80/08/24
بسم الله الرحمن الرحیم
ادامه شرح حدیث دوم (صفحه 145-146)/باب دوم در توحید و نفی تشبیه /شرح کتاب توحید صدوق
موضوع: شرح کتاب توحید صدوق/باب دوم در توحید و نفی تشبیه /ادامه شرح حدیث دوم (صفحه 145-146)
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
«متجلّي لا باستهلال رؤية» [1] [2]
اوصاف خدا را میشمردیم. از جمله اوصاف این است که خدا بر همه خلق تجلی کرده و خودش را برای همه ظاهر کرده است؛ اما نه ظهوری که با چشم بشود او را دید، یا با عقل بشود او را شناخت. اینچنین نیست که با رؤیت نگریسته شود، یا با تعقل دانسته شود؛ بلکه از این باب که او نورش را بر تمام موجودات امکانی که همگی ظلمتند پاشیده، و به توسط این نورش تمام این ظلمات را روشن کرده است. آن روشنی را ما مییابیم، و او را هم به توسط این روشنی.
نظر عرفا این است که - همچنین نظر حکمت متعالیه - این است که تمام موجودات با قطع نظر از آن فیضی که از جانب واجب تعالی به آنها میرسد تاریکند، یعنی هیچند. ماهیات را که ما داریم، هیچکدامشان با قطع نظر از جاعل وجود ندارند، تحقق ندارند. وقتی جاعل به اینها فیض وجود میدهد، تازه محقق میشوند و ظاهر میشوند. اگر فیض وجود نباشد، ماهیات در همان مقام تقرر خودشان باقی میمانند، یعنی مکتوم و مخفیاند و ظهوری پیدا نمیکنند. ولی فیض وجود که نوری از جانب خدا است بر آنها پاشیده میشود، آنها به توسط وجود روشن میشوند و در جهان خارج میآیند.
و چون آن فیضی که بر آنها پاشیده شده فیض خدا است، نوری است که خدا بر آنها پاشانده و به توسط آن نور آیاتی را جلوه داده، ما به توسط این آیات به خدا آگاه میشویم و خدا را میشناسیم. پس با این اشراق نور، خدا تجلی کرده است؛ خدا نورش را بر ماهیات تابانده و آنها را به عنوان آیت و جلوههای خودش ظاهر کرده است. ما با برخورد به این آیات به خدا پی میبریم و او را میشناسیم. پس شناخت خدا از طریق این نیست که او را ببینیم با چشممان یا بیابیم در مکان خاصی، یا حتی تعقل کنیم با عقلمان؛ بلکه باید از طریق همین نوری که بر کل ممکنات تاریک پاشانده و آنها را روشن کرده او را بشناسیم، یعنی از طریق همین نوری که افاضه کرده، از طریق همین شروقی که داشته و تابشی که داشته او را میتوانیم بشناسیم، نه از راه دیگر.
این خلاصه این روایت است که: «متجلی»؛ خدا تجلی کرده است و خودش را آشکار کرده، جلوه داده خودش را.
«لا باستهلال رؤیةٍ»؛ نه از باب اینکه با دیدِ بصری تجلی پیدا کند و ظهور پیدا کند. ظهور او از طریق دید بصری نیست. استهلال را برای دید معنا میکنیم؛ به معنای دیدن، به معنای نگریستن. استهلال در لغت به معنای طلبِ هلال کردن است، و معنایش این است که دست بر روی ابرو نهاد و با دقت به جانبی که هلال بود نگریست. استهلال توجه کنید قیودی دارد: دست روی ابرو نهادن، و با دقت به آن مکان وجود ماه نگریستن. این خلاصه استهلال است. این کلمه معنایش این است. بعد در اینجا زواید را انداخته است؛ دست روی ابرو گذاشتن افتاده است، به مکان ماه نگریستن و بالاخره تمام چیزهایی که زوایدی که عرض کردم افتاده است؛ استهلال به معنای نگریستن آمده است. کل آنچه که در این کلمه معتبر بوده حذف شده است، فقط نگریستنش باقی مانده است. «لا باستهلالٍ»، در اینجا به معنای نگریستن معنا شده است، یعنی دید معنا شده است.
«متجلٍ لا باستهلال رؤیةٍ»؛ خدا آشکار است برای خلق، اما نه از طریق دیدِ بصری. استهلال رؤیت، استهلال را دید معنا میکنیم؛ نه از طریق دید بصری، یعنی نه از طریق دید چشم روشن نمیشود، بلکه از طریق آن مخلوقاتش و آیاتش و جلوههایی که در جهان نهاده روشن میشود.
در کتاب نهایه ابناثیر دارد: «اهل و استهل اذا ابصر» [3] که به معنای دیدن آمده است. «و لعل هاهنا وقع التجرید فی الکلمة عن بعض اجزاء المعنی» [4] . «کلمه»، منظور همان کلمه «استهلال» است؛ کلمه یعنی کلمه استهلال «اهل، استهل». همانطور که عرض کردم، این کلمه یک متعلقات و وابستههایی دارد؛ گویا در اینجا، یعنی در این عبارت امام، تجرید در این کلمه شده است؛ تجرید از چه شده است؟ «عن بعض اجزاء المعنی». بعضی اجزاء معنا را که دست روی ابرو گذاشتن و امثال ذلک باشد تجرید کردیم، اینها را کنار گذاشتیم. اینها مال استهلال لغوی است؛ در اینجا استهلال با تجرید از این زواید اراده شده است. «لعل» در اینجا در این کلمه استهلال، تجرید از بعض اجزاء معنا واقع شده است، که بعض اجزاء معنا دور ریخته شدند، کنار گذاشته شدند، آن لب معنا در اینجا از استهلال اراده شده است.
«و الله سبحانه متجلٍ علی خلقه»؛ حالا دارد تجلی را معنا میکند.
