80/08/26
بسم الله الرحمن الرحیم
ادامه شرح حدیث دوم (صفحه 146-147)/باب دوم در توحید و نفی تشبیه /شرح کتاب توحید صدوق
موضوع: شرح کتاب توحید صدوق/باب دوم در توحید و نفی تشبیه /ادامه شرح حدیث دوم (صفحه 146-147)
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
این قسمت از روایت را که «قریبٌ لا بمداناةٍ» [1] [2] فرموده بودند، توضیح میدادیم. عرض کردیم که خدا قریب هست، منتها قربش از طریق اتصال حسی یا عقلی نیست. بعد که این توضیح تمام شد، گفتیم که چرا امام «لا بمداناةٍ» فرمودند، یعنی از صیغه مفاعله استفاده کردند؟
جواب دادیم که عنایتی در این مسئله بوده است؛ نخواستند بفرمایند دنو از هیچ طرف نیست، نفی دنو منظورشان نبوده است، چون دنو از جانب خدا هست؛ بلکه خواستند دنو طرفینی را نفی کنند، چون دنو طرفینی موجود نیست؛ زیرا که اگر از جانب خدا دنو هست، از جانب عبد دیگر دنوی نیست.
بعد برای توضیح بیشتر میفرمایند که در صورتی که ما دو شیء داشته باشیم، میتوانیم بگوییم که این یکی نسبت به او دانی است و بالعکس، یا نسبت به هم بعیدند. اما اگر در تمام عالم فقط یک شیء موجود باشد و ما دومی نداشته باشیم، مسلم است که دنو طرفینی نخواهیم داشت، چون طرفینی وجود ندارند که دنو طرفینی حاصل بشود. ما در گذشته بیان کردیم که همه موجودات فی جنب الله مستهلکند، و وجودی جز الله تعالی نداریم؛ بنابراین اثنینی در جهان نیست که بینشان رابطه مفاعله برقرار بشود، فقط واحد است. از این جهت، با صیغه مفاعله دنو طرفینی نفی شده است، چون اصلاً طرفینی نیست؛ نه اینکه دنو طرفینی نیست، بلکه اصلاً طرفینی نیست، یعنی سالبه منتفی به انتفاء موضوع است.
ایشان این مطلب را به صورت یک قیاس ذکر میکند؛ میگوید: مفاعله در صورتی صادق است که دو نفر وجود داشته باشند، و در این بحثی که ما داریم و در جهان، دو نفری وجود ندارند، پس مفاعلهای صادق نیست. چون مفاعله صادق نیست، در اینجا مفاعله نفی شده است. ولی یک طرف صادق است، یعنی از طرف خدا دنو هست. دنو خدا با حکایتهای خودش ممکن است، ولی حکایتهای او که در ردیف او نیستند، دنوشان با خدا ممکن نیست. خلاصه دو نفر هم که الان ما داریم، دو نفری هستند که در ردیف هم نیستند؛ یکی وجود است و یکی حکایت وجود است، این دو تا نمیتوانند به هم دانی باشند. طرفینی هم که ما لازم داریم، اصل طرفین نیست؛ طرفین نیست که بالاخره بینشان یک رابطهای باشد که بتوانیم مفاعله را برقرار کنیم. در صورتی که هیچ رابطهای بین آنها نیست، یکی وجود است و یکی حکایت وجود است، رابطه مفاعله برقرار نمیشود.
در جلسه گذشته در پایان جلسه گفته شد که بعضی از آقایان تذکر دادند که بعد از تحقیقاتی که شده است ثابت شده است که صیغه مفاعله برای افاده آن ماده در دو طرف نیست، یعنی طرفینی نیست؛ بر خلاف آنچه که تا حالا رایج بوده است که صیغه مفاعله را طرفینی میدانستند، اخیراً تحقیقاتی شده و معلوم شده است صیغه مفاعله طرفینی نیست، بلکه صیغه مفاعله برای مبالغه است. اگر این مطلب ثابت بشود و صیغه مفاعله برای طرفین نباشد بلکه برای مبالغه باشد، حرفهای ایشان تمام نمیشود. آن وقت «لا بمداناةٍ» دارد نفی دنو علی سبیل المبالغه را میکند، و نفی دنو علی سبیل المبالغه اثبات دنو معمولی نمیکند؛ زیرا گاهی از اوقات نفی مبالغه ناظر به اثبات اصل نیست، مثلاً ﴿وَمَا رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِّلْعَبِيدِ﴾ [3] که نفی مبالغه میکند اثبات اصل ظلم را نمیکند. و همچنین در اینجا هم ممکن است «لا بمداناةٍ» اگر چه به ظاهرش نفی مبالغه است، اما در باطنش نفی اصل دنو باشد. اگر این را بگوییم، دنو نفی میشود. خدا قریب است، «لا بمداناةٍ» یعنی «لا بدنوٍ». آن وقت این سازگار نیست با اینکه میگوید خدا دانی است؛ خدا هم عالٍ است و هم دانٍ است، نسبت به هر دو هست. البته حالا شاید «دانی» را در اینجا به معنای پایین بگیریم؛ هم بالا است و هم پایین است، ولی پایین معنایش این نیست که واقعاً پایین است، پایین یعنی به پایینیها نزدیک است. عالی است یعنی از پایینیها مرتفع است؛ دانی است یعنی به پایینیها نزدیک است. حالا نزدیکیاش همانطور که گفتیم حسی یا عقلی نیست، به هر نحوی که هست، ولی بالاخره دنو را دارد. این است که فکر میکنم نظر ایشان را، یعنی نظر شارح را تأیید کنیم، بیدغدغهتر است اگر «لا بمداناةٍ» را نفی طرفینی بگیریم. بهتر از این است که نفی مبالغه قرار بدهیم؛ چون اگر نفی مبالغه قرار بدهیم، باز ناچاریم یک توجیهاتی در آن «دانی» که بر خدا اطلاق شده است راه بدهیم که خود آن هم باز یک مشکلاتی دارد.
پرسش: در واقع در خود ماده یعنی در معنای دنو، مثلاً در اتصال، شیء که به شیء نزدیک میشود، آن شیء هم به این نزدیک است؛ حالا اینجا این مبالغهای که در مدانات هست، به مراتب بالای مثلاً عقلی و معنوی، بالاترین مرتبه دنو که هست، آن رد شده است؛ وگرنه مثلاً در «لیس بظلام» اصلاً آن صیغه صیغه نسبت است، نفی نسبت است؟
پاسخ: یعنی بگوییم دنو عالی در خدا نیست، دنو عقلی در...؟
پرسش: خود دنو یک معنای تشکیکی است...
پاسخ: بله، دنو معنای تشکیکی است، مثل قرب میماند؛ بله، دنو معنای تشکیکی است. اما حالا شما میفرمایید بگوییم دنو عالی که همان دنو عقلی است برای خدا نیست، اما دنوهای پایینتر هست؟ این یعنی دنو حسی هست؟
پرسش: نه، مدانات بالاترین درجهاش است ...
پاسخ: بالاترین درجه را که نفی کرد، معنیش این است که بقیهاش همه نفی میشود. خب همین را عرض کردم، اگر دنو را بخواهد نفی کند، حالا شما میفرمایید از آن بالا نفی میکنیم، بالا نفی بشود تا پایین هم نفی میشود. عرض میکنم این با آن که میگوید خدا هم عالی است هم دانی نمیسازد؛ خدا را دانی میداند، هم عالی میداند هم دانی میداند، دانی یعنی نزدیک. خب آن وقت شما نفی دنو بکنید با این نمیسازد، باید توجیه بکنید. و الا قبول است، وقتی بخواهیم نفی مبالغه بکنیم آن مرتبه عالی را نفی میکنیم، وقتی مرتبه عالی نفی شد مراتب سافل هم نفی خواهد شد؛ از این جهتش مشکلی نداریم. مشکل این است که معارض در کار است، که دنو را برای خدا اثبات کرده است، آن را چطوری توجیه میکنید؟
پرسش: خب دنو به کل شیء به حسبه؛ یک وقتی حسی بود اتصال حسی، یک وقتی عقلی بود اتصال عقلی...؟
پاسخ: خدا، خدا را بفرمایید؛ بله، دنو به کل شیء به حسبه. دو تا عقلیها با هم دنو عقلی دارند، دو تا حسیها با هم دنو حسی دارند؛ خدا چه دنوی دارد؟ عقلی دارد یا حسی؟ شما هم عقلیاش را نفی کردید، هم حسی را نفی کردید؛ یعنی هیچ دنوی برای خدا باقی نگذاشتید. اگر اینطور است پس «دانٍ» و «عالٍ» که در مورد خدا گفته شده چهجوری توجیه میشود؟ نفی دنو به طور کامل میشود.
