارد. هیچ مقتضایی را برای خدا قبول ندارد. همه مقتضای امر او هستند. حالا باید سؤال بشود امرش مقتضای کیست؟ امرش مقتضای کیست؟ همان ﴿کُن﴾ از کجا آمده؟ حالا اینها همه حرف دارد، ولی بالاخره ایشان مبنایش این است.
«و أیضاً»؛ دلیل سوم. دلیل سوم را توجه کنید.
دلیل سوم خیلی تلگرافی است؛ این هم مختصر است و تقریباً مشکل است، باید با بیانات که عرض میکنم روشن بشود. خدا اگر بخواهد در خودش تأثیر بگذارد و با آن تأثیر، خودش را به کاری مضطر کند تا بشود فاعل بالاضطرار، آن تأثیر مسلماً غیر خود خداست. تأثیرِ خدا، غیر خداست؛ واضح است.
خدا قبل از تأثیر باید به این غیر نسبت داشته باشد؛ توجه کنید، قبل از تأثیر باید به این غیر نسبت داشته باشد. بعد از تأثیر هم باید به این غیر نسبت داشته باشد؛ در هر دو وقت، یعنی هم قبل از تأثیر و هم بعد از تأثیر. قبل از تأثیر به این غیر نسبت دارد چون میتواند این غیر را صادر کند. بعد از تأثیر با این غیر نسبت دارد چون این غیر را قبول میکند. پس علیایحال نسبت دارد. قبل از تأثیر نسبت دارد چون میتواند منشأ شود؛ بعد از تأثیر نسبت دارد چون میتواند قبول کند. فعلیایحالٍ به غیر نسبت دارد.
خب، حالا این نسبت به غیر از کجا پیدا شده؟ از ذات خودش پیدا شده. فیلزم که در ذات واجب تعالی نسبت به غیر باشد. حالا یا کل ذات را تشکیل بدهد یا جزء ذات؛ بیرون از ذات نباشد، یا جزء ذات را تشکیل بدهد یا کل ذات را. یعنی نسبت الی الغیر یا ذات خدا باشد یا داخل در ذات خدا باشد؛ یعنی یا کل ذات باشد یا داخل بشود، یعنی جزء ذات باشد. و هر دو باطل است. خدا نسبت نیست؛ نه نسبت هست و نه مشتمل بر نسبت هست.
بنابراین باید ذات خدا را از این نسبت خالی کرد؛ نه خود ذات را نسبت قرار داد و نه ذات را مشتمل بر نسبت قرار داد. و وقتی نسبت الی الغیر در ذات نبود، خود ذات نبود و داخل ذات هم نبود، نسبت الی الغیر حاصل نیست؛ یعنی آن تأثیر حاصل نیست. پس خدا تأثیری نمیگذارد در خودش تا خودش را مضطر کند و فاعل بالاضطرار شود. این هم خلاصه دلیل سوم ایشان.
«و أیضاً لو کان کذلک» [3] ، یعنی اگر خود خدا در خودش تأثیر بگذارد و خودش را مضطر کند، «لکانت النسبة إلی الغیر نفس ذاته أو داخلة فی ذاته»؛ نسبت الی الغیر یا خود ذات میشود یا داخلة فی ذاته میشود، که توضیح دادم. «تعالی الله عن ذلک علواً کبیراً»؛ «تعالی الله عن ذلک علواً کبیراً» یعنی این تالی باطل است. تالی باطل است: «لو کان کذلک» مقدم است، «لکانت النسبة إلی الغیر نفس ذاته أو داخلة فی ذاته» تالی است، «تعالی الله عن ذلک علواً کبیراً» یعنی این تالی باطل است، پس مقدم هم که «کان الله کذلک» است باطل است؛ یعنی خدا مؤثر باشد در خودش اضطرار را، در خودش تأثیری بگذارد که نتیجهاش اضطرار و فاعل بالاضطرار شدنش باشد. این هم باطل است. این هم دلیل سوم.
اما دلیل چهارم این است. دلیل چهارم را هم توجه کنید. باز هم در دلیل چهارم ما یک مقدار پیچ داریم. علتش این است که ایشان از فلاسفه که مبانیشان با ذهن ما مأنوس است فاصله میگیرد در اینجاها. چون فاصله میگیرد، ما لازم است که توضیح بیشتری بدهیم.
لازم است که ما توضیح بیشتری بدهیم به خاطر اینکه ایشان از مبانی فلاسفه فاصله میگیرد و ما با مبانی فلاسفه مأنوسیم. ایشان میگوید که اگر چیزی به نفس ذاتش علتی را ایجاب کند، لازم است که آن معلول در مرتبه ذات این علت مأخوذ بشود. دقت کنید ببینید چی عرض میکنم؛ اگر شیئی امری را به نفس ذاتش اقتضا کند، به نفس ذاتش ایجاب کند، که آن امر بشود معلول و این شیء بشود علت، لازم میآید که آن معلول در مرتبه ذات علت مأخوذ بشود. این هم یکی از جاهایی است که مخالفت میکند با فلاسفه. فلاسفه هیچ وقت معلول را در مرتبه ذات علت نمیآورند؛ ایشان دارد میآورد. لازم میآید که معلول در مرتبه ذات علت مأخوذ بشود. و در این صورت...
پرسش: به چه معنا در مرتبه ذات مأخوذ میشود؟
پاسخ: یعنی در مرتبه ذات قرار میگیرد دیگر؛ یعنی معلول در مرتبه ذات قرار میگیرد. عرض میکنم اینها مأنوس نیست با ذهن شما؛ اینکه فلاسفه گفتهاند معلول حتماً در مرتبه بعد از ذات است، ولی ایشان میگوید در مرتبه ذات.