پرسش: در عبارت «و لعل هاهنا»، هاهنا منظور کجاست؟
پاسخ: هاهنا یعنی در این عبارت امام. «فی الکلمة»، فی الکلمه را جلو معنا کنید ایرادی ندارد؛ فی الکلمه یعنی در این کلمه استهلال «وقع التجرید عن بعض اجزاء المعنی»، تجرید از بعض اجزاء معنا حاصل شده است؛ یعنی بعضی اجزاء معنا را از این کلمه گرفتیم. این کلمه همانطور که عرض کردم معنایی داشته که همراهانی کنار این معنا بوده است؛ عرض کردم دست روی ابرو گذاشتن، با دقت نگاه کردن به جانبی که ماه هست، اینها همه در کلمه استهلال اخذ شده بوده است. ما این کلمه را از این زواید تجرید کردیم، یعنی دست روی ابرو گذاشتن را دیگر نگفتیم. وقتی الان میگوییم استهلال، معنا نمیکنیم دست روی ابرو گذاشتیم به سمت خدا نگاه کردیم؛ اینجور معنا نمیکنیم. میگوییم که یعنی نگاه کردن، فقط استهلال به معنای نگاه کردن است؛ دست روی ابرو گذاشتن و امثال ذلک که اینها جزء معنا بوده است، ما کلمه را از این معانی، از این اجزای معانی تجرید کردیم، یعنی این اجزای معانی را کنار گذاشتیم و ندیده گرفتیم. خود همان لب معنا را که دیدن باشد از استهلّ اراده کردیم.
پرسش: در نهایه ابناثیر این متعلقات نیامده است؟
پاسخ: در نهایه نیامده است، در کتابهای دیگر هم نیامده است.
پرسش: پس منظور از هاهنا، نهایه است؟
پاسخ: در نهایه، «لعل هاهنا» یعنی در نهایه، یا «هاهنا» یعنی در عبارت امام؛ فرقی نمیکند. البته من در هر لغتی نگاه کردم این زواید را ندیدم. من از درس مرحوم ادیب یادم است که ایشان استهلال را اینجوری معنا میکرد؛ که وقتی میخواستند مقدمه مطول را بر اساس استهلال بگویند، اینطور توضیح میدادند که استهلال یعنی دست روی ابرو گذاشتن و این مطالب تجرید و امثال ذلک را ایشان میگفت. من جایی ندیدم، و خودِ من به لغت مراجعه کردم دیدم هیچکدام از لغتهایی که در اختیار من است به آن صورت که مرحوم ادیب معنا کردهاند معنا نمیکنند؛ و خب مرحوم ادیب حرفش حجت بود. وقتی ایشان میگوید اینطور معنا شده است، معلوم است درست میگوید. و بعد هم زواید را انداختن، ایشان میگفت زواید افتاده است و اینطور معنا میشود.
پرسش: همان طلب رؤیت کردن، طلب رؤیت کردن با دست روی ابرو گذاشتن بوده است؟
پاسخ: طلب که... بله، طلب رؤیت کردن به همان نحوی که عرض کردم. طلب رؤیت کردن به همان نحو است، و الا سین استهلال که از باب استفعال است به معنای طلب است؛ آن وقت طلب به همان نحوی که عرض کردم بوده است که این نحوها افتاده است.
پرسش: دست روی ابرو گذاشتن به خاطر این بوده است که نور خورشید مانع نشود؟
پاسخ: به خاطر اینکه دقیقتر ببینند؛ نور خورشید مانع نشود، چشم متفرق نشود. شما دیدید که وقتی میخواهند چیزی را ببینند پلکها را نزدیک هم میآورند که درست آن قسمتی که بیننده چشم است درست آن نگاه بکند؛ اطراف چشم اگر نوری بپاشد یک مقدار دقت دید را کم میکند. چشم را باریک میکنند که قشنگ ببینند، بر خلاف گربه که وقتی میخواهد بهتر ببیند چشمش را بازتر میکند؛ ظاهراً اینطور است. حالا ما به گربه کار نداریم، ما وقتی میخواهیم ببینیم چشممان را باریک میکنیم ببینیم؛ این همان دقت است که میخواهیم نور نپاشد. دست هم که روی ابرو میگذاریم برای همین است که نوری از اطراف نیاید و چشم ما به چند جا متوجه نباشد. حالا اینها مطلب مهمی نیست. فقط این عبارت «و لعل هاهنا وقع تجرید فی الکلمة عن بعض اجزاء المعنی»، این را با رجوع به لغت میخواهم عرض کنم، لغتهایی که متداول در دست ما است پیدا نمیکنید. این مطلبی که از خارج گفتند، در ذهنتان به گونهای سینه به سینه رسیده است، من در کتابی ندیدم.
«و اللّه سبحانه متجلّ على خلقه بإشراق نوره كلّ ما في ظلمات الإمكان» خدا بر خلق خودش تجلی کرده است، یعنی جلوه داده خودش را، آشکار ساخته خودش را.
به چه وسیله؟ «باشراق نوره کل ما فی ظلمات الامکان»؛ اشراق مصدر است، نوره فاعلش است، کل ما فی ظلمات الامکان مفعولش است؛ به اینکه نورش روشن کرده است همه ما فی ظلمات الامکان را. ظلمات هم اضافهاش اضافه بیانیه است، اضافه ظلمات به امکان اضافه بیانیه است.
پرسش: ظاهراً اشرق لازم است...
پاسخ: حالا اینجا بالاخره هر چه هست متعدی گرفته شده است، اینجا متعدی است.
پرسش: نوره فاعل...
پاسخ: ممکن است بالاخره متعدی هم استعمال شده باشد، که البته اینجا استعمال شده است.
پرسش: باب افعال رفته ...
پاسخ: نه، بعضی باب افعالها لازم است، بعضی باب افعالها متعدی است؛ باب افعال یکی از معانیاش معنی لزوم است، متعدی نیست. و بعضی از صیغههای باب افعال لازمند، متعدی نیستند؛ اینطور نیست که هر وقت بردید به باب افعال، متعدیاش کرده باشید.