پرسش: دنو بر اساس...
پاسخ: یعنی یک نوع دنو دیگری؟ پس بالاخره دنو دارد دیگر. خیلی خب، پس دنو دارد؛ پس یک دنوی که مختص خدا است دارد، بنابراین «لا بمداناةٍ» نفی دنو نمیکند. چون اگر بخواهد نفی دنو بکند، این دنو هم چنانکه شما معتقدید که حالا یک جوری دنوی است که ما نمیدانیم چهجوری است، همان هم برای خدا باقی نمیماند. عرض میخواهم بکنم نفی دنو نمیشود کرد؛ نفی مدانات اشکال ندارد، ولی نفی دنو ظاهراً جایز نیست؛ چون اگر نفی دنو بکنیم، باید آن «دانٍ» را که در مورد خدا گفته شده توجیه کنیم، که ظاهراً توجیهی نداشته باشد.
پرسش: اگر اینجا ما اینطوری بگوییم، بگوییم این صفاتی که در اینجا میآید: باطن، نور، غنی، خبیر، لطیف و اینها، اینها را خدا دارد ولی نه به واسطه چیز دیگری؛ قریب هست نه به واسطه قرب، مدانات را به معنای قرب بگیریم؛ مباین است نه به واسطه مسافت، باطن است نه به مضمر؛ همه اینها را دارد، واسطه نمیخواهد.
پاسخ: یعنی قریب به چیزی نیست؟ اینجوری میخواهید بفرمایید؟
پرسش: نه، قریب هست، چیزی باعث نشده که این بیاید و خدا به واسطه آن قریب بشود....
پاسخ: یعنی اگر هیچی هم نباشد، خدا باز قریب است؟ همان را عرض میکنم دیگر، پس قریب به چیزی را شما...
پرسش: نه، مقصودم این نیست؛ معنای مصدریِ قرب است، یعنی معنای مصدری اینجا... مثلاً ما میگوییم ضارب، ضارب است به ضرب، ضرب باید باشد تا ضارب، ضارب بشود؛ یا مثلاً ناصر است به نصر...
پاسخ: یعنی خدا قریب است بدون قرب؟
پرسش: بدون قرب، مصدر نمیخواهد، واسطه نمیخواهد.
پاسخ: به کسی قریب هست یا نیست؟
پرسش: آن مسئله دیگری است، آن را نمیخواهیم نفیاش کنیم؛ ما اینجا میخواهیم بگوییم که اینجا مسافت نمیخواهد برای مباینت.
پاسخ: بالاخره خدا قریب هست دیگر؛ منتها به این توجیه که شما میفرمایید «قریبٌ لا بالقربِ». خب، پس قریب هست، پس قریب هست، یعنی دنو دارد دیگر؛ پس «لا بمداناةٍ» اگر نفی مفاعله نباشد، نمیشود. «لا بمداناةٍ» یعنی: دنو هست، دانی هست، منتها «لا بمداناةٍ»؛ قریب هست نه به واسطه قرب.
پرسش: قرب نمیخواهد برای قریب بودن؛ مثل ما نیست، ما اگر بخواهیم عالم باشیم باید علم داشته باشیم، خدا عالم است لا بعلم، باطن است لا بمزایلت، مباین است لا بمسافت؛ در روایات اینجوری چیزها داریم...
پاسخ: یعنی قریب است لا بقربٍ، نه به وسیله قرب اضافه...
پرسش: در واقع در صفات ذاتی چنین چیزی داریم که خدا عالم است نه به واسطه علم، یا مثلاً قادر است لا بقدرة...
پاسخ: آنها درست است، آنها عین ذاتند. آن وقت اگر بگوییم مثلاً «عالمٌ لا بعلمٍ» این درست است؛ یعنی لا بعلمٍ زائد، بلکه به عین ذاتش عالم است. اما «قریبٌ لا بمداناةٍ» یعنی لا بقربٍ، یعنی قریب بودن عین ذاتش است؟ این دیگر بالاخره آنجا نمونهاش را داشته باشیم خیلی صاف نیست و مطمئن نیستیم که اینجا هم بتوانیم بگوییم. حالا بگذریم، بالاخره نظر ایشان این است؛ حالا اگر جور دیگری هم معنا میشود حرفی نداریم، اگر واقعاً معنا بشود به این شکل.
خب، رسیده بودیم به صفحه ۱۴۷ سطر اول:
«اذ المفاعلة انما تکون بین الاثنین» [4] . این «اذ المفاعلة»، علت است برای اینکه در اینجا مفاعله صادق نیست، و لذا جا دارد که امام نفی کنند و بفرمایند «لا بمداناةٍ». چرا مفاعله صادق نیست در اینجا و «لا بمداناةٍ» درست است؟ زیرا مفاعله منحصراً «بین الاثنین» است؛ این یک مقدمه. مقدمه دوم: «فقد عرفت و سیجیء»، هم شناختی قبلاً و هم بعداً میآید، «کانه لا یصیر مع شیءٍ من الاشیاء معروضاً للاثنینیة»؛ خدا را با هیچیک از اشیاء نمیشود معروض اثنینیّت قرار داد، چون هیچ شیئی در حد خدا نیست که کنار خدا قرار داده بشود و دوتایی را بگوییم دو تا. پس هیچوقت دومی در مقابل خدا نیست تا صیغه مفاعله درباره این دو صادق بشود. نتیجه این است که پس مدانات هم بین خدا و غیر خدا نیست، جا دارد که ما «لا بمداناةٍ» بگوییم. خب، تمام شد.
حالا که مطلب تمام شد، مطلبی را در جلسه گذشته گفته بودیم که خدا نسبت به همه موجودات علی السواء است. چون نسبت به همه موجودات علی السواء است، پس نسبت به همه قریب است. اگر نسبت به بعضیها نزدیکتر بود و نسبت مساوی نداشت، لازم میآمد که نسبت به بعضیها نزدیکتر باشد و نسبت به بعضیها دورتر باشد؛ آن وقت قریب نبود. گفتیم اگر فرض کنید در اتصالات حسی، اگر موجودی به موجود دیگر متصل باشد، از موجودات دیگر جدا است؛ یا در اتصالات عقلی، اگر موجودی با موجودی دیگر ما به الاشتراک دارد، هر دویشان مثلاً در جنس کذا شریکند یا در نوع کذا شریکند، با چیزهای دیگر اختلاف دارند. اگر این دو تا با هم اشتراک دارند، با شیء دیگری که مثلاً فرض کنید از جنس دیگر یا از نوع دیگر است با هم اختلاف دارند. پس اگر دنوی و نسبت قربی، چه نسبت حسی باشد چه نسبت عقلی، بین دو شیء برقرار باشد، این دو شیء به هم نزدیکند ولی از بقیه اشیاء دور میشوند. اگر بخواهیم تساوی را و قرب را برای همه ثابت کنیم، باید بگوییم شیئی نسبت به همه مساوی است؛ اگر نسبتش به همه مساوی بود، آن وقت خالی از قرب خاص و بعد خاص میشود و نسبت به همه میشود گفت قریب است. این را ما توضیح دادیم.