ولی از مطلبی که بعداً ذکر میکند، که آن مطلب را میشود تتمه همین دلیل چهارم قرار داد و میشود دلیل پنجم گرفت، که من از اول هم گفتم یا چهار دلیل یا پنج دلیل، به خاطر همین مطلبی است که بعداً میآید. از مطلبی که ایشان بعداً ذکر میکند، معلوم میشود که در اینجا با فلاسفه مخالفتی ندارد؛ یک چیز دیگر در ذهنش است. و آن این است که اگر بگوییم علت به نفس ذاتش معلولی را اقتضا میکند، نه به تأثیری که در ذاتش است و نه به عواملی که بیرون از ذاتش است یا عواملی که به ذاتش ضمیمه میشوند و منشأ میشود، بلکه به نفس ذات بخواهد علت معلولی را اقتضا بکند، معنایش این است که هر وقت آن ذات باشد، با قطع نظر از همهچیز، این معلول هست. و اینی که میگوییم اگر ذات باشد با قطع نظر از همهچیز، معلول هم هست، معنایش این است که معلول در مرتبه ذات رفته است؛ چون با قطع نظر از همهچیز میبینیم این معلول با علت هست. یعنی نفس ذات علت، اینی که میگوییم نفس ذات، عنایت داریم؛ نفس ذات علت مقتضی این معلول شده، بهطوری که اگر این علت را از تمام ضمائم پاک کنیم، فقط ذاتش بماند و ذاتش، میبینیم معلول هست. معلوم میشود که این ذات و معلول با هماند؛ با هماند یعنی در یک مرتبهاند. پس اگر واجب تعالی به نفس ذاتش آن تأثیری را که عامل اضطرار اوست داشته باشد، یلزم که آن تأثیر که معلول اوست در مرتبه ذات او باشد.
دیگر بیشتر از این نمیشود بیان کرد مطلب را؛ اگرچه باز هم عرض میکنم هنوز در ذهن شما شاید این مطلب جا نیفتد، به خاطر انسی که به مطالب فلاسفه دارید که معلول از مرتبه ذات بیرون است؛ لازم ذات است، نه داخل در ذات، هرچقدر هم که معلول چسبندهای باشد، داخل در مرتبه ذات نیست. ولی ایشان برده در مرتبه ذات قرار داده، با همین بیانی که عرض میکنم؛ که اگر ما قطع نظر بکنیم از همهچیز و فقط ذات را ملاحظه کنیم، میبینیم این معلول همراهش هست. معلوم میشود این معلول آمده در ذات، که ما ذات را از همهچیز خالی میکنیم ولی این معلول هست؛ معلوم میشود در ذات آمده است.
پرسش: منظور همان چسبندگی معلول به علت نیست؟
پاسخ: نه، چسبندگی یک حرف دیگر است. ما این علت را از چسبندهها خارج میکنیم، خالی میکنیم و قطع نظر میکنیم، ولی میبینیم باز این هست. اگر این ذات بما أنها ذاتٌ، با قطع نظر از همهچیز این معلول را دارد، معلوم میشود این معلول در مرتبه ذات است دیگر. فلاسفه میگویند ذات با قطع نظر از همهچیز این معلول را ندارد؛ میگویند ذات با توجه به آن اقتضایی که دارد این معلول را دارد، که معلول بیرون ذات قرار میگیرد.
پرسش: اقتضای ذات از ذات میشه جدا کرد؟
پاسخ: اقتضای ذات از ذات جدا نیست، بله. اقتضای ذات از ذات جدا نیست؛ یعنی ذات چنان است که میتواند منشأ باشد. این «چنان است که میتواند منشأ باشد» یعنی قادرٌ، و قادرٌ عین ذات است، بیرون ذات نیست.
پرسش: پهمان نسبتی که اقتضای ذات با ذات است، همان نسبت به شیء و اثر نیست؟
پاسخ: نه دیگر، با اقتضا نه، با اقتضا نداریم. نه، با اقتضا نداریم؛ همان نسبت را با اقتضا نداریم. ببینید، خود ذات میتواند منشأ باشد و مقتضی باشد؛ این را فلاسفه میگویند. ولی این «میتواند مقتضی باشد» یعنی قدرت، و قدرت عین ذات است. این بیاید در ذات ایرادی ندارد، چون عین ذات است و ما هم معتقدیم که باید در ذات بیاید؛ قدرت باید در ذات بیاید. ولی قدرت منشأ یک مقدورهایی میشود؛ این مقدورها عین قدرت نیستند. اگر عین قدرت بودند، مقدورها هم میآمدند در ذات. معلول عین اقتضا نیست و الا همانطور که اقتضا... البته اقتضا به معنای مصدری نه ؛ اقتضا به معنای مصدری یک امر انتزاعی است. اقتضایی که همان که عرض میکنم منشأ اثر بودن است؛ منشأ اثر بودن عین ذات است. اگر خود اثر هم عین منشأ اثر بودن باشد، آن هم میشود عین ذات.
پرسش: پس منشأ اقتضا در ذات است.
پاسخ: بله، بله.
اما اینجور ما میگوییم، فلاسفه اینطور میگویند: ذات، منشأ اقتضا، و مقتضا. ذات با منشأ اقتضا یکی است؛ با اقتضا یکی نیست، با منشأ اقتضا یکی است. اما اثر نه با ذات یکی است و نه با منشأ اقتضا یکی است. ایشان میخواهد اثر را هم با ذات یکی کند. اثر را هم میخواهد با ذات یکی کند به این مناسبت که خود ذات دارد این اثر را میخواهد و این اثر را همراه دارد. ذات با قطع نظر از همهچیز این اثر را دارد؛ اگر با قطع نظر از همهچیز این اثر را دارد، معلوم میشود این اثر در ذات است دیگر. چون شما از همهچیز قطع نظر کردید و فقط به ذات توجه کردید، میبینید اثر هست؛ پس معلوم میشود اثر در ذات است.
یک مقداری اینجا عرض میکنم تسامح هست؛ اگر تسامح را قبول کنیم حرف ایشان را قبول میکنیم، اگر از تسامح بگذریم حرف ایشان را قبول نمیکنیم. ولی واقعش را اگر نظر بکنید، ذات است و منشأیت اثر است که این دو تا عین هماند، و اثر است که این دیگر عین ذات نیست. و ما وقتی به ذات توجه میکنیم، اثر را نمیبینیم؛ ما وقتی به ذات توجه میکنیم منشأیت اثر را میبینیم، نه اثر را. ولی ایشان کاری کرده که اثر هم افتاده در ذات. دیگر غیر از این نمیشد توجیهش کرد، و الا معلول در مرتبه علت نیست؛ ایشان ادعا میکند معلول در مرتبه علت است.
پس خلاصه حرف را جمع کنیم، حالا با قطع نظر از هرچی که مخالف فلاسفه است. مطلب این است که ایشان میگوید اگر خدا به نفس ذاتش مؤثر باشد در خودش که اضطرار را بر خودش تحمیل کند، لازم میآید که این معلول خدا که همان تأثیرش است که منشأ اضطرار شده، این در ذات خدا مأخوذ باشد و این واضح البطلان است، یعنی تالی باطل است؛ پس اینکه خدا منشأ آن اثر باشد، اثری که بتواند او را فاعل بإضطرار کند، این هم باطل است. پس خدا هم نتوانست منشأ اثر باشد، همانطور که غیر خدا هم نتوانست. این هم دلیل چهارم.