«و الله سبحانه متجلٍ علی خلقه»؛ به چه جوری متجلٍ علی خلقه؟ به اینکه روشن کرده است نورِ او همه آنچه را که در ظلمات امکان است. عرض کردم ظلمات، اضافهاش به امکان اضافه بیانیه است، یعنی ممکنهای ظلمانی؛ ممکنهای ظلمانی به توسط نوری که او بر آنها تابانده است روشن شدند، آن وقت این ممکنهای ظلمانی با این نور شدند آیت الهی، و ما از آیات به او پی میبریم، پس او خودش را در این آیات جلوه داده است.
پرسش: در اضافه بیانیه مضاف باید جنس مضافالیه باشد، ظلمات جنس امکان نیست...
پاسخ: بله، چرا هست، بله ظلمات... اصلاً اینها معتقدند که امکان، ممکنات همه ظلمتند؛ ممکنات همه ظلمتند، همه فقرند، همه احتیاجند؛ نه مظلمند بلکه ظلمتند، خیلی تعبیر جالبی است. نه اینکه ممکنات فقیر باشند، اصلاً فقرند؛ نه ممکنات محتاج باشند، احتیاجند؛ نه ممکنات ظلمانی باشند، بلکه ظلمتند. اضافه، اضافه بیانیه است و نشان میدهد که ممکنات همهشان ظلمتند. حالا گذشته از اینکه اصلاً ممکن نگفته، امکان گفته است؛ «ظلمات امکان»، امکان خودش با ظلمات سازگار است. ممکن هم باشد ظلمت است، تا چه برسد به اینکه امکان؛ امکان ظلمت است، ممکن ظلمانی است، البته به دقت ممکن هم ظلمت است. پس اضافه کردن ظلمت به امکان به صورت اضافه بیانیه هیچ ایرادی ندارد و خیلی هم دقیق است.
«و اضاءة» عطف است بر «اشراق»؛ باز متجلی بر خلق خودش است به اینکه اضاءت، «اضاءة کل ما فی السماوات و الارض من الملائکة و الانس و الجن»، دیگر فاعل اضاءه را حذف کرده است، و روشن کرده است نور خدا همه «ما فی السماوات و الارض» را «من الملائکة و الانس و الجن».
به این صورت خدا متجلی است، «لا بان یری»؛ «لا بان یری» عطف است بر «باشراق»؛ «متجلٍ علی خلقه باشراق نوره ... لا بان یری رؤیة العیان»، نه به اینکه با رؤیت چشم، رؤیت عیان دیده بشود؛ با چشم دیده نمیشود، رؤیت عیان ندارد، نداریم نسبت به او. «او ینتهی البصر الیه فی مکان»، یا چشم ما از دور به او دوخته بشود و در یک مکانی او یافت شود؛ نه رؤیت عیان دارد که همینجا جلوی ما باشد و ما آشکار ببینیمش، و نه آن دوردورا در یک مکانی است که ما خیره به آن بنگریم و بالاخره بیابیمش، هیچکدامش نیست. «لا بان یری رؤیة العیان» که آشکار دیده شود، «او ینتهی البصر الیه فی مکان» یا در مکانی باشد و بصر ما به او منتهی بشود، یعنی از آن دوردورا ما ملاحظهاش بکنیم و بالاخره پیدایش بکنیم، هیچکدام از این دو نیست.
و فی الخبر است که: «ان الله تجلی لعباده من غیر ان راوه» [5] ، برای عباد تجلی کرده است بدون اینکه آنها ببینندش؛ آنها نمیبینندش ولی مییابندش، او را مییابند ولی نمیبینند. بله، آشکار مییابند ولی نمیبینند.
پرسش: ...
پاسخ: رَأَوه، بله، «من غیر ان رأوه»؛ بدون اینکه ببینندش بر آنها آشکار است، یعنی مییابندش، نمیبینندش.
خب، عبارت بعدی:
باطن دو جور است: یک موجودی که از ظاهر بیرون رفته است، از ظاهر بیرون رفته و مخفی شده است، این میشود باطن؛ که به قول ایشان مباینت پیدا کرده است با ظواهر، یعنی از ظاهر جدا شده است، رفته یک جا مخفی شده است، این میشود باطن. اینچنین باطنی فقط باطن است، دیگر ظاهر نیست، چون ظهور را کنار گذاشته است؛ چون ظهور را کنار گذاشته است، فقط باطن است و دیگر ظاهر نیست. اینچنین باطنی برای خدا نیست، چون خدا باطن است و ظاهر؛ نه فقط باطن باشد که ظهور از آن گرفته شده باشد و با ظهور مباینت پیدا کرده باشد و از ظهور جدا شده باشد. پس باطن بودن خدا به یک صورت دیگر است.
باطن بودنش به این صورت است که چطور خورشید برای چشم ما باطن است؟ از شدت ظهور باطن شده است، از بس ظاهر است چشم ما نمیتواند آن را ببیند، از شدت ظهور مخفی شده است. خورشید از شدت ظهورش برای چشم ما مخفی شده است؛ همچنین خدا از شدت ظهور برای عقل ما مخفی شده است، یعنی نورش اینقدر شدید است که عقل ما تابِ تعقل او را ندارد. از شدت ظهور باطن شده است، پس هم باطن است و هم ظاهر. باطنی است که ظاهر هم هست، و باطن بودنش به مزایله و کنار رفتنِ از ظهور نیست؛ مثل اولی نیست.