باز بعد از جلسه سؤال شد که ما در شریعت داریم که پیامبران و علیالخصوص پیامبر ما مقامشان بالاتر از بقیه انسانها است. مقامشان بالاتر است یعنی به خدا نزدیکترند؛ این چهجوری توجیه میشود؟ اگر خدا نسبتش به همه علی السواء است، پس چطوری ما مقام بالاتر و مقام پایینتر داریم؟ چهجوری «اقرب الی الله» و «ابعد من الله» داریم؟ این را چطوری توجیه میکنیم؟
دو جواب ما اینجا میدهیم: یکی اینکه صحبت ما در این بود که نسبت خدا به همه اشیاء مساوی است، نگفتیم نسبت اشیاء به خدا مساوی است. ما گفتیم خدا نسبت به همه تساوی دارد و نسبت مساوی دارد، اما نگفتیم اشیاء هم نسبت به خدا مساویند؛ ما اصلاً نسبت اشیاء را مطرح نکردیم، و گفتیم که اشیاء چنانند که دنو در موردشان صدق نمیکند. حالا اگر ما از آن مطلب بگذریم، و حاضر بشویم دنو متداول بین خودمان را مطرح کنیم؛ آن دنوی که الان ما نفی میکنیم، دنوی است که بین الاثنین باشد، یعنی موجودی در مرتبه الهی باشد تا ثانیِ اله به حساب بیاید، آن وقت بین این دو تا قربی یا بعدی برقرار کنیم. اینکه گفتیم اصلاً شدنی نیست، این دنو غیررائج است که اصلاً وجود ندارد و در مورد خدا اصلاً امکانش نیست. یک دنو دیگر هست که در مورد خلق ممکن است؛ که بگوییم مردم به خدا نزدیکند، این شخص به خدا نزدیک است و آن نزدیکتر است. این نزدیکی نه به اینکه در مرحله و در ردیف خدا است و بین او و خدا رابطه اثنینی برقرار است و او نزدیک و این هم نزدیک، این را نمیخواهیم بگوییم. نزدیکی یعنی او از نظر مقام و درجه وجودیاش بالا است، بنابراین به خدا نزدیکتر است؛ اما نه نزدیکتر یعنی در همان مرتبه الهی است و حالا بینشان نزدیکی است یا بینشان دوری است، آن را ما نفی کردیم. اما این نزدیکی را اثبات میکنیم؛ نزدیکی به این صورت را، نه نزدیکیِ بین الاثنین را، چون اثنینی ما نداریم و فقط خدا است. این موجودات در حدی نیستند که ثانیِ اله به حساب بیایند، اینها جدای از اله هستند. بنابراین اینها دنو با خدا دارند، منتها دنو به این صورت، نه آن دنوی که ما نفی کردیم. و خدا نسبتش به همه مساوی است، نه اینکه دیگران هم نسبتشان به خدا مساوی است. اگر دیگران را بخواهیم در درجه خدا قرار بدهیم که اصلاً نسبت با خدا ندارند چون وجود ندارند و نیستند؛ اگر بخواهیم در درجه پایینتر قرار بدهیم، چرا، نسبت پیدا میکنند و نسبتهایشان مختلف است، نسبت از این طرف مختلف است. این جواب اول بود.
پرسش: اینکه میفرمایید چون قرب حقتعالی نسبت به اشیاء علی السویه است، اما اشیاء نسبت به حقتعالی علی السویه نیست، آن وقت «اقرب الی الله» و «ابعد من الله» از آن طرف است، اما این طرف که اینطور نیست...
پاسخ: بله، اشکال وارد کردید؛ دو جواب قرار بود بدهم، یک جواب را دادم و جواب دوم باقی مانده است. جواب دوم را عرض بکنم مشکل شما حل میشود.
جواب دوم این است که همانطور که شما به این عبارت اشاره کردید: همه موجودات به نسبت الیه سواسیةٌ فی القرب، عبارت اشاره هم اینطور است که همه موجودات نسبت به خدا علی السویهاند. حالا خدا نسبت به همه علی السویه است که حرفی در آن نیست، اما ایشان دارد میگوید همه موجودات نسبت به خدا علی السویهاند؛ یعنی اختلاف از طرف عباد را هم ایشان قبول نکرده است، گفته از طرف عباد همه مساوی به خدا نسبت دارند، همانطور که از طرف خدا نسبت مساوی است از طرف عباد هم نسبت مساوی است. پس جواب اول شاید نتواند مشکل را در عبارت ایشان حل کند. البته مشکل را حل میکند، چون نسبت خدا به همه موجودات علی السویه است و ما نگفتیم نسبت موجودات هم علی السویه است، پس جا دارد که نسبت از طرف موجودات علی السویه نباشد؛ این جواب اول بود، اما این جواب اول با عبارت ایشان نمیسازد، چون عبارت ایشان این است که موجودات هم نسبت به خدا علی السویه هستند. پس لازم است که جواب دوم را عرض بکنیم، لذا وارد جواب دوم میشویم.
در جواب دوم این توضیح لازم است که موجودات را میشود به دو جور مرتب کرد: یکی به ترتیب طولی، یکی به ترتیب عرضی. در ترتیب عرضی هم دو معنا را میشود اراده کرد. در ترتیب طولی روشن است؛ علت و معلولی داریم، علت مقدم است و معلول مؤخر است؛ این ترتیب طولی است که بین موجودات برقرار است، مثل عقل بر نفس مقدم است، نفس بر ماده مقدم است، بینشان ترتیب طولی است.
ترتیبات عرضی، عرض کردم دو معنا دارد: یک معنایش این است که موجوداتی از نظر وجود در عرض هم باشند، به این معنا که همهشان در عالم ماده باشند، یا همهشان در عالم مثال یا همه در عالم عقول باشند؛ اینها ترتیبشان در عرض هم است، اینها را به آنها میگوییم موجودات عرضی. این یک معنا برای موجودات عرضی که معنای رایج هم همین است. پس موجودات طولی، موجوداتی است که اختلاف مرتبه بینشان باشد؛ موجودات عرضی، موجوداتی است که بینشان اختلاف مرتبه نباشد.
پرسش: ...
پاسخ: نه، اصلاً نباشد، بله؛ اختلاف مرتبه بینشان نباشد، یعنی همه جماد باشند، همه نبات باشند، یا همه مثلاً فرض کنید که مادی باشند؛ به لحاظ مادی بودن اختلاف مرتبه بینشان نیست. مثل انسان با حجر، به لحاظ مادی بودن بینشان اختلاف مرتبه نیست، ولو به لحاظ چیز دیگر اختلاف مرتبه دارند، ولی به لحاظ مادی بودن بینشان اختلاف نیست.
پرسش: اختلاف علی و معلولی پس چی میشه؟
پاسخ: اختلاف علی و معلولی، بله؛ اختلاف مرتبه طولی بینشان نیست. اختلاف مرتبه وجودی بینشان هست، اختلاف مرتبه طولی بینشان نیست؛ یعنی علت و معلول همدیگر نیستند. نه انسان علت جماد است، نه جماد علت انسان است؛ اختلاف طولی بینشان نیست. وقتی اختلاف طولی یعنی علت و معلولیتی بینشان نبود، به آنها میگوییم اختلاف عرضی دارند.
این یک معنا برای اختلاف عرضی که معنای رایج هم هست. یک معنای دیگر برای اختلاف عرضی داریم که آن معنای غیررایج را خواجه در نمط هفتم اشاره کرده است؛ میگوید که همه موجودات در عرض هم به خدا منتسبند، چون همه ممکنالوجودند و همه واجببالغیرند. در امکان وجود فرقی بینشان نیست؛ یعنی اینطور نیست که این موجود ممکن باشد و آن موجود ممکنتر باشد، این موجود واجببالغیر باشد و آن موجود واجببالغیرتر باشد. در وجوب بالغیر مساویند، در امکان بالغیر مساویند.