پرسش: آیا ایشان بر اساس مبنای عرفا صحبت نمیکند که مقام ذات قبل از مقام احدیت و واحدیت است و قید «بذاته» را اینگونه تفسیر میکند که در مقام ذات همهچیز را نفی میکند و اثبات را به مقام واحدیت میبرد؟
پاسخ: بله، ایشان... بله، مسلم است، مسلم است ایشان میخواهد در مقام ذات همهچیز را نفی کند؛ و آنوقت باز همان ذاتی که عرفا میگویند که حتی از اسما و صفات هم خالی است. ولی ایشان میخواهد بگوید معلول میرود توی ذات؛ این را چطور میشود درستش کرد؟
پرسش: در مقام واحدیت چطور؟ فلاسفه مقام ذات و واحدیت را یکی گرفتهاند و تفکیک نکردهاند.
پاسخ: در مقام واحدیت، در مقام ذات چه؟ اصلاً نمیآید معلول؛ معلول نمیآید در مقام ذات، حتی بنابر نظر عرفا. اگر عارف میگوید که ذات هست و هیچچیز دیگر نیست، بعد اسما و صفاتاند؛ درست؟ اول ذات است و هیچچیز نیست، بعد اسما و صفاتاند. اسما و صفات تجلی خداست؛ حالا نمیگوییم معلول. تجلی خداست. خدا نسبت به اسما و صفات فاعل بالاضطرار است یا نیست؟ اگر فاعل بالاضطرار باشد، به چه وسیله هست؟ به وسیله تأثیری که خودش در خودش گذاشته قبل از اینکه منشأ اسما بشود. آن تأثیر را ایشان میگوید در ذات خودش رفته، در حالی که تأثیر در ذاتش نمیرود.
پرسش: در عرفان، شئون خدا تجلی میشود و دیگر علیت و معلولیتی نیست که بحث فاعل بالاضطرار مطرح شود.
پاسخ: خب، اگر از این راه پیش بیایند یک حرف دیگر است، اما ایشان از این راه دارد پیش میآید که خدا در خودش اثر بگذارد و به خاطر این اثر مضطر شود، بعد که مضطر شد اسما و صفات را صادر کند. ببینید، اضطرار قبل از صدور اسما و صفات است، تأثیر هم قبل از اضطرار است؛ تأثیر میآید در ذات. حتی بنابر نظر عرفا هم اگر حساب کنید، این تأثیر مال اسما و صفات نیست، یعنی توی مرحله اسما و صفات نمیآید؛ قبل از اسما و صفات میآید، یعنی میآید در ذات. آنوقت باز همین اشکالی که کردیم پیش میآید، مگر همان حرف فلاسفه را بگوییم، نه خود اثر.
«و أیضاً لو کان وجب علیه شیءٌ بنفس الذات» [4] ؛ این «بنفس الذات» مهم است، ایشان هی مطرحش میکند. اگر شیئی بر خدا واجب باشد به نفس ذات خدا، یعنی نفس ذات خدا عامل شود برای این اثر، «لکانت المعلولات فی مرتبة الذات»؛ لازمهاش این است که معلولات در مرتبه ذات قرار بگیرند. و واقع شدن معلولات در مرتبه ذات محال است، پس اینکه واجب شود بر خدا شیءٌ بنفس الذات، این هم محال است. این هم دلیل چهارم.
دلیل پنجم ایشان تقریباً شبیه دلیل چهارم است و شاید اصلاً فرقی هم نداشته باشد؛ احتمالاً تکمیل همین دلیل چهارم باشد. ایشان میفرماید به فلاسفه که مراجعه میکنیم، میبینیم اجازه نمیدهند که لازمِ ماهیت در مرتبه ذات ماهیت باشد؛ یعنی در مرتبه ذات ماهیت، چیزی را بر ماهیت واجب نمیکنند. اگر لازمی برای ماهیت قائلاند، در مرتبه بعد از ذات قائلاند؛ یعنی میگویند: «الماهیة من حیث هی لیست إلا هی». «لیست إلا هی» یعنی تمام لوازم را نفی میکنند. در مرتبه ذات ماهیت که رسیدید، «لیست إلا هی»، یعنی حتی لوازم هم آنجا نیست. بله، بعد از مرتبه ذات که بگذرید، وجود را افاضه کنید و چه بشود، آنوقت تازه لازمها شروع میشود. فلاسفه که لازمهای ماهیات را بیرون از ذات میکنند، چگونه راضی میشوند که چیزی را در ذات خدا واجب کنند بر خدا؟ اگر در ذات ماهیت چیزی را واجب نمیکنند و آن واجبات ماهیات را بعد از ذات ماهیات قرار میدهند، ماهیت اگر به گردش درآید، چطور حاضرند که در مورد خدا اجازه بدهند که اثرش و لازمهاش داخل ذاتش بشود؟
جواب همان بود که آنها اثر را داخل ذات نمیکنند؛ ایشان حرفش تمام این است که اثر میرود داخل ذات. وقتی رفت داخل ذات، مشکل درست میشود. فلاسفه اجازه نمیدهند که اثر در داخل ذات بشود. ایشان فکر میکند چون به نفس ذات، خدا این اثر را دارد، پس این اثر باید بیاید در ذات؛ در حالی که اثر در ذات نمیآید، منشأیت اثر در ذات است، نه خود اثر. یعنی ذات طوری است که منشأ اثر است؛ یعنی این ذات را من حیث هی که ملاحظه کنید، میبینید ذات هست، عین علم هست، عین قدرت هست، عین کذا و کذا هست. البته عارف این را قبول نمیکند، میگوید ذات خالی است و عین هیچکدام اینها نیست. ولی فیلسوف میگوید ذات هست، عین علم هست، عین قدرت هست، عین اراده هست و عین اوصاف کمالی دیگر هست. تا اینجا فقط ذات است؛ یعنی ذات را فیلسوف اینطوری معنا میکند. عارف ذات را خالی معنا میکند، فیلسوف ذات را عین این کمالات معنا میکند. در این ذات، هم عارف میگوید آن اثر نیست و هم فیلسوف میگوید آن اثر نیست؛ ولی ایشان اثر را آورده توی ذات و مشکل درست شده. منشأیت اثر باید در ذات بیاید، نه خود اثر.