در اولی عرض کردیم باطنی است که ظهور را کنار گذاشته و از ظاهر جدا شده است و خودش را مخفی کرده است؛ این فقط باطن است و دیگر ظاهر نیست. اما خدا باطنی است که ظاهر هم هست؛ چرا؟ چون از شدت ظهور باطن شده است و مخفی شده است، مثل خورشید که از شدت ظهور مخفی شده است. خود خورشید را ما نمیبینیم، نورش را میبینیم؛ همچنین خود خدا را تعقل نمیکنیم، آیاتش را تعقل میکنیم. پس خودِ خدا از شدت ظهور مخفی شده است. بنابراین: باطنی است «لا بمزایلة»، یعنی باطن است نه به مباینت با ظاهر؛ یعنی نه اینکه از ظاهر جدا شده باشد و بر اثر جدا شدن از ظاهر باطن گشته باشد، بلکه در عینی که ظاهر است باطن است.
«باطن لا بمزایلة»، مزایله یعنی مفارقه. معنای کلام این است که: خدا جل جلاله باطن است، نه باطن بودنش به مفارقت از ظواهر باشد که خودش را از ظاهر بودن کنار کشیده باشد و مخفی کرده باشد تا بشود باطنِ غیر ظاهر؛ و نه به جهت دیگری، به هیچ جهتی او را نمیشود باطن دانست «الا بانه ظاهر». هیچ جهتی برای باطنیت او نیست جز ظاهر بودن او؛ چون ظاهر است باطن است، یعنی از شدت ظهور باطن شده است، مثل خورشید که از شدت ظهور از چشم ما مخفی شده است.
«بل هو باطن بعین ما هو ظاهر»؛ به عین همان ظهوری که دارد بطون دارد، یعنی دو حیثیت هم ندارد که بگوییم به این حیثیت باطن است و به آن حیثیت ظاهر است. چون اگر تعدد حیثیت باشد، خدا بالاخره مرکب از دو حیثیت میشود و این مشکل در ذات خدا پیدا میکند. خدا به همان حیثیتی که ظاهر است، به همان حیثیت هم باطن است؛ در خورشید توجه کردید که مثال خوبی است: خورشید به همان حیثیتی که ظاهر است در چشم ما، به همان حیثیت هم باطن است از چشم ما، نه دو حیثیت داشته باشد. چون نورش زیاد است و به این جهت ظاهر است، به همین جهت هم باطن است. خدا هم همچنین؛ چون نور معنوی خدا شدید است و عقل تحمل تعقل او را ندارد، در عینی که او ظاهر است برای عقول ما باطن است.
«بل هو باطن بعین ما هو ظاهر». چرا میگویید به عین ما هو ظاهر؟ «و الا»، یعنی اگر عین نباشد، اگر باطن به عین ما هو ظاهر نباشد و باطن باشد به جهتی دیگر غیر از ظاهر بودنش، «لاختلفت» در خدا جهات «و تکثرت فیه الحیثیات». اگر دو جهت باشد برای باطن بودنش و ظاهر بودنش؛ باطن باشد به جهتی و ظاهر باشد به جهت دیگر، خب دارای دو حیثیت میشود، دارای اختلاف جهات میشود و مرکب میشود؛ پس باید بگوییم «بعین ما هو ظاهر» باطن است، که فقط یک حیثیت است، بیحیثیت است.
مسافت دو قسم است: مسافت حسی داریم، مسافت عقلی داریم. مسافت حسی واضح است، مثلاً فرض کنید که همین اتاق، این طولش را ما میگوییم مسافت. مسافت عقلی درجات است. مثلاً فرض کنید که بین نفس که یک درجه از وجود را دارد، درجه سافل را دارد، و عقل که درجه عالی دارد، مسافتی فاصله است، مسافت عقلی فاصله است، مسافت حسی فاصله نیست. مسافت عقلی با درجات تعیین میشود، درجات عقلی. مثلاً همانطور که عرض کردم بین موجودات مختلف، فاصله درجه هست؛ فاصله درجه فواصل عقلی است، یعنی مسافت عقلی است.
حالا ببینیم خدا از موجودات جدا است، با مسافت حسی جدا است، به صورتی که خدا این طرف اتاق است ما آن طرف اتاق؟ اینجوری است؟ یا با مسافت عقلی جدا است؛ خدا این مرتبه را دارد ما آن مرتبه را داریم؟ ایشان میفرمایند نه، هیچکدام از این دو تا نیست. خدا اگر جدا است از موجودات، به مسافت جدا نیست. اینطور نیستش که ممکنات در قسمتی از این مسافت حسی قرار گرفته باشند، خدا در قسمت دیگر قرار گرفته باشد که هر دو دارای مکان حسی باشند، منتها این در آن مکان و آن در آن مکان است؛ مباینتشان به این است که مکانشان جدا است، مسافت حسیشان جدا است. این که مسلماً غلط است، چون مستلزم جسم بودن خدا و واضح البطلان است. مسافت عقلی داشتن هم باطل است. اینطور نیست که بگوییم ما وجود را درجهبندی کردیم -دقت کنید!- اینطور نیست که بگوییم ما وجود را درجهبندی کردیم، درجه نازلش را دادیم به خلق، درجه عالیاش را دادیم به خالق. خب اگر اینطور باشد خالق میشود محدود؛ یعنی خالق تمام درجات عالی را گرفته، به نازل که رسیده تمام شده است، دیگر درجات نازل را نتوانسته بگیرد، خب شد محدود. یعنی آن قسمتی از مسافت عقلی که به وسیله ممکنات پر میشود، از خدا خالی میشود؛ و این خلو یعنی محدود شدنِ خدا. و خدا محدود نیست، پس این فرض هم در مورد خدا جایز نیست، که بگوییم بین خدا و خلق، بینونتی است از طریق جدایی مسافت عقلی، که مسافتهای عقلی جدا کرده است این دو تا را. هیچکدام از این دو تا پس ممکن نشد. خدا مباین است با خلق، نه از طریق اینکه مسافت حسیشان مباین باشد، و نه از طریق اینکه درجات عقلیشان مباین باشد.
پرسش: حد و محدود مخلوقِ خداست.
پاسخ: حد و محدود هم مخلوق خدا است، بله.