این منای دوم برای عرضی و در این معنای دوم، تمام ممکنات در عرض همند. عقل با جماد فرقی نمیکند، ولو اختلاف مرتبه بینشان هست، ولو اختلاف طولی هم بینشان هست؛ یعنی رابطه علی و معلولی بینشان است، اختلاف مرتبه هم بینشان هست علاوه بر اختلاف طولی، ولی با وجود این، به لحاظ امکان در عرض همند، به لحاظ وجوب بالغیر در عرض همند، هیچ فرقی بینشان نیست. میخواهم عرض کنم که همین معنا فعلاً مراد مصنف است. مصنف میگوید همه موجودات نسبت به او مساویند، یعنی همه موجودات در عرض هم به او منتسب میشوند. انتساب موجودات به واجبتعالی از باب این است که ممکنالوجودند و از او وجوب را دریافت میکنند و واجببالغیر میشوند؛ پس ارتباطشان با واجبتعالی در وجوب بالغیرشان است، و چون در وجوب بالغیر مساویند، پس ارتباطشان با واجب تعالی مساوی است، از طرف اینها هم تساوی است. ارتباط معنوی را ما مطرح نکردیم، نگفتیم این ارزشش بیشتر از آن است، که وجود پیامبر ارزشش بیشتر از وجود ماها است؛ این را مطرح نکردیم. انتساب موجودات به واجب را مطرح کردیم، و در انتساب، یعنی وجوب بالغیر دریافت کردن، همه مساویند. پس نسبت همه به واجب تعالی مساوی است؛ این نسبتی که حالا ما داریم مطرح میکنیم مساوی است، ولو از جهت قرب و بعد وجودی که مرتبه وجود باشند اختلاف بینشان هست، یکی قریبتر است به خدا و یکی بعیدتر است، ولی آنچه که این عبد را به خدا نسبت میدهد، آن وجوب بالغیری است که از ناحیه خدا به این عبد افاضه شده است. در آن وجوب بالغیر تساوی هست، پس همه موجودات نسبت به خدا مساویند، همانطور که خدا هم نسبت به همه مساوی است. بنابراین حرف ایشان تمام است.
پرسش: ... در امکان فقری چون شدت و ضعف وجود دارد، قطعاً در وجوب بالغیرش هم شدت و ضعف هست؛ یعنی هر چه فقرش بیشتر شد، شدت قربش به حقتعالی بیشتر خواهد شد...
پاسخ: در امکان فقری اختلافی نیست؛ همه امکان فقری دارند، در امکان فقری همه مساویند، در فهم این امکان فقری مختلفند.
پرسش: در این معنای فقر که در فقه مطرح میشود علی السویه است، اما این وجود چون شدت وجودی دارد فقرش بیشتر است؟
پاسخ: یعنی فقر ما از پیامبر کمتر است؟
پرسش: بله، لذا پیامبر «الفقر فخری» [5] فرمودند؛ در روایتی هم هست، از امام رضا سؤال شد شما از کجا متوجه میشوید که امام میشوید در روی زمین؟ اقا فرمود
پاسخ: امام رضا یا امام جواد؟ از اینکه تواضعم بیشتر میشود، تواضعم بیشتر میشود.
پرسش: نه، وقتی که احساس فقر بیشتری در بین اشیاء نسبت به حقتعالی میکنیم....
پاسخ: نسبت به اشیاء ندارد. نسبت به حق تعالی.
پرسش: نسبت به اشیاء ما بیشترین فقر را نسبت به حق تعالی داریم.
پاسخ: یعنی در بین اشیاء ما بیشترین فقر را به خدا احساس میکنیم؛ عرض کردم اولاً، اول هم عرض کردم...
پرسش: احساس، یک چیز نیست که مثلاً بگوییم در واقع فرق ندارند؛ نه، هر که فقرش به خدا بیشتر شد، شدت قربش بیشتر میشود و فیض را بیشتر دریافت میکند، هر که خودی ببیند فیض نمیگیرد.
پاسخ: ببینید، همهاش حرف شما همین است که من دارم عرض میکنم: هر که خود ببیند فیض نمیگیرد؛ فقر را ندیده است، نه اینکه فقر ندارد!
پرسش: فقر را ندیده، واقعاً در نفسالامرش اینطور دیده که من فقیری هستم؛ وقتی پیامبر میگوید «الفقر فخری» یعنی واقعاً من در درجه فقر از همه بیشترم، یعنی از همه بیشتر به خدا نیاز دارم و از همه بیشتر فیض را قبول میکنم...
پاسخ: فرمایش شما با عرض بنده فرقی ندارد.
پرسش: استاد، چون ما شدت وجودی را در مسلک تشکیک قبول میکنیم، میگوییم که این درجات فقر متفاوت است، یعنی امکان فقری علی السویه نیست مثل امکان ماهوی نیست، امکان فقری مثل وجودات فقری شدت و ضعف دارد، چرا؟ چون فقر عین وجود است، وقتی وجود شدت و ضعف پیدا کرد فقرش هم شدت و ضعف پیدا میکند. وجود بالغیرش هم شدت و ضعف پیدا میکند.
پرسش: ... بر عرضیه نشود بر اولویت بر الیه احتمالا فقر آنها بیشتر از ما است. یعنی اولیتر هستند اولترند.
پاسخ: یعنی زمانش بیشتر است؛ به قول ابنسینا در نمط پنجم اشارات در رد متکلمین، میگوید عقول احتیاجشان به خدا بیشتر از ما است، از این باب که دوام وجودیشان بیشتر از ما است. دوام وجودیشان بیشتر از ما است، لذا فقرشان بیشتر است؛ یعنی نه فقرشان شدیدتر است که ایشان میگوید، بیشتر است یعنی از نظر کمیت بیشتر است. یعنی من الازل الی الابد وجود دارند، پس من الازل الی الابد احتیاج دارند؛ ولی ما در یک برهه از زمان وجود داریم، در آن زمان احتیاج داریم. قبلش موجود نبودیم که محتاج باشیم، بعدش هم اگر معدوم شدیم محتاج نیستیم. فاصله عمر ما کم است لذا احتیاج ما کم است، ولی فاصله عمر عقول که من الازل الی الابد است بیشتر است، احتیاجشان بیشتر است. بیشتر یعنی بیشترِ کمی، نه بیشترِ کیفی؛ شما دارید بیشترِ کیفی میگیرید.
پرسش: به این بیان درست است، ... این بنده خدا تشکیک را قبول ندارد. بر مبنای مسلک تشکیک، وجود مشکک است و فقر هم عین وجود است، پس فقر هم مشکک است...
پاسخ: اگر وجود عین فقر باشد، وقتی وجود قویتر میشود فقر بیشتر میشود یا کمتر میشود؟ اگر اینطور باشد وجود خدا که قویترین است باید فقیرترین باشد!
پرسش: وقتی وجود به نامتناهی میرسد منقلب میشود دیگر...
پاسخ: کجا دارد وقتی وجود به حد بالا میرسد منقلب میشود؟ اصلاً انقلاب را ایشان قبول ندارد!
پرسش: وقتی وجود مراتب پیدا میکند، آن وقت که خداوند در اعلا المراتب است دیگه آن مرتبه بودن از دست میرود یعنی آن نمیشود در اعلی المراتب و بقیه وجودها مادون بشوند. تمام وجودات وقتی محدودند، محدودیت پیدا میکنند اما وقتی به آن اعلی المراتب میرسیم میگوییم آن وجود نامتناهی است...
پاسخ: یعنی از بس فقیر میشود، غنی میشود! اینطوری میفرمایید دیگر؛ یعنی چون خیلی فقیر میشود، غنی میشود!
پرسش: بیشتر فیض را قبول میکند، اما آنجا اصلاً فقر در آن ناحیه نیست... احساس است یا واقعاً فقر نفسالامری است...
پاسخ: آن فقر یعنی تعلق؛ امکان فقری یعنی تعلق. همه در تعلق مساویند، همه در اصل تعلق مساویند.
پرسش: اهل بیت اَولی به فقرند نسبت به ما، یعنی از همه خاضعترند و از همه فیض را بیشتر قبول میکنند و اشرف مخلوقات میشود...