حالا احتمال دارد که ایشان خود منشأیت اثر را هم اجازه ندهد که در ذات بیاید؛ همین هم هست که قبلاً گفت قدرت را نمیشود عین ذات گرفت. قدرت یعنی منشأیت اثر؛ این را هم ایشان اجازه نداد که در ذات وارد بشود. روی همان مبنای خودش الان دارد میگوید منشأیت اثر را هم نمیتوانی در ذات قرار بدهی، تا چه برسد به اینکه خود اثر را.
پس خلاصه حرف پنجم ایشان، که شاید هم تتمه حرف چهارم باشد، این است که شما اجازه نمیدهید که ماهیات به نفس ذاتشان مستلزم بعضی از امور باشند، یعنی مشتمل بر لوازم باشند؛ چگونه ذات واجب را که بینهایت اعظم است از ماهیات، اجازه میدهید که مشتمل بر اثرش باشد، مشتمل بر معلول باشد و معلول در مرتبه او باشد؟
«کیف»، یعنی چگونه معلول خدا میتواند در مرتبه خود خدا و در مرتبه علت باشد، در حالی که فلاسفه «لا یجوزون ذلک» را حتی در ماهیات؟ «ذلک» یعنی «کون الشیء واجباً علی شیء بنفس الذات» را؛ این را اجازه نمیدهند «فی سائر الماهیات». «فی سائر الماهیات» متعلق به «لا یجوزون» است. چگونه شما اجازه میدهید که معلولات خدا در مرتبه ذات خدا قرار بگیرد، در حالی که خودتان اجازه نمیدهید در سایر ماهیات «ذلک» را؟ «ذلک» یعنی چه؟ یعنی «کون الشیء واجباً علی شیء بنفس الذات». این «بنفس الذات» برای ایشان مهم است؛ همهجا که به مشکل برخورد کرده به خاطر همین است که «بنفس الذات» را گفته. بله، خدا مؤثر هست، خدا منشأ اثر هست، موجب هست، مقتضی هست، ملزوم لوازمی هست، ولی به نفس ذاتش نیست. ذات را باید منعزل کرد از همهچیز.
«کما یقولون فی الماهیة من حیث هی أنها لیست إلا هی»؛ «أنها لیست إلا هی» مقول «یقولون» است، مفعول «یقولون» است. در ماهیت من حیث هی، که ماهیت به لحاظ ذاتش باشد، آنها میگویند «لیست إلا هی». «حتی» به این صورت که «کانت» لوازم این ماهیت در این مرتبهای که ماهیت من حیث هی است، لوازمشان «مقطوع النظر عنها» هستند. حتی لوازم این ماهیات در این مرتبه ذاتشان «مقطوع النظر عنها» هستند، یعنی مورد توجه نیستند. خب، اگر همه چیز را از ماهیات چنان سلب میکنید که حتی به لوازمشان هم توجه ندارید در مرتبه ذات، چگونه اجازه میدهید که در مورد خدا لوازم را درون ذات ببرید؟
پرسش: در مرتبه ذات ماهیت، لوازم هستند اما ما به آنها نظر نداریم؟
پاسخ: بله، در مرتبه... هست و نظر نداریم. هست و نظر نداریم در ماهیت چون خالی از وجود نمیتوانیم بکنیم، لوازم همراهش هست. اگر توانستیم ماهیت را خالی از وجود بکنیم، لوازم هم از آن میافتد. چون نمیتوانیم خالیاش بکنیم از وجود، لوازم همراهش هست، منتها ما قطع نظر میکنیم. قطع نظر میکنیم یعنی چی؟ یعنی میگوییم در مرتبه ذات این ماهیات، این لوازم نیستند؛ اینها مال بعدند. یعنی ذات را وقتی تصور میکنید، لازم در ذهن نمیآید؛ نه یعنی اینکه بگویید این ذات این لوازم را دارد که بعداً دیگر با نظره دوم لوازم برایش میآید. مثلاً اربعه را میخواهید تصور کنید، در ماهیت اربعه زوجیت نیامده، ولی شما میدانید که این ماهیت از زوجیت جدا نیست، لذا زوجیت را هم همراهش میآورید.
پرسش: یعنی لوازم ماهیت در مرتبه وجود ثابتاند و به نفس ذات نیستند؟
پاسخ: نخیر، لوازم ماهیت در ظرف وجود برای ماهیت ثابتاند، در حالی که ذاتیات ماهیت با قطع نظر از وجود برای ماهیت هستند؛ یعنی در همان موطنی که ماهیت تقرر دارد، ذاتیاتش را دارد ولی لوازمش را ندارد.
پرسش: پس فرق است بین ذاتیات و لوازم؟
پاسخ: بله دیگر، ذاتیات یعنی آنهایی که داخل در ذاتاند. شما میتوانید ذاتیات را در درون ذات ماهیت ببرید، لوازم را نمیتوانید ببرید. ما میگوییم معلولات خدا را اگر در داخل ذات خدا بردیم، معلولات میشوند ذاتیات خدا، میشوند اجزای ذات خدا؛ مشکل درست میشود. لوازم را نباید در درون ذات ببری، در حالی که اگر نفس ذات را مقتضی قرار بدهی، لوازم درون ذات میآید.
خب، چگونه اجازه نمیدهند این مطلب را در سایر ماهیات، ولی «أباحوا ذلک فی الواحد الحق»؟ اباحه میکنند و مجاز میدانند «ذلک»، یعنی «کون الشیء واجباً علی شیء بنفس الذات» را «فی الواحد الحق»؛ در واجب تعالی اجازه میدهند، اما در ماهیت که بینهایت از واجب تعالی پایینتر است اجازه نمیدهند! «تعالی الله عن ذلک علواً کبیراً». این را عرض کردم، این «کیف و لا یجوزون ذلک» را میشود تتمه دلیل چهارم بگیرید که ظاهراً بهتر هم هست، و میشود یک دلیل مستقل هم قرار بدهید.
پرسش: اینکه ایشان میگوید اثر داخل در مؤثر است، فقط به خاطر این است که اثر و مؤثر را از هم جدا نمیداند ؛
پاسخ: به خاطر این میگوید... به خاطر این است که میگوید این علت به نفس ذات میخواهد علت بشود. اگر بخواهد به نفس ذات علت بشود، مشکل درست میشود.
پرسش: ... و علیت را به تشأن برمیگرداند اما مشکل فلاسفه این است که چون ذات و واحدیت را یکی گرفتهاند، برای ذات معلول قائل شدهاند، در حالی که اگر علیت را تشأن بگیریم این مشکل پیش نمیآید.