بلکه از این جهت با بقیه مباینت دارد که ذاتش با هیچ ذاتی مشابه نیست، اوصافش با هیچ اوصافی مشابه نیست؛ یعنی بینونت ذاتی و صفتی دارد با خلق. از این جهت، اسمای حسنای او را هیچکس مالک نیست، فقط او خودش دارای اسمای حسنا است. آنچه که به ما به صورت امانت داده است، داده است؛ ذاتی که به ما داده مباین با ذات خودش است، یعنی یک چیز دیگر است؛ صفاتی که به ما داده، یک چیز دیگر است غیر از آن چیزی که خودش دارد. پس او از نظر اینکه «لا یشبه هو شیئاً و لا یشبهه شیءٌ» [10] ، از این جهت ممتاز از بقیه است و مباین از بقیه است.
پرسش: لا یشبه شیءٌ...؟
پاسخ: بله، همینطور که میگویم هم درست است، حالا آنجوری هم که شما میفرمایید ممکن است درستش کنید: «لا یشبه شیئاً و لا یشبهه شیءٌ»؛ نه او شبیه چیزی است، نه چیزی شبیه او است؛ نه در ذات و نه در صفات. از این جهت مباینت دارد. مباینتش به مسافت عقلی یا مسافت حسی نیست، بلکه مباینتش به مباینت ذات و اسما و حسنا است.
پرسش: ببخشید آقا، برای اینکه حکمی بشود اقل مناسبت کافی است، و با وجود اشتراک معنوی وجود، نمیشود گفت شبیه همند در وجود...
پاسخ: در مفهوم؛ اشتراک معنوی وجود در مفهوم است. ما در مفهوم وجود با خدا شریکیم، مفهوم که نه خدا است و نه ما. در واقعِ وجود، بیرون از مفهوم، ما با خدا هیچ شرکتی نداریم. ایشان میگوید یا ما اصلاً وجودی نداریم چنانکه عرفا میگویند، یا اگر وجود داریم وجود امکانی است که سنخی غیر از وجود واجبی است؛ نه وجود واجبی مرتبه بالای همین وجود امکانی باشد، نه، آن یک سنخ دیگر است، این یک سنخ دیگر. بین وجودهای امکانی درجهبندی میکنیم، وجود واجب را فوق همه اینها میگیریم، نه یک درجهای مافوق اینها است، اصلاً چیزی جدای از اینها است؛ چیزی جدای از اینها است. درجات امکانی ادامه پیدا میکند تا عقل تمام میشود؛ نه درجات بیاید بالا آخرسر به خدا برسد، که خدا بشود یک درجه و اینها هم بشوند درجات بعدی. درجات امکانی در یک جا تمام میشوند، درجه وجوبی شروع میشود که آن درجه وجوبی بینهایت است. در درجه وجوبی هیچکسی با خدا شریک نیست؛ یعنی هیچکس جا را بر خدا تنگ نمیکند که محدود بکند خدا را. درجات امکانی هم که اصلاً جایش جدا است.
پرسش: به هر حال از حیث وجود، اقوی هست، اضعف هست ...
پاسخ: اقوا که بله، وقتی که ما میسنجیم وجود واجب را با وجود ممکن، وجود واجب اقوا است.
پرسش: ظاهرش برای یک مراتب، بگوییم مرتبه بالای وجود... مرتبه شدید و اقوا...
پاسخ: این اگر هم ظاهرش باشد، این ظاهر اراده نمیشود. ظاهر بله همین است، وقتی ما میگوییم کل وجود را دستهبندی میکنیم، کل وجود چه وجود امکانی و چه وجود واجب، دستهبندی میکنیم، واجب را بالا قرار میدهیم، ممکنات را پایین قرار میدهیم؛ اما یک وقت اینجوری دستهبندی میکنیم: وجودات ممکن یک جا، وجود واجب که با وجود ممکن فرق دارد یک جای دیگر. در وجود واجب هیچ وجود امکانیای راه پیدا نمیکند، و همچنین وجود واجب به امکانات سرایت نمیکند. آن محدوده خاص خودش را دارد که بینهایت است، این هم محدوده خاص خودش را دارد که متناهی است؛ این یک صورت. یک صورت اینکه نه، کل وجود را، اصلاً مطلق الوجود را دستهبندی میکنید، باز هم وقتی دستهبندی کردید، به طبقه واجب که رسیدید، این طبقه جدا میشود از ممکن. ولو شما در دستهبندیهایتان در ذهن خودتان این طبقه را چسباندید به سقف طبقه پایین، ولی اصلاً این طبقه با طبقات پایین فرق دارد؛ شما چسباندید، در واقع چسبیده نیست. و بنا بر نظر عرفا، اصلاً این پایینیها وجود ندارند، حکایت وجودند؛ وجود فقط مال خدا است. خب اصلاً در محدوده وجود او کسی وارد نمیشود. بنا بر نظر فلاسفه، اینها وجود امکانی دارند، او وجود واجبی دارد؛ باز وجود امکانی در وجود واجبی راه پیدا نمیکند. علیأیحال وجود او یا صرف وجود خالی است، یا وجود واجبی است؛ هر کدام که باشد، بنا بر دید عارف یا بنا بر دید فیلسوف، هر کدام که باشد، غیر را در خودش راه نمیدهد. این است مباینت. معنای مباینت این است که هیچ خلقی در محدوده او وارد نمیشود. حالا چه خلق حکایت باشد و محدوده او وجود باشد، چه خلق وجود امکانی باشد و محدوده او وجود واجبی باشد، علیأیحال او در محدوده خودش هیچ خلقی را راه نمیدهد، از خلق جدا است.
پرسش: ...