پاسخ: شما میفرمایید من خودم را فقیر نبینم فقیر نیستم؟ شما میفرمایید وقتی خودت را میبینی از فقر درمیآیی، حرفتان این است! وقتی خودت را میبینی از فقر درمیآیی؟ آن چون خودش را نمیبینید در حال فقر میماند؟ یعنی این دیدِ من باعث میشود که من غنی بشوم و دیدِ او باعث میشود که فقیر بشود؟ یا همهمان فقیریم، ما متوجه نمیشویم و او متوجه میشود؟
پرسش: دیدِ او، دارد نفسالامر را نشان میدهد؛ نه اینکه دیدش خارج از نفسالامر باشد...
پاسخ: یعنی اگر من خودم را میبینم، نفس الامر هم اینطور است که خودم را میبینم؟
پرسش: بله دیگر، آن شخص فانی نشده، هنوز در مقام انانیت مانده است.
پاسخ: خب آن وقت پس تعلق ندارد؟ یا تعلقش ضعیف است؟ یا تعلقش را نمیبینید؟ ببینید، فنا نه اینکه واقعاً فانی بشود، فنا یعنی خود را ندیدن؛ خود را ندیدن نه نبودن. پس نفس الامر مطرح نیست، دیدن و ندیدن من مطرح است.
پرسش: دید اهل بیت و انسانهای کامل بر نفسالامر منطبق است، یعنی به جایی رسیدهاند که هیچی از خود نمیبینند؟
پاسخ: آنها نفسالامر را میبینند، بله درست است، آنها هیچی از خودشان نمیبینند چون همه چیز خدا است؛ و ما نفسالامر را نمیبینیم. خب تمام شد؛ ما نفسالامر را نمیبینیم یعنی ما خیلی پایینیم، منتها پایین بودن خودمان را نمیبینیم. از ندیدن ما دلیل نیست بر اینکه ما پایین نیستیم؛ ما پایینیم و نمیبینیم، او پایین هست و میبیند. همه برمیگردد به همان احساس، دیدن و ندیدن.
پرسش: پس شما در باب تشکیک وجودی، همان وجودات را مشکک میدانید و فقرشان تشکیک ندارد و علی السویه است؟ در حالی که فقر عین وجود است؟
فقر عین وجود است.
در اولویت، در تقدم، در شدت، در همه اینها فقر مشکک است و ائمه افقرند؟
پاسخ: واقعا؟ یعنی آنها بیشتر از ما فقیرند نسبت به واجب تعالی؟
پرسش: بیشتر نه شدیدتر ...
پاسخ: شدیدتر از ما فقیرند یعنی چه؟
پرسش: یعنی مقمشان به خداوند نزدیکتر است ...
پاسخ: ببینید، یک وقت دریافت فیض است؛ بله، آنها اوسعند از این، اوسعند که میشود دریافت فیضشان بیشتر میشود، ظرفیتشان بیشتر است، فیضی که میآید بیشتر جا میگیرد. اما افقر یعنی وابستگی به خدا، این تشکیک ندارد.
پرسش: در فقر، شدیدترند و واضحترند...
پاسخ: بیشتر در کمیت معنا دارد که عرض کردم ابن سینا در نمط پنجم هم گفته ولی شدیدتر یعنی ظرفیتشان بیشتر است. این ظرفیت بیشتر است، اگر فقر را به این معنا بگیرید، فقر شدیدتر یعنی ظرفیت بیشتر است، آن عیبی ندارد. ولی این بحث ما نیست. ایشان هم حرفش برمیگردد به همین که ظرفیت بیشتر است لذا بیشتر میگیرند؛ آن را ما اول قبول کردیم، گفتیم ظرفیت ائمه یا اولیاءالله بیشتر از ظرفیت معمولیها است. اما در فقر و تعلق، همه علی السویهاند؛ یعنی یکی متعلق است و یکی متعلقتر؟ نمیشود، همه متعلقند.
پرسش: این برای ما جا نیفتاده که وجود عین فقر است، تشکیک در وجود را قبول دارید، پس فقر وجودی هم تشکیک دارد...
پاسخ: اگر وجود قویتر بشود باید فقر قویتر بشود؟ هر چه وجود قویتر بشود، به استغنا نزدیکتر میشود نه به فقر! در وجود، هر چه وجود قویتر بشود فقرش کمتر میشود یا بیشتر میشود؟ فقر به خدا یعنی تعلق داریم به خدا، او بیشتر تعلق دارد؟
پرسش: موجودات دانی به یک چیز خیلی باریکی به خدا وصلند، آنها چسبندگی خیلی قوی دارند و این معنا ندارد ....
پاسخ: خداوند به همه به یک جور وصل است. اگر قربی که الان مطرح میکنیم مطرح کنیم، همه مساویند؛ یعنی در وجوب بالغیر همه مساویند. در تعلق و وجوب بالغیر همه مساویند؛ نه یکی واجببالغیرتر باشد. قاضی سعید که این حرف را زده است اینجوری نظر کرده که از طرف موجودات نسبت تساوی برقرار است با خدا؛ یعنی در همان اصل وجوب بالغیرشان و در اصل تعلق، نه در فیوضاتی که بعداً میگیرند که در آنها ظرفیت مطرح است.
پرسش: «و الا هو سبحانه لا یقرب منه قریب و لا یبعد منه بعید» [6] ، اصلاً اصل بعد و قرب را از این طرف انکار میکند؟
پاسخ: یعنی اینطور نیست که کسی قریب باشد و کسی بعید باشد، بلکه همه مساویند؛ میخواهد اینطوری بگوید.
خب، برویم به بحث خودمان. باز وقت امروز گذشت دیگر، به ساعت گذشته رسید؛ ولی خب لازم بود گفتنش، اینها مطالب مفیدی بود.
موجوداتی که امکانیاند و جسمانی هم هستند، اینها گاهی لطیفند، گاهی غیرلطیف. مثلاً گاهی گفته میشود جن جسمی است لطیف، یعنی اینکه در تجسم غلظت ندارد، تراکم ندارد، لطیف است. گاهی گفته میشود این موجود لطیف است، با اینکه جسم است، جسم عنصری هم دارد، این لطیف است؛ یعنی مثلاً لاغر است، باریک است، آن تنومندیِ افراد چاق را ندارد. پس گاهی...
پرسش: آتش نسبت به هوا و هوا نسبت به باد هم همینطور است؟
پاسخ: بله، آن هم مثل مثال اول بود که میگوییم جن جسم لطیف است نسبت به انسان، یعنی انسان جسم عنصریِ متراکم است، ولی جن جسم ناریِ لطیف است.
این یک معنا است. یک معنای دیگر اینکه میگوییم این دو تا که هر دو جسم عنصری مثل همند، هر دو انسانند، یکی لاغر است و یکی چاق است، به آن لاغره میگوییم لطیف است؛ که این لطافتش غیر از آن لطافت جسم جن نسبت به انسان است. ولی بالاخره هر چه هست، لطافت، لطافت تجسمی است؛ لطیف است به تجسم. موجودات دیگر که میگوییم، لطیفند به تجسم.
اما خدا لطیف به تجسم نیست. لطیف در مورد خدا آنطوری که بعداً معنا میشود، از خود روایت هم استفاده میشود، از خود همین روایت استفاده میشود -بله، ظاهراً از خود همین روایت است- استفاده میشود این است که: خدا خالق اللطیف است، یک؛ و عالم باللطیف است، این هم یک؛ یکی هم به بندگانش لطف دارد، هر دو معنا شده است. هم خالق اللطیف و عالم باللطیف است، یعنی جنی هم که لطیف است او ساخته است، این انسانی هم که لاغر است و لطیف است او ساخته است، و عالم به اینها هم هست؛ هم لطف به بندگان دارد، به موجودات دارد، که اصل وجود را به آنها افاضه کرده و تمام آنچه که مورد حاجت آنها بوده به آنها لطف کرده است. پس او لطیف است یعنی لطفکننده است، یا لطیف است یعنی خالق اللطف است؛ و لطف کردن تجسم نمیخواهد، خالق لطیف بودن تجسم نمیخواهد. پس او لطیف است لا بتجسمٍ، ولی بقیه لطیفند به تجسم.