پاسخ: اگر اینطور باشد، اثر با مؤثر یکی میشود، پس باید اسما و صفات با ذات یکی بشوند؛ اسما و صفات با ذات باید یکی بشوند.
پرسش: ذات که قبل از اسما و صفات است؛ ذات تجلی دارد و در مقام واحدیت همهچیز در آن هست.
پاسخ: ذات متجلی است؟
پرسش: ذات تجلی دارد.
پاسخ: تجلی دارد یعنی از تجلیاش اسما و صفات درست شد. اسما و صفات تجلی ذاتاند؛ شما میفرمایید اگر تجلی باشند و تشأن باشند، دیگر در درون ذات میروند یا نمیروند؟
پرسش: در مقام واحدیت همه چیز است.
پاسخ: نه مقام واحدیت؛ قبل از واحدیت، یعنی قبل از اسما و صفات، خدا میخواهد منشأ اسما و صفات بشود
پرسش: ...
پاسخ: من به آن کار ندارم، میخواهم بگویم شما الان آمدهاید با تشأن مسئله را حل کنید که اگر تشأن بود این مشکلی که ایشان میگوید پیش نمیآمد.
پرسش: عرضم این است که ایشان وقتی میگوید اثر داخل در مؤثر میشود، فقط به خاطر این است که مبنای عرفا را قبول کرده و با مبنای عرفا به فلاسفه حمله میکند؛
پاسخ: یعنی چون فلاسفه قائل به علیت شدهاند به محذور افتادهاند، ولی اگر حرف عرفا را قبول بکنیم که قائل به تشأناند این محذور پیش نمیآید؟ همین را میخواهید بفرمایید دیگر؟
پرسش: نه این را نمیخواهم بگویم. میگویم که فلاسفه بین اثر و مؤثر فاصله انداختهاند و اثر را قبول کردند و مؤثر را از آن جدا میدانند، در حالی که نباید این جور باشد باید در داخل بمانند. درحالی که فلاسفه داخل نمیدانند اثر و مؤثر را از هم جدا میدانند. ایشان چون مبنای عرفا را گرفتهاند به فلاسفه حمله میکند.
پاسخ: باید داخل بدانیم یا نباید داخل باشه؟
پرسش: باید داخل باشه،
پاسخ: ایشان میگوید نباید داخل باشد! ایشان میگوید نباید داخل باشد؛ میگوید «لکانت المعلولات فی مرتبة الذات».
پرسش: منظور ایشان از مرتبه ذات، ذات به معنای عرفاست که عاری از اسما و صفات است، ولی فلاسفه مقام واحدیت را ذات گرفتهاند و به اشتباه افتادهاند؛ در مقام واحدیت اثر در مرتبه ذات هست و با مؤثر یکی است.
پاسخ: در مرتبه ذات باید بگیرید؟
پرسش: بله، اثر در مرتبه ذات احدیت هست. یعنی که اثر و مؤثر در آنجا یک چیز است.
پاسخ: در مقام واحدیت؛ شما الان دارید بحث فلاسفه را میکنید؟
پرسش: بله.
پاسخ: اگر بحث فلاسفه است، واحدیت و احدیت را بگذارید کنار. دیگه یک تکه از عرفان، یک تکه از فلسفه نه.
پرسش: اگر غیر از این باشد چگونه ایشان مبنای فلاسفه را متوجه نشده؟
پاسخ: متوجه شده و قبول نکرده، نه که متوجه نشده؛ الان درگیریاش با فلاسفه را صبر کنید میآید. میگوید لازم میآید اثر در مؤثر بیاید.
پرسش: فلاسفه این را نمیگویند.
پاسخ: فلاسفه نمیگویند، ولی متوجه نشدهاند که کارشان مشکل دارد. میگوید نباید باشد؛ میگوید بنابر حرف شما لازم میآید که باشد، ولی نباید باشد. بله، لازمه کلامشان این است که باید باشد، نه اینکه حتماً باید باشد. ایشان خودش قبول ندارد که باید باشد؛ اگر معلول در مرتبه علت باشد که همه فاسد میدانند، ایشان هم فاسد میداند.
پرسش: در مقام ذات نباید باشد در مقام واحدیت باید باشد. و چون در مقام واحدیت باید باشد، فلاسفه هم باید بگویند باید باشد. چون واحدیت را مقام ذات میگیرند. منتها چون مقام ذات را واحدیت گرفتند به اشتباه افتادند.
پاسخ: در مقام واحدیت باید آثار ذات باشد یا آثار واحدیت؟ در مقام واحدیت آثار واحدیت هم نیست. آثار ذات اگر باشد خود آثار است؛ مقام واحدیت آثار ذات است. خود واحدیت آثار ذات است. اگر در مقام واحدیت آثار ذات باید باشد که خب بله، هست، خودش است؛ اما اگر آثار واحدیت باید در مقام واحدیت باشد، باز هم مشکل درست میشود.
پرسش: بنا بر حرف ایشان به عرفا هم اشکال میشه کرد.
پاسخ: بله، اشکالش را عرض کردم تشأن مسئله را حل نمیکند. تشأن مشکل را حل نمیکند. حالا در ذهن ایشان چه میآید من اصلاً نفهمیدم؛ تشأن مشکل را حل نمیکند.
خب، بعد مطلبی که حالا میخواهد بیاید؛ ایشان پنج تا دلیل آورد. در بسیاری از این ادله، موجب شدن خدا را منکر شد.
در دلیل دوم صریحاً موجب شدن را منکر شد.
در دلیل سوم گفت اگر موجب شود، «لکانت النسبة إلی الغیر نفس ذاته أو داخلة».
در دلیل چهارم گفت اگر خدا به نفس ذاتش موجب شود، «لکانت المعلولات فی مرتبة الذات».
در همه اینها موجب شدن را منکر شد، منتها در هر جا به یک عبارتی.
بعد اشکال میشود که اگر خدا موجب نباشد، پس این همه خلقها را چطوری خلق کرده؟ موجب این خلایق بوده یا نبوده؟ مقتضی این خلایق بوده یا نبوده؟ اگر مقتضی نبوده، اینها از کجا آمدهاند؟ اگر هم مقتضی بوده که پس این اشکالات هست.
ایشان جواب میدهد که خدا مقتضی هست، ولی به نفس ذاتش مقتضی نیست. همانطور که عرض کردم، میگوید موجودات به ذات خودشان واجب میشوند؛ موجودات به ذات خودشان واجب میشوند، نه به وسیله خدا واجب بشوند. واجب بالذات میشوند، نه واجب بالغیر. این البته عرض میکنم رهزن نشود برایتان! این رهزن نشود برایتان، عمداً گفتم؛ عمداً گفتم که میخواهم ردش کنم: واجب بالذات میشوند نه واجب بالغیر. ایشان این را نمیخواهد بگوید! و این را گفتم برای اینکه یکوقت در ذهنتان اگر آمده، ردش کنم.