پاسخ: اشتراک معنوی در مورد خدا را قبول داریم ، حرف شما را قبول کردم، منتها گفتم اشتراک معنوی در مفهوم است. اشتراک در مفهوم که شباهت و اتصالی بین ما و خدا برقرار نمیکند، مباینت را به هم نمیزند. اشتراک مفهومی دلیل بر این نمیشود که مباینت نیست؛ مباینت در خارج هست. حالا در مفهوم، ما هر چه از وجود او میفهمیم، از وجود خودمان هم میفهمیم. اشتراک در مفهوم واقعاً اشتراک نمیآورد، واقعاً اتصال به قول ایشان نمیآورد. اشتراک در مفهوم اتصال نمیآورد، مباینت همچنان محفوظ است اگر چه اشتراک در مفهوم هست. اشتراک در خارج اتصال میآورد؛ اشتراک در خارج اتصال میآورد و ما اشتراک در خارج را نداریم، اشتراک در مفهوم باشد عیبی ندارد.
پرسش: علامه دوانى یک وقت قائل بود به اینکه در خداوند اصالت وجود و در ممکنات اصالت ماهیت است...
پاسخ: حالا آنها مورد بحث ما نیست. بله، دوانى در خدا قائل به اصالت وجود است، در ممکنات قائل به اصالت ماهیت است.
پرسش: ...
پاسخ: مشترک معنوی نه، دوانى مشترک معنوی را قبول دارد. دوانى اشتراک معنوی در وجود را قبول دارد؛ در بیرون از مفهوم قائل است به اصالت وجود واجب و اعتباریت وجود ممکن. در بیرون از مفهوم؛ در مفهوم همه فلاسفه قبول دارند که مفهوم وجود مشترک معنوی است. فقط اشعری گفته است، فقط اشعری، ابوالحسن اشعری گفته وجود مشترک لفظی است؛ وجود فی کل ماهیةٍ به معنای همان ماهیت، که این را هم خود اشاعره بعد از ایشان توجیه کردند و جوری بیان کردند که با اشتراک معنوی بسازد، و گفتند که ابوالحسن اشعری آن را که از ظاهر کلامش استفاده میشود نگفته است، جور دیگر گفته که یک تحقیقی در شرح مواقف هست باید مراجعه بکنید. آنها هم قائل به اینکه... یعنی اشتراک معنوی کانّه متفقٌعلیه است بین متکلمین و فلاسفه؛ ظاهراً کسی مخالف این مسئله نیست.
خدا مباین هست، اما نه به مسافتی. مباینت خدا از خلق، نه به مسافت و حدود حسیه است، و نه به مراتب و درجات عقلیه است. هیچکدام از دو نوع مسافت او را از خلق جدا نکرده است؛ نه مسافت حسی و نه مسافت عقلی. «اذ کل ذلک یستلزم التحدید»، هر یک از این دو نوع جدایی مستلزم تحدید است؛ چه جدایی در مسافت حسی، چه جدایی در درجات عقلی. بالاخره نشان میدهد که خدا قسمتی را پر کرده است -حالا یا قسمت حسی یا قسمت عقلی را- ممکنات قسمت دیگر را پر کردهاند؛ پس خدا در آن قسمت دیگر نیامده و کانّه محدود است. «فان کل ذلک یستلزم التحدید»، هر یک از این مباینت در مسافت حسی و مباینت در درجات عقلی، مستلزم محدود شدن خدا است؛ یعنی مستلزم این است که خدا در حدی باشد و اشیاء در حدود خودشان باشند، خدا در یک حد باشد و آنها هم در حدود خودشان باشند، آنها جای خودشان را پر کرده باشند و خدا جای خودش را پر کرده باشد، و آنها خدا را در جای خودشان جا نداده باشند، که کانّه خدا محدود شده باشد به حد آنها. پس مباینت خدا به این دو صورت نیست، چهجوری است؟
«بل مباینته بنفس ذاته القیومة و بصفاته الحسنی الالهیة»؛ مباینتش به دو چیز است: یکی به ذاتش است، یکی به صفاتش است. ذاتش با هیچ ذاتی شریک نیست، صفاتش با هیچ صفاتی شریک نیست، به معنای اینکه «لا شیء یشبهه فی شیءٍ و لا یشبه هو شیئاً فی شیءٍ».
پرسش: ...
پاسخ: بله، این سؤال خوبی بود، من باید توضیح میدادم، یادم رفت، یعنی توجه نداشتم.
فقط ذات خدا است که قیوم است. قیوم یعنی: «القائم بذاته، المقیم لغیره.» این «القائم بذاته» جز بر خدا بر هیچ موجود دیگری صادق نیست، چون همه موجودات قائم به خدا هستند؛ تنها او یکی است که قائم به ذات است. «المقیم لغیره» ممکن است برای بعضیها به اجازه خدا صادر بشود؛ مثلاً عقل مقیمِ نفس باشد، نفس مقیمِ فلک باشد، و اینها ممکن است اتفاق بیفتد به اذن خدا، خدا اجازه بدهد که موجودی مقیم موجود دیگر باشد؛ اما هیچ موجودی قائم به ذات نیست. قیوم به معنای این دو تا است، یعنی مجمع این دو تا است: القائم بذاته، المقیم لغیره. آن قید اولش اختصاص به خدا دارد، پس قیوم اختصاص به خدا دارد. «ذاته القیومیة»؛ همین که ذات را مقید کردیم به قیومیه، همه موجودات دیگر خارج شدند، هیچکدام قیوم نیستند. پس ذات قیومیِ خدا، چون ذات خدا قیوم است، با همه موجودات تباین دارد که موجودات هیچکدام ذاتشان قیوم نیست. همچنین «صفاته الحسنی»، «صفاته الحسنی الالهیة»؛ صفات حسنای الهی دارد. ما صفاتمان الهی نیست، او صفاتش الهی است. او از باب اینکه صفاتش الهی است، با صفات ما که غیر الهیاند تفاوت دارد. پس هم به ذات قیومیهاش با ما تفاوت دارد، که ما هم ذات داریم او هم ذات دارد، منتها او ذاتش قیوم است و ما ذاتمان قیوم نیست؛ هم به «صفات الحسنی الالهیه» از ما ممتاز است و جدا است، هم ما صفت داریم هم او صفت دارد، منتها صفات او صفات حسنای الهی است، صفات ما صفات الهی نیست، صفات امکانیِ امانی است که به ما امانت داده است، هر وقت هم بخواهد از ما میگیرد. قدرتی که به ما داده است، این قدرت مال ما نیست، امانت است در اختیار ما گذاشته است، هر وقت هم دلش خواست میگیرد، در آخر عمر هم میگیرد. یا علم هم همینطور، علم هم گاهی از اوقات در آخر عمر میگیرد، انسان به خِرِف بودن میافتد؛ آن هم امانت است، همه اینها امانت است. اگر هم از ما گرفت حق نداریم بگوییم چرا، چون مِلک ما نبود که، مِلک خودش بود، پس گرفت. پس صفات او همه صفات الهیاند، اما صفات ما هیچکدام الهی نیست، همه امانی است. بنابراین فرق بین ما و خدا هم در ذات است هم در صفات.