پرسش: همان ظریف میگیرید؟
پاسخ: همان را ظریف میگیرید، به معنای دقیق و ظریف میگیرید؛ بله. وقتی میگوید خدا خالق لطیف است، اتفاقاً مثال هم میزند خود امام؛ خالق لطیف است یعنی خالقِ مثل پشه است، این را میفرمایند و بعد خیلی جالب است، میفرمایند خالق چیزهای ریزتر از پشهای است که نمیشود دید، اشاره به میکروب است ظاهراً. ظاهراً اشاره به میکروب یا اتم است دیگر، بله؛ یعنی این روایات جزء روایات معجزه است. بله، بالاخره تصریح عبارت است که خالق پشه است، بلکه پایینتر از پشه، چیزهایی که به چشم نمیشود دید. خب اینها یعنی خالق لطیف، یعنی خالق ریز، خالق ظریف، خالق موجودات خیلی کوچک.
پرسش: همه چیز دارند، حیات و نفس دارند...
پاسخ: همه چیز دارند، حیات و نفس دارند، بله؛ حتی بعضی از این موجودات در عین ریزیشان از موجودات بزرگتر بیشتر دارند. پشه را با فیل مقایسه میکنند، میگویند هر چه فیل دارد پشه هم دارد، پشه یک چیزی اضافه دارد که بال است و فیل ندارد! خرطوم هم دارد، بله، پشه هم خرطوم دارد.
«لطیفٌ لا بتجسمٍ»؛ «سیجیء ان شاء الله فی خبر فتح بن یزید معنی اللطیف و نفی التجسم»، «یجیء علی ابلغ وجهٍ». «سیجیء» این معنا «علی ابلغ وجهٍ»، یعنی به رساترین وجهی خود امام بیان کردند و ما توضیح میدهیم.
خب، واضح است عبارتش؛ خدا موجود است بدون سبق عدم، بقیه موجودند با سبق عدم. حادث زمانی نیست یا حادث ذاتی نیست، هر دو را نفی میکند؛ چه عدم ذاتی باشد، چه عدم زمانی، هر دو نفی میشود.
پرسش: حادث ذاتی نیست.
پاسخ: حادث ذاتی نیست، حادث زمانی هم نیست، هر دو را نفی میکنند.
پرسش: حادث زمانی است که مسبوق به عدم است...
پاسخ: نه، حادث ذاتی هم مسبوق به عدم است، عدم ذاتی دیگر. حادث ذاتی مسبوق به عدم ذاتی است، حادث زمانی مسبوق به عدم زمانی است. عدم ذاتی یعنی ذاتش اقتضای وجود ندارد، ولو از نظر زمان هیچ زمانی نبوده که خالی از وجود باشد. حادث زمانی یعنی زمانی گذشته که آن زمان خالی از این وجود بوده است، و بعداً در زمان دیگر این وجود پیدا شده است، این را میگوییم حادث زمانی. حادث زمانی مسبوق به عدم زمانی است، یعنی زمانی بوده که این در آن نبوده است؛ حادث ذاتی مسبوق به عدم ذاتی است، یعنی خود ذات اقتضای وجود ندارد، همین که اقتضای وجود نداشت - نه اینکه اقتضای عدم دارد، اقتضای عدم داشته باشد که میشود ممتنع - اقتضای وجود ندارد؛ همین که اقتضای وجود نداشت، به آن میگوییم عدم ذاتی.
پرسش: کلمه موجود در روایات چطور اطلاق شده است...
پاسخ: اتفاقاً در دعای عرفه صریحاً بر خدا اطلاقِ موجود شده است، اینجا هم اطلاق موجود شده است. بعضی از افرادی که طرفدار مکتب تفکیکند میگویند موجود بر خدا اطلاق شده است، منتها موجود به این معنایی که شما میگیرید نیست؛ چون رئیس مکتب تفکیک معتقد بوده که وجود و عدم در خدا راه ندارد، و ارتفاع نقیضین هم نمیشود. او معتقد بوده که خدا خالق الوجود و العدم است، و خالق متصف به خلق خودش نمیشود؛ یعنی نه متصف به وجود میشود و نه متصف به عدم میشود. و ارتفاع نقیضین هم اشکال ندارد، میگوید خود شما فلاسفه ارتفاع نقیضین در مرتبه میکنید، ارتفاع نقیضین از واقع نمیکنید؛ در کل ظروف واقع نمیتوانید بگویید نه وجود هست و نه عدم، ولی درباره واجب تعالی در آن مرتبه وجوبی میتوانید بگویید نه واجب هست و نه عدم؛ یعنی از خود فلاسفه گرفته و بر خود فلاسفه وارد کرده است. فلاسفه در مرتبه ذات ماهیت میگویند «لا موجودٌ و لا معدومٌ»، و متکلمین میرسند به یک جا که میگویند در مرتبه خارج نه موجود است و نه معدوم؛ و این ارتفاع نقیضین از نفسالامر نیست، ارتفاع نقیضین از خارج است، ارتفاع نقیضین از خارج ایرادی ندارد، ارتفاع نقیضین از واقع و نفسالامر ایراد دارد. حالا علیأیحال من دارم نقل قول میکنم، کاری ندارم که حرف درست است یا غلط است. فلاسفه میگویند در مرتبه ماهیت ارتفاع نقیضین جایز است، متکلمین ارتفاع نقیضین از خارج را هم اجازه میدهند منتها به شرطی که از نفسالامر ارتفاع نقیضین نشود.
پرسش: معتزله هم که قائل به حالند و ...
پاسخ: البته آنجا نقیضین نمیدانند. وجود و عدم را نقیضین نمیدانند و الا اگر نقیضین بدانند ارتفاعش را اجازه نمیدهند. معتزله که قائل به حالند، وجود و عدم را نقیض نمیدانند، آنها ثابت و منفی را نقیض میدانند و لذا میگویند بین اینها واسطه نیست.
پرسش: باید بگویند «لا موجود و لا منفی» نباید بگویند لا موجود و لا معدوم» چون موجود را معدوم ...
پاسخ: میگویند بالاخره، انها میگویند، اصطلاح را عوض میکنند. خب، عرض کردم که «موجود» را گفتهاند اطلاق شده است؛ گفتهاند موجود اطلاق شده است بر خدا، منتها نه به معنایی که ما میفهمیم، چون این معنایی که ما از وجود میفهمیم خلق خدا است. موجود به معنای موجَد است، چون خلق، خدا را همه جا مییابند؛ همه خلق، خدا را مییابند. خلق خدا، خدا را موجود نمیکند. متصف بالوجود صادق نیست. موجود به معنای «ما وُجِد» است. چون خلق، خدا را همهجا مییابد. همهی خلق خدا را مییابد حتی آن جماد هم خدا را مییابد لذا به خدا سجده میکند. پس خدا موجود است یعنی خدا یافتشده است پیش بندگانش.
که من به آنها گفتهام که، به یکی از رئسایشان گفتهام که پس بنابراین موجودیت برای خدا حادث میشود؟ چونکه یافتشدن وقتی پیدا میشود که خلقی پیدا بشود؛ قبل از خلق، خدا یافتنشده چون خلقی نیست که او را بیابد، پس بعد از خلق، خدا یافت میشود، موجودیت بر او حادث است. گفت: بله، حادث است که ایرادی هم ندارد.
پرسش: صفتی که برای این موجود میآید وجدان میشود نه وجود و در مقابلش فقدان میشود نه عدم.
پاسخ: حالا بله، «موجودٌ» به معنای «موجَدٌ» باشد، یعنی یافتشده. موجودٌ باشد به معنای یافتشده بگیریم خیلی بعید است. حالا ایحال منظور این که موجود در روایات اطلاق شده، در ادعیه هم اطلاق شده است، عرض میکنم که در دعای عرفه صریحا بر خدا اطلاق موجود کرده است.