ایشان میگوید که خود اشیا واجب میشوند. ببینید، سه جور ما میتوانیم وجوب را برای اشیا درست کنیم؛ سه جور وجوب را برای اشیا درست کنیم. خوب دقت بکنید:
یکیاش این است که حالا به تعبیر عرفی و به تعبیر تسامحی، بگوییم ذات خدا مثل مثلاً سیم برقی که وصلش میکنیم به یک میلهای و آن میله هم برقدار میشود، ذات خدا بیاید و با این اشیا یک رابطه آنچنانی برقرار کند و از وجوب خودش به اینها بدهد و اینها بشوند واجب. این یک وجوب است؛ این وجوب بالله سبحانه است که ایشان ردش میکند و هیچکس هم ادعا نکرده. هیچکدام از فلاسفه ادعا نکردهاند، ولی ایشان دارد آن را رد میکند که خدا، همانطور که عرض میکنم سیم برق را وصل میکنید به میله آهن و میله آهن برقدار میشود، حالا خدا با تسامح وصل بشود به این موجودات، یک جوری حالا یک ارتباطی، که از وجوب او سرایت کند به اینها، که اینها واجب بشوند بالله سبحانه.
پرسش: به این واجب بالغیر نمیگویند؟
پاسخ: نه، این واجب بالغیر نیست، نخیر. این را واجب بالغیر فلاسفه نمیگویند؛ حالا هر کی گفته نمیدانم، این واجب بالغیر نیست. این یعنی واجب شدن به وجوب خدا؛ یعنی همان وجوبی که مال خداست بیاید اینجا.
پرسش: به ایجاب خدا چطور؟
پاسخ: بله، اجازه بدهید من حرفها را بگویم، همه روشن میشود الان. الان این را که من دارم میگویم تصور بکنید، بقیهاش انشاءالله گفته میشود و آن حرف شما هم در آن هست.
پس اینطور شد که خدا از وجوب خودش بدهد که این بشود واجب بالغیر؛ این جور واجب بالغیر را ما قبول نمیکنیم. این اول.
دوم اینکه نه، خود به خود اشیا بشوند واجب، بدون اینکه خدا در ایجاب آنها دخالتی بکند؛ خود به خود بشوند واجب. که همانطور که خود خدا خود به خود واجب است، اینها هم خود به خود واجب بشوند. اینها میشوند واجب بالذات؛ این را هم کسی نگفته و ایشان هم نمیگوید. این دو تا.
سوم اینکه خدا امر کند؛ این را دقت کنید، این سومی مهم است. سوم اینکه خدا امر کند به اشیا که باشید. با این امرِ خدا، اشیا واجب میشوند؛ واجب میشوند نه اینکه خدا به آنها وجوب را داده باشد، خود به خود بر اثر اینکه اقتضای امر خدا این بوده که تخلف نکند، خود به خود اینها واجب میشوند. دقت میکنید چه عرض میکنم؟ خدا امر میکند به اشیا؛ با امری که به اشیا میکند، از باب اینکه امرش تخلف ندارد، اشیا خود به خود واجب میشوند. وقتی واجب شدند، خدا به آنها وجود میدهد.
پس وجود بعد از وجوب است، اما وجوب از کجا آمد؟ وجوب به ذات آمد، از ذات خود موجودات آمد. خدا به آنها وجوب نداد، خدا به آنها دستور داد. آن دستور منشأ شد که این موجودات به لحاظ ذاتشان واجب بشوند، چون دستور تخلفپذیر نیست. وقتی واجب شدند، خدا به آنها وجود داد. این حرف ایشان است؛ فلاسفه این حرفها را نمیزنند! فلاسفه این حرفها را نمیگویند. فلاسفه میگویند که، همانطور که ایشان اشاره کردند، خدا ایجاب میکند؛ اولاً واجب میکند شیء را، نه به وجوب خود خدا و نه اینکه خدا از وجوبش چیزی به آنها میدهد مثل آن فرض اول، مثل آن سیم برقی که عرض کردم؛ اینجور وجوب نمیدهد خدا. خدا ایجاب میکند، از باب اینکه یک شیء خارجی و خارج از خودش را واجب الوجود میکند؛ بعد که واجب الوجود کرد، به آن وجود میدهد.
پرسش: پس فرق این با اینکه میگویند ایجاب میکند و وجود میدهد چیست؟
پاسخ: ایجاب میکند یعنی خود شیء به ذاتش نمیتواند واجب بشود؛ خدا واجبش میکند. خدا واجبش میکند، بعد به آن وجود میدهد.
پرسش: وقتی واجبش کرد، موجود نمیشود؟
پاسخ: وقتی واجبش کرد، واجب میشود؛ بعداً به آن وجود میدهد، نه وجوب، بعداً به آن وجود میدهد. اول واجبش میکند، بعداً به آن وجود میدهد. این را فلاسفه میگویند.
ایشان میگوید که اول امر میکند؛ امر که کرد، از باب اینکه امرش تخلفپذیر نیست، شیء واجب میشود به ذات خودش، نه اینکه خدا وجوب را به آن داده باشد. چون شیء نمیتواند تخلف کند، واجب میشود. بعد که واجب شد، خدا به آن وجود میدهد.
پس اشیا واجب بالذات میشوند، منتها بعد از امر؛ نه واجب بالذاتِ بدون امر که خود خداست. واجب بالذات بدون امر که خود خداست برای اشیا نیست؛ واجب بالذات به دنبال امر برای اشیا هست. یعنی خدا به آنها وجوب را نمیدهد؛ نه آنجور وجوبی که مثل سیم برق عرض کردم که از وجوب خودش به آنها بدهد، و نه وجوب جدا به آنها بدهد، بلکه امرشان میکند. چون این امر تخلف نمیکند، اینها باید باشند؛ این اشیا باید موجود بشوند. باید موجود بشوند یعنی واجب میشوند. واجب که شدند، آنوقت خدا به آنها وجود میدهد.
پس توجه کردید چند جور وجوب درست کردیم:
یکی اینکه واجب بشود به نفس ذاتش بدون امر؛ این مخصوص خداست. اشیا اینچنین وجوبی ندارند. وجوب بالذاتی که بدون امر و بدون حکم میباشد، این مخصوص خداست.