«بمعنی انه لا شیء یشبهه فی شیءٍ»، «لا شیء» با نفی جنس؛ هیچی پیدا نمیکنید که با خدا وجه شرکتی داشته باشد در هیچ چیزی. حالا مثلاً ممکن است بگویید در بیست چیز وجه شرکت ندارد، در یک چیز وجه شرکت دارد؛ آن هم نمیشود، در هیچ چیزی وجه شرکت ندارد. «فی شیءٍ» یعنی وجه شبه؛ در هیچ شیئی با هم مشابه نیستند. هیچ شیئی با خدا در هیچ شیئی مشابه نیست؛ یعنی هیچ وقت نمیشود خدا را مشبه یا مشبهبه قرار داد، و کسی را طرف دیگر و وجه شبه هر چه میخواهد باشد. اصلاً امکان ندارد که خدا با کسی شباهت داشته باشد فی شیءٍ. «و لا یشبه هو شیئاً فی شیءٍ»، در هیچ چیزی باز خدا با دیگران شبیه نیست. نه چیزی با خدا شبیه هست، نه خدا با چیزی شبیه هست؛ از همه جهت، گسیختن در همه جهات، از همه جهت گسیخته است.
پرسش: ... مثلاً ما اسم داریم و خدا هم اسم دارد، ما صفت داریم و او هم صفت دارد، مثلاً صفت...
پاسخ: عرض کردم، ذات داریم او هم ذات دارد، ولی ذات قیومیه، نه ذات. او ذات دارد ما هم ذات داریم، اما مفهوم ذات بر ذات ما و ذات او مشترکاً صادق است. از مفهوم بیایید بیرون بروید خارج، ذات او قیوم است و ذات ما قیوم نیست؛ پس اصلاً به تمام ذات، ما با هم فرق داریم.
پرسش: بالاخره شیئاً یعنی تعیین... یعنی کلا خارج کنیم...
پاسخ: مفهوم را خارج کنیم؟ خدا که مفهوم نیست. شیئی که بتواند مثل خدا خارج باشد، این با خدا شباهت ندارد. خدا با مفاهیم هم شباهت ندارد؛ نه با خارجیات شباهت دارد، نه با مفاهیم شباهت دارد. ممکن است یک مفهوم جامعی درست کنید، که آن مفهوم جامع نه صفت خدا است و نه خود خدا؛ اگر در آن شباهتی حاصل باشد! مفهوم جامعی که ما درست میکنیم، در آن یک شباهتی حاصل بشود، خب بشود، آن که مشکل ندارد؛ چون مفهوم نه ذات خدا است و نه صفت خدا، در او بخواهد شباهتی انجام بگیرد بگیرد. ما گفتیم خدا در ذاتش با کسی شباهت ندارد، در صفاتش با کسی شباهت ندارد، نه در مفهوم انتزاعی که من درست کردم؛ در آن ممکن است شباهت باشد. بله، ذاتی نداریم، کمال ذات هم نداریم مشترک باشد. البته ما هم کمال داریم خدا هم کمال دارد، ما هم ذات داریم خدا هم ذات دارد، اینها شرکتشان فقط در اسم است؛ به این هم میگویند ذات، به آن هم میگویند ذات. ولی وقتی از اسم بیایید بیرون بروید در خارج، این اصلاً یک چیز است و آن یک چیز دیگر است؛ صفات هم همینطور. ایشان مباین تام میداند، مثل عرفا قائل نیست؛ این را من قبلاً اشاره کردم. عرفا میگویند که ما تجلیِ خدا هستیم، یا حکمت متعالیه میگوید ما رقیقه آن حقیقتیم، و بین رقیقه و حقیقت یک ارتباطی قائل است؛ بین تجلی و متجلی عرفا یک ارتباطی قائلند، ایشان اصلاً آن ارتباطات را قبول ندارد، تباین کامل قائل است. البته آن ارتباطها هم خدا را محدود نمیکند. همانطور که عرض کردم، فیلسوف اینطور میگوید: میگوید اگر تو عالمی خدا هم عالم است، نه علم تو جایی را پر کرده باشد که نگذاشته باشد علم خدا آنجا بیاید، توجه کنید، علم تو که علم تو نیست، علم خدا است به تو داده است. او از اول علم، تا آن مقام عالی علم، تا این سافل علم، همه علم او است؛ بینهایت، از آن اول تا آن آخر، که اول و آخر هم ندارد. آن ذیلش را، آن ریزههای ذیلش را، آن قسمتهایی که دیگر خوب دارد تاریک میشود، آنها را به تو امانت داده است. باز هم مال خودش است، هر وقت بخواهد جمع میکند. یا یک حقیقت وسیع است، آن تجلیاش را که آن ذیل دیگر میشود محتاج و فلان، این را ذات تو کرده است؛ امانت. خب تجلیِ او است نه خود او، ولی بالاخره مرتبط به او است؛ اما مرتبط به او، تو هیچی نیستی، هر چه هست در دست تو امانت است، تو چیزی نیستی که جایی را بر خدا تنگ کنی. تو علمی نداری که علمت، علم خدا را پس بزند و جایی را برای خودش باز کند که آنجا علم خدا نیست؛ علم تو هم علم خدا است، امانتی است از جانب خدا. حکمت متعالیه این را میگوید. اگر این باشد که اصلاً چه بنا بر حکمت متعالیه، چه بنا بر نظر ایشان، و چه بنا بر عرفا، خدا محدود نمیشود. منتها ایشان محدود نشدن را از این باب میگیرد که کاملاً مباین است؛ میگوید محدوده خدایی محدوده بینهایتی است که هیچکس در آن راه ندارد. نمیآوردش در محدوده خلق، در همان محدوده خودش منحصرش میکند، منتها میگوید محدوده بینهایت. دیگران میآورندش در محدوده خلق، برای خلق چیزی نمیگذارند؛ میگویند خدا میآید همه جا را پر میکند، برای خلق چیزی نمیماند؛ برای خلق جز نقایص چیزی نمیماند، جز احتیاج، جز نقایص، جز دست دراز کردن، دست گدایی، جز این برای خلق چیزی باقی نمیماند. این است که آنها هم قائلند به عدم تناهی، ایشان هم قائل به عدم تناهی، منتها عدم تناهی را هر کدام یک جور توجیه میکنند.