«موجودٌ لا بعد عدمٍ» [11] [12]
ایشان میخواهد ثابت کند که چرا خدا مسبوق به عدم نیست. استدلالش به صورت یک قیاس مرکب است، قیاس اقترانی مرکب. یک مدعایی دارد، این مدعا را به صورت یک قیاس اقترانی مرکب ثابت میکند، بعد در مورد خدا این ادعا منفی میشود؛ حالا توضیح میدهم روشن میشود.
ادعای ایشان این است که: «طبیعت الموجود من حیث هو موجودٌ»، مسبوق به عدم است؛ طبیعت موجود من حیث هو موجودٌ مسبوق به عدم است. این مدعایش است، میخواهد این را اثبات کند.
میگوید که -مقدمه اولش-: «طبیعت الموجود من حیث هو موجودٌ»، معلوم است؛ طبیعت موجود معلوم است. این را پیش خودش واضح گرفته است این مطلب را. طبیعت موجود معلوم است. «طبیعت الموجود من حیث هو معلوم» دو معنا میتواند داشته باشد: یکی اینکه همان که فلاسفه میگویند، میگویند که وجود همه اشیاء معلوم است ولی کنه وجودشان مخفی است؛ اصل وجود معلوم است، یعنی هر شیء را شما میبینید حکم به وجودش میکنید، واضح است برایتان که این شیء موجود است. یعنی به محض اینکه دیدینش حکم به وجودش میکنید. ندیدینش، استدلالتان رسید به این که این موجود هست، مثل اینکه ما عقول را ندیدیم ولی دلیلمان حکم میکند که عقول هست، حکم میکنیم که هست. برایمان هم بدیهی میشود که عقول بودنشان هست. بودنشان برای ما بدیهی میشود. اما اینکه حقیقت وجودشان چی است؟ حالا این شیء که من دارم میبینم وجود دارد، وجودش چی هست که او دارد؟ این برای ما مخفی است. یک وقت منظور ایشان از این که میگوید طبیعت وجود معلوم است یعنی همین که فلاسفه میگویند معلوم است. همین که فلاسفه میگویند معلوم است، ایشان هم میگوید همین معلوم است. طبیعت موجود من حیث هو موجود معلوم است. موجود من حیث هو موجود معلوم است. من حیث هو انسانٌ، من حیث هو فرسٌ، من حیث هو شجرٌ، اینها به این حیثها ممکن است معلوم نباشند که چی هستند ولی من حیث هو موجود معلوم است. هرکدام از اینها را که میبینیم با قطعنظر از تمایزی که دارند بر آنها اطلاق وجود میکنیم و میگویی همه آنها موجود هستند. پس موجود بما هو موجود معلوم است. این یک معنا که ایشان میتواند اراده کرده باشد.
یک معنا بالاتر از این اراده کرده باشد یعنی اصلا وجود را میشناسیم، ما وجودش را میشناسیم ولو نه در حالت عالی بشناسیم ولی درحدی که حکم کنیم موجود است به این صورت نیست بلکه بالاتر از آنها است. حالا این تکه را داشته باشید. من تعیین نمیکنم که کدام مراد ایشان است. بگذارید استدلال تمام شود بعد برمیگردم ببینم کدام معنای ایشان میتواند باشد.
پس حرف این است که: طبیعت موجود من حیث هو موجود معلوم است، این یک مقدمه. بعد در صفحه ۱۲۵ همین کتاب گفتیم که هر چیزی که به نفسه معلوم است، یعنی طبیعتش معلوم است، یعنی حقیقتش معلوم است، «کل معروفٍ بنفسه مصنوعٌ» [13] [14] ، پایان صفحه ۱۲۵: «کل معروفٍ بنفسه مصنوعٌ»؛ یعنی هر چیزی که به نفسش معلوم باشد مصنوع است. اینجا هم از همان قاعده استفاده میکنیم: میگوییم که طبیعت وجود من حیث هو موجودٌ معلوم است، و هر چیزی که معلوم است -ایشان میگوید به حقیقت است، معلوم الحقیقه است- و هر چیزی که معلوم الحقیقه باشد، «کل معروفٍ بنفسه» یعنی «کل معلوم الحقیقة»، هر چیزی که به نفس خودش معلوم باشد، حقیقتش معلوم باشد، نفس و ذاتش معلوم باشد، «کل معروف الحقیقة، کل معلوم الحقیقة مصنوعٌ»، نتیجه میگیریم: «فطبیعة الموجود بما هو موجودٌ مصنوعٌ». این نتیجه را صغرای قیاس بعدی قرار میدهیم؛ میگوییم: «طبیعة الموجود بما هو موجودٌ مصنوعٌ، و کل مصنوعٍ مسبوقٌ بالعدم»، نتیجه میگیریم: «فطبیعة الموجود من حیث هو موجودٌ مسبوقٌ بالعدم». نتیجه همان مدعای ما را بیان کرد و اثبات کرد؛ مدعای ما هم این بود که: «طبیعة الموجود من حیث هو موجودٌ یقتضی المسبوقیة بالعدم». الان ما این مدعای خودمان را اثبات کردیم و نتیجه را گرفتیم.
پرسش: چرا هر چیزی که معلوم الحقیقه است مصنوع است؟
پاسخ: بله، در جای خودش ثابت شده است، با دو دلیل ثابت کرد؛ حالا مراجعه میکنید معلوم میشود که «کل معروف الحقیقة» و «کل معلوم الحقیقة مصنوعٌ» را ایشان ثابت کرد.
پرسش: ولی این معنی که فرمودید چطور؟ اجمال و تفصیل است؟
پاسخ: یک وقت معلوم است، یک وقت معلوم الحقیقه است؛ یعنی یک وقت وجود معلوم است، یعنی همین که الان ما از موجودات میفهمیم، هر موجودی را میبینیم میفهمیم موجود است، اما حقیقتش را نمیدانیم چیست. یک وقت نه، موجود معلوم الحقیقه است، بالاتر از آنی که ما میفهمیم؛ ایشان ادعای معلوم الحقیقه دارد. حالا تا ببینیم بعد چه میشود.
پرسش: کُنهش چی میشود؟
پاسخ: حالا کنهش هم مشخص نشود، بالاخره حقیقتش تا یک حدی معلوم میشود دیگر؛ ایشان ادعایش این است. حالا شاید تا کُنه هم مدعی باشد که معلوم میشود؛ ببینیم چه میتواند اراده کند.
پرسش: به عنوان جنس و طبیعتش اطلاق میشود؟
پاسخ: نه، طبیعتی که در اینجا گفته میشود، احتمالاً منظور از طبیعت در اینجا آن طبیعتی نیست که ما در فلسفه مطرح میکنیم و الا آن طبیعت تقریباً بر نوع گفته میشود، طبیعت صورت نوعیه است. طبیعت موجود در صورتی گفته میشود که وجود را ما نوع بدانیم. ایشان در اینجا اطلاق طبیعت کرده است، مرادش ظاهراً آن طبیعتِ رایج نیست. نمیگوید طبیعت موجود؛ طبیعت موجود عیب ندارد، مثلاً موجود من و شما هستیم و درخت و امثال ذلک، اینها طبیعتشان یعنی صورت نوعیهشان است. ایشان میگوید «طبیعة الموجود من حیث هو موجودٌ»، که این «من حیث هو موجودٌ» یعنی به لحاظ وجودشان، نه به لحاظ ذاتشان و به لحاظ ماهیتشان؛ به لحاظ وجودشان معلومند.
پرسش: معلوم الحقیقه هم باشد؟
پاسخ: معلوم الحقیقه، ایشان میگوید معلوم الحقیقه است.