یک وجوب بالذاتی است که از ناحیه امر و حکم میآید؛ که خدا امر میکند و حکم میکند، بعد شیء ذاتش واجب میشود. احتیاج ندارد که خدا به آن وجوب را بدهد، بلکه ذاتش واجب میشود، بعد خدا به آن وجود میدهد.
سوم اینکه خدا قبل از اینکه شیء را موجود کند، به آن وجوب بدهد، وجوب؛ نه اینکه او خودش واجب شود با امر، بلکه خدا به آن وجوب را افاضه کند، بعد از اینکه وجوب را افاضه کرد و او واجب بالغیر شد، وجود را به آن افاضه کند؛ که این سومی را فلاسفه میگویند.
پس اولی که واجب بالذات است، مخصوص خداست.
دومی که یک نوع واجب بالذات و یک نوع واجب بالغیر است، حرف ایشان است.
سومی که فقط واجب بالغیر است، حرف فلاسفه است.
پرسش: ...
پاسخ: اولی نه، مخصوص خداست؛ اولی مخصوص خداست. دومی و سومی وجوب بالغیر است. دومی و سومی هر دو وجوب بالغیر است و وجوب بالغیر هم در آن دو تفسیر است. هر دو وجوب بالغیر است، منتها وجوب بالغیری که ایشان میگوید با وجوب بالذات جمع میشود. وجوب بالغیری است که با وجوب بالذات جمع میشود؛ البته وجوب بالغیر اسمش را ایشان نمیگذارد، وجوب بالغیر اسمش را نمیگذارد. معنایش این است.
پس توجه کردید سه تا فرض را گفتیم:
یکی اینکه واجب شود شیء به خودی خود، بدون اینکه دستوری باشد؛ این واجب بالذات است و شریک هم ندارد.
دوم اینکه واجب شود به خودی خود، منتها بعد از امری که از خدا میرسد؛ این واجب، اسمش را ایشان واجب بالذات گذاشته. شیء به خودش واجب میشود، منتها به دنبال امری که خدا کرده.
سوم اینکه واجب شود به وجوبی که خدا به او میدهد، نه به امری که کرده؛ این را فلاسفه میگویند.
پس این بزرگوار با فلاسفه هر دو معتقدند که باید شیء واجب شود، بعد موجود شود؛ ولی ایشان میگوید خودش واجب میشود به دنبال امری که خدا کرده، فلاسفه میگویند واجب میشود به خاطر وجوبی که خدا به آن داده، و بعد از این وجوب، موجود میشود. پس فقط فرق در همین است که این شیء که واجب میشود، بعد از امر به نفس ذاتش واجب میشود، یا نه، با وجوبی که خدا به آن افاضه میکند واجب میشود؟ ایشان میگوید بعد از امر به نفس ذاتش واجب میشود و به ایجاب خدا واجب نمیشود؛ یعنی وجوب را خدا به آن نمیدهد، فقط خدا به آن وجود میدهد. فلاسفه که گفتند اول واجب وجوب میدهد و بعد وجود میدهد، اشتباه کردند؛ فقط خدا اول امر میکند، بعد آنها واجب میشوند و بعد وجود میدهد.
خب، پس با این بیان روشن شد که خدا مقتضی اشیا به نفس ذاتش نیست. خدا مقتضی اشیا به وسیله آن امر است. اشیا را اقتضا میکند اما به وسیله آن امر اقتضا میکند، نه به نفس ذات. اگر بخواهد به نفس ذات مقتضی باشد، این اشکالاتی که گفتیم پیش میآید. خب، اگر خدا بخواهد در خودش تأثیر بگذارد و خودش را فاعل بالاضطرار کند، حتماً به نفس ذاتش مؤثر میشود و همه این مشکلاتی که گفتیم درمیآید. بعد نقض میکنید که اگر خدا مقتضی نیست، پس این همه خلق را چطوری آفریده؟ میگوییم خدا به نفس ذاتش این خلایق را نیافریده؛ خدا به وسیله امر این خلایق را آفریده. این مشکل را حل کرد ایشان.
«نعم الأشیاء إنما تجب بذواتها» [5] ؛ تمام عبارات با قطع نظر از توضیحاتی که از خارج عرض کردم نامفهوم است! برای شماها که با کلمات فلاسفه مأنوسید، تمام مطالب ایشان نامفهوم است، مگر آن توضیحاتی را که از خارج عرض کردم شما در این عبارت بیاورید. «نعم الأشیاء إنما تجب بذواتها»؛ همینجا که رسیدیم، هیچکس قبول نمیکند که اشیا «تجب بذواتها»! یعنی همه واجب الوجودند؟ همه خدایند؟ هیچکس قبول نمیکند این حرف را، ولی با آن توضیحی که عرض کردم روشن میشود؛ یعنی بعد از اینکه خدا امر کرد، چون امرش تخلفپذیر نیست، اینها ذاتشان واجب میشود، نه اینکه خدا وجوب را بدهد، خدا فقط امر میکند. بعد از اینکه ذاتشان واجب شد، خدا به آنها وجود میدهد و موجودشان میکند.
«نعم الأشیاء إنما تجب بذواتها لأنه»، یعنی لأن الله، «حکم بوجودها و أمر بشهودها»؛ حکم کرد که موجود بشوند و امر کرد به اینکه مشهود بشوند. «إذ لا راد لقضائه»؛ خب، چرا با حکم خدا آنها واجب میشوند؟ این دلیل برای وجوب است. خب، گفتش چون خدا حکم کرد؛ ممکن است کسی بگوید خب خدا حکم کرد، چرا واجب بشوند؟ میگوید: «إذ لا راد لقضائه و لا معقب لحکمه»؛ نه کسی میتواند قضای خدا را رد کند و نه کسی میتواند حکم خدا را تأخیر بیندازد. «معقب» یعنی عقباندازنده؛ کسی حق ندارد حکم خدا را تأخیر بیندازد. دستور خدا باید اجرا بشود؛ اگر باید اجرا بشود، پس پشت سر دستور، وجوب هست. اگر خدا امر کرد، حتماً شیء باید واجب بشود.
خب، «الأشیاء إنما تجب بذواتها»، این «لا» عطف بر آنجاست: «لا أنها وجبت به سبحانه» که فلاسفه میگویند. اشیا به ذواتشان واجب میشوند، نه به وسیله خدا واجب بشوند که بشوند واجب بالغیر، که فلاسفه گفتند. «و فرق ما بینهما أبعد مما بین الأرض و السماء»؛ بین این دو قول فرق است، فرق بسیاری هم هست.