پرسش: ارتباط با معلولات را چهجوری ارتباط میدهند اگر مباین باشند؟
پاسخ: از باب اینکه فعلش هستند، از باب اینکه فعلند، و هر فاعلی بر فعلش اشراف دارد. هر فاعلی بر فعلش اشراف دارد، خودش را به فعل خودش شناسانده از طریق اشرافی که دارد؛ بیارتباط نیست، اگر چه مباینت دارد ولی بیارتباط نیست. اینطور نیست که ما مخلوق خالق دیگری باشیم، ما همه مخلوق او هستیم، پس در ید او هستیم؛ و این در ید او بودن، هم ارتباط او به ما را نشان میدهد، هم ارتباط ما به او را. و ما هم اگر او را میخوانیم، کسی را میخوانیم که به تمام ذات، به تمام صفات محتاج او هستیم، و از او امانتها را گرفتیم؛ یعنی ارتباط را قطع نمیکند ایشان هم.
پرسش: اینکه ارتباط به فعل هم یا به تجلی است یا به اعطاء وجود است، یعنی یا به...؟
پاسخ: بله. یا به تجلی یا به اعطاء وجود ...
پرسش: که در هر دو اینها شباهت را نمیشود نفی کرد ...
پاسخ: نه، شباهت موجود نیست.
پرسش: شباهت اوصافی که اعطا میکند...
پاسخ: بله، در اصلِ کمال بودن شباهت است، اصل کمال بودن شباهت است؛ ولی عرض کردم که کمال خودش یک مفهوم است. بیایید در خارج، بیایید در مصداق خارجی، میبینیم کمال او یک کمالی است و کمال ما یک کمال دیگر؛ کمال ما رنگ امکان دارد، کمال او رنگ وجوب دارد. و کمال وجوبی بینهایت است، جا برای غیر نگذاشته است؛ پس با کمال ما فرق دارد، خارجاً با کمال ما فرق دارد و در عین حال محدود هم نیست.
چون همان محدوده وجوب را پر کرده است. ببینید، ایشان خلاصه یک محدوده برای امکان قائل شده است، یک محدوده برای وجوب؛ و این دو تا محدوده هم با هم خلط نمیشوند. محدوده وجوب بینهایت است، محدوده امکان بینهایت نیست. ممکنات را در این محدوده ریخته است، خودش هم در آن محدوده وجوب هست؛ نه ممکنات آنجا میروند، نه این، اینجا میآید. او در جای خودش هست، پس مباینت محفوظ است بدون اینکه او حد بردارد. اینجوری ایشان بیان میکند. هر کسی یک جور بیان میکند؛ حالا اگر قبول نداریم، ما حرف عرفا را قبول داریم یا حرف حکمت متعالیه را قبول داریم، حرف دیگری است، ولی ایشان بیانش این است. بیانش فقط تصور بشود، حالا تصدیقش کار نداریم. ما همان حرف عرفا را هم معلوم نیست تصدیق کنیم، یا حرف حکمت متعالیه را هم معلوم نیست تصدیق کنیم.
پرسش: بینهایت وجود واجب، شامل این محدوده نمیشود؟
پاسخ: نه، در محدوده وجوب بینهایت است، خود محدوده وجوب یک محدوده بینهایتی است.
پرسش: اینجوری اگر بخواهد به فهم بیاید، خود این محدود کردن، محدودیت ایجاد میکند برای واجب؛ اگر محدوده امکان را هم وجود بدانیم، یعنی خداوند در محدوده وجوب است نه در محدوده امکان...
پاسخ: ولی محدوده امکان وجودی است که لایق خدا نیست. چون لایق خدا نیست، اگر خدا او را ندارد حد ندارد. میدانید، یک وقتی ما چیزی را که لایق بوده از آن میبُریم، این محدودش کردیم؛ یک وقت چیزی که لایق او نیست به او نسبت نمیدهیم، اینکه محدود نشده است.
پرسش: اگروجود باشد، لایق خدا نیست.
پاسخ: نه، وجود امکانی لایق خدا نیست.
پرسش: نه با قید امکان...
پاسخ: ما قید امکانی میآوریم؛ نه، اگر قید امکان را بردارید
پرسش: یعنی ایشان عالم را تقسیک کرده به دو قسم ...
پاسخ: بله. ایشان این کار را میکند. اگر شما قید امکان را بردارید، بله فرمایش شما درست است،
پرسش: میشود تجلی آن وقت.
پاسخ: اگر قید امکان را بردارید همان حرف عرفا میشود، حرف تو درست است؛