خب، آن وقت پس اگر خدا موجود باشد -دقت کنید، تمام شد بحثمان- طبیعت موجود این است که مسبوق به عدم باشد؛ خب حالا اگر خدا موجود باشد، یعنی طبیعت موجودیت را داشته باشد، او هم مسبوق به عدم میشود، چون قانون کلی است، میگوید طبیعت موجود مسبوق به عدم است. خب یکی از مصادیق این قانون خود خدا است، آن هم باید مسبوق به عدم بشود. پس چون طبیعت وجود مسبوق به عدم است، در مورد خدا هم تصور اینکه مسبوق به عدم باشد فعلاً راه دارد؛ لذا امام نفیاش میکند، میگوید: موجود است، اما نه مثل بقیه موجودات، «لا بعد عدمٍ». این «لا بعد عدمٍ» دارد نفی میکند آن توهمی را که ممکن است ما بکنیم؛ چون بیان کردیم که اصل موجودیت مرادف است با مسبوق بودن به عدم، خب این موجودیت که در مورد خدا هست، پس او هم باید مسبوق به عدم باشد.
پرسش: قاعده عقلی «کل معروفٍ بنفسه مصنوعٌ» اینجا استثناء میخورد؟
پاسخ: حالا مطلب را اینجا تمام کنیم. خیلی حرف داریم.
ما ببینیم که طبیعت موجود معلوم است یعنی چه؟ اگر طبیعت موجود امکانی معلوم باشد، که قهراً نظر ایشان همین است، تمام مشکلات حل میشود؛ اصلاً این قانون شامل واجب تعالی نمیشود تا بعد به واجب تعالی استثناء بخورد، تخصیص بخورد. اصلاً تخصیص بر قاعده عقلی وارد نمیشود؛ از اول «طبیعة الموجود بما هو موجودٌ»، یعنی طبیعت موجود امکانی، ولو ایشان قیدش را نیاورده است، ولی منظور او بوده است.
اما اگر نه، منظورش «طبیعة الموجود من حیث هو موجودٌ» باشد بدون قید امکان و وجوب، آن وقت اصلاً سؤال میشود: وجود خدا معلوم الحقیقه هست؟ یا فقط میدانیم موجود است؟ همانطور که میدانیم عقل موجود است، همانطور که میدانیم من و شما موجودیم، فقط در حد دانستن اصل وجود، خدا را فقط میدانیم موجود است، اما معلوم الحقیقه مسلماً نیست؛ خود ایشان هم قبول ندارد که معلوم الحقیقه باشد. پس اگر مرادش از موجودٌ، اصل فهم وجود باشد، یعنی فقط میدانیم موجود است، خب خدا را هم میدانیم موجود است؛ بنابراین این استدلالی که ایشان درباره موجودات دیگر کرد، در مورد خود خدا هم صادق است؛ وقتی در مورد خدا صادق شد، دیگر نمیشود گفت خدا بعد عدم نیست، خدا بعد عدم هست مثل بقیه، اگر واقعاً اینطور باشد. اگر دلیل در مورد خدا جاری بشود، چون دلیل نمیتواند تخلف کند و نمیتواند قاعده عقلی تخصیص بخورد، به این جهت ما باید بگوییم که این مسبوقیت بالعدم در مورد خدا هم هست.
و اگر نه، اگر ما طبیعت موجود را طبیعت موجود امکانی دیدیم و او را معلوم الحقیقه کردیم، دیگر مشکلی پیش نمیآید. او حالا البته به نظر ما معلوم الحقیقه نیست، ولی بر فرض معلوم الحقیقه شد. معلوم الحقیقه بودن -این را توجه داشته باشید- لازم نیست معلوم الحقیقه بالفعل باشد، این مهم است؛ معلوم الحقیقه لازم نیست معلوم الحقیقه بالفعل باشد تا شما بگویید برای من و امثال من معلوم نیست. قابل باشد که معلوم باشد، ولو مثل پیامبری، مثل عقول عالیهای این را بفهمند. خدا قابل نیست که معلوم باشد، ولی بقیه موجودات معلوم الحقیقهاند، یعنی به این اندازه شأنیت این را دارند که معلوم الحقیقه باشند، ولو بالفعل برای ما معمولیها معلوم الحقیقه نیستند.
پس جمع کنم مطلب را:
اولاً نظر ایشان در این استدلال، ناچاریم بگوییم ولو قیدش را نیاورده است، نظر ایشان در این استدلال به طبیعتِ وجود امکانی است، طبیعت وجود واجبی نیست.
ثانیاً منظورش از معلوم الحقیقه، معلوم الحقیقه بالفعل نیست؛ یعنی اینچنین نیست که ادعا کند موجود برای همه همین الان معلوم است، نه؛ برای بعضیها معلوم است، برای بعضیها شأنیت معلومیت دارند، اگر شما ترقی کنید میتوانید عالم بشوید و آنها معلوم شما بشوند، ولی شأن معلومیت برایشان هست. چون شأن معلومیت برایشان هست مصنوع است؛ چیزی که میتواند معلوم شود مصنوع است، و دلیل ادامه پیدا میکند، آخر سر نتیجه میدهد که ممکنات مصنوعند، نتیجه نمیدهد که واجب مصنوع است.
پس این دلیل اصلاً در مورد واجب جاری نمیشود؛ بنابراین میشود گفت اگر امام فرموده است: «موجودٌ لا بعد عدمٍ» [15] [16] ، استثناء نکرده است، تخصیص نزده است، بیان واقع کرده است؛ یعنی موجودهایی که بعد از عدمند، موجودهایی هستند که مجرای این استدلال بشوند، و این استدلال در مورد خدا جاری نمیشود، پس او موجودِ بعد عدم نیست؛ عبارت تمام. صاف شد.
فقط دو قید را باید در عبارت مصنف بیاورید: یکی منظور از طبیعت موجود، طبیعت موجود امکانی است؛ یکی هم منظورش از معلوم الحقیقه، معلوم الحقیقه شأنی است، یعنی نه معلوم الحقیقه بالفعل که شما ادعا کنید ما خیلی از موجودات را میبینیم برای ما معلوم الحقیقه نیستند؛ نه، ایشان میگوید میتوانند معلوم الحقیقه بشوند، ولو برای عقل عالیه، برای آن عقول عالیه میتوانند معلوم الحقیقه بشوند.
خب، پس حالا قیاس اینطور میشود: هر چیزی که معلوم الحقیقه باشد، ولو شأناً، مصنوع است؛ و وجود امکانی معلوم الحقیقه است، پس مصنوع است. اگر مصنوع است، طبق قاعده که هر مصنوع مسبوق به عدم است، این هم مسبوق به عدم است. فثبت که هر موجودی مسبوق به عدم است جز وجود الله، به خاطر اینکه او معلوم الحقیقه نیست تا محکوم بشود به مصنوع بودن و بعد از طریق مصنوع بودن محکوم بشود به سابقه عدم داشتن. این خلاصه استدلال ایشان است. تند میخوانم، وقتی نداریم، ظاهراً هم نمیرسیم.
«اعلم ان طبیعة الموجود من حیث هو موجودٌ یقتضی المسبوقیة بالعدم» [17] ؛
«اذ تلک الطبیعة من حیث هی هی معلوم الحقیقة»، این مقدمه اول؛
«و قد مضی ان کل معروفٍ بنفسه مصنوعٌ»، این مقدمه دوم؛
نتیجه این است که: پس طبیعت وجود من حیث هی هی مصنوع است. این نتیجه را صغری قرار میدهیم برای این کبرایی که الان میگوییم:
«و کل مصنوعٍ فقد سبقه عدمٌ صریحٌ لا محالة»،
نتیجه میگیریم: پس هر طبیعت وجود را هم عدم صریح سبقت گرفته است؛
نتیجه این است: «فکل ما یصدق علیه تلک الطبیعة المعلومة الحقیقة، فهو بعد عدمٍ واقعی بلا مریةٍ» و شک.
اما عدم صریح چیست؟ عدم صریح ایشان میگوید که یعنی عدم وجود، نمیتوانیم بخوانیم ظاهراً...