«و کل شیء إنما یجب بما یجب»؛ هر چیزی به وسیله آنچه باید واجب شود، که ما گفتیم امر خداست، واجب میشود. هر چیزی به وسیله آنچه باید واجب شود، که ما گفتیم آن چیز امر خداست، واجب میشود؛ بعد از اینکه واجب شد، نه اینکه خدا به آن وجوب میدهد، به هرچه که باید واجب شود واجب میشود، بعد که واجب شد، «فیوجد عن الله تعالی»؛ وجودش از خداست، وجوبش از خدا نیست. وجوبش مال خودش است، منتها وجوب بعد الامر است، نه وجوب قبل الامر. وجوب قبل الامر را گفتیم واجب بالذات است که اختصاص به خدا دارد؛ وجوب بالذاتِ بعد الامر است.
خب، «فیوجد عن الله تعالی». چرا از خدا یافت میشود؟ روشن است: «إذ الکل یصدر عن أمره»؛ همه از امر خداست. چرا خدا وجوب نمیدهد، فقط وجود میدهد و امر میکند؟ چون همه از امر خدا صادر میشوند، «و لا یجب علیه سبحانه شیءٌ بوجه من الوجوه»؛ هیچچیز بر خدا واجب نیست، حتی خلق کردن، حتی تأثیر دادن به خودش، و نتیجتاً واجب تعالی فاعل بالاضطرار نیست. تمام نظر ما همین بود که ثابت کنیم خدا فاعل بالاضطرار نیست.
«و هذا من أسرار علم الربوبیة و الناس فی ذلک فی مریةٍ»، یعنی شک، «لیس فوقها فریةٌ»؛ شکی که بالاتر از آن دیگر تهمت و دروغی نیست. «و لا تسمع بقول أولئک المتفلسفة المختلفة الأهواء»، که هوسهای مختلف دارند. توجه کردید؟ ایشان معلوم است با فلاسفه دارد مخالفت میکند؛ فلاسفه هم نمیگوید، متفلسفه میگوید. «فإنهم لن یغنوا عنک من الله شیئاً»؛ تو را هیچ بینیاز نمیکنند. نسبت به خدا، حرفهایشان حرفی نیست که برای تو چیزی باشد و ارزشی داشته باشد.
«و إیاک أن تلتفت إلی أهواء هؤلاء المبتدعة الأشرار»؛ بترس از اینکه توجه به هوسهای این کسانی بکنی که هم آدمهایی هستند که ذاتاً خوب نیستند و هم بدعتگذارند.﴿وَ لا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ﴾ [6] ؛ به کسانی که ظلم کردهاند، لااقل به خودشان ظلم کردهاند چون مطالب باطل را در مغزشان انبار کردهاند، به اینها ﴿لا تَرْكَنُوا﴾، اطمینان نکنید و میل نداشته باشید، که اگر این کار را کنید ﴿فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ﴾.
خب، توجه کردید عبارتهای امروز ایشان خیلی حرف داشت! تمام، مخالفت با فلاسفه بود. عرض کردم چون ما مأنوس بودیم با حرفهای فلاسفه، ناچار بودیم اینها را یک جوری توجیه کنیم. من ابتدا تصمیم گرفتم توجیه بکنم که با حرف فلاسفه جور دربیاید؛ بعد دیدم خود ایشان پایان بحث میگوید که به حرف فلاسفه گوش نده! پس نمیشود توجیه کرد به نحوی که با کلام فلاسفه جور دربیاید؟ ناچار شدم حرف خودش را دیگر صریح بگویم. دیگر همانجوری که فهمیدم گفتم؛ حالا یکوقت هم دیدید ایشان یک چیز دیگر در باطن اراده کرده، دیگر خدا میداند.
پرسش: رابطه ذات با امر را نگفتند که چیست؟
پاسخ: رابطه ذات با امر را نگفتند، اشاره هم کردم؛ اول بحث هم اشاره کردم که ما باز سؤال میکنیم از خود ایشان که اگر خدا مقتضی اشیا نیست بلکه امر او مقتضی اشیاست، خود خدا چگونه مقتضی این امر شده؟ خود خدا چگونه مقتضی این امر شده؟ رابطه بین خدا و این امر چیست؟ شما رابطه بین خدا و مخلوقات را به وسیله امر جدا کردید و دیگر گفتید مخلوقات داخل در ذات نمیشود چون امر آمد جدا کرد؛ امر را چه میگویید؟ امر داخل در ذات میشود یا نمیشود؟ این مشکل هست.
پرسش: امر فرع بر این است که شیئی باشد تا به او امر شود، در حالی که هنوز شیئی نیست؟
پاسخ: نه، این حرف خوبی است. در صورتی که شیئی باشد به او امر میکنیم و او قبول میکند، این در جایی است که امر اصطلاحی باشد؛ ولی اگر امر اشراقی باشد، امر اشراقی با امرش آن شیء را به وجود میآورد. ما که نمیگوییم خدا امر میکند، آن شیء واجب میشود؛ اینها برای فهمیدن خودمان است. با امر خدا، بدون لحظهای فاصله، آن شیء موجود میشود؛ یعنی تمام این چیزهایی که باید اتفاق بیفتد در همان لحظه امر میافتد. آن شیئی که خدا در نظر دارد موجودش کند، خود به خود واجب میشود، بعد که واجب شد موجود میشود؛ یعنی اینطور نیست که یک شیئی باشد، بعد امری به آن تعلق بگیرد، بعد واجب بشود، بلکه امر که آمد، خود شیء موجود میشود. موجود میشود یعنی همان شیئی که در علم خدا هست که باید انجام بگیرد و باید وجود بگیرد، آن واجب میشود و بعد هم موجود میشود.
پرسش: پس اینکه بین وجوب و وجود فرق گذاشتند و گفتید با امر واجب میشوند و بعد موجود میشوند چه میشود؟
پاسخ: این را فلاسفه هم... فلاسفه هم فرق گذاشتند. فلاسفه هم بین وجوب و وجود فرق میگذارند؛ وجوب را رتبه مقدم میدانند و وجود را رتبه مؤخر.
پرسش: هر دو از ناحیه ذات میدانند.
پاسخ: هر دو را از ناحیه ذات میدانند، بله. بله، بله. دیگر حالا همین است دیگر بالاخره.
پرسش: این ردی که فلاسفه بر متکلمان میکنند بر ایشان وارد است یا نه؟
پاسخ: رد فلاسفه بر ایشان وارد است یا نه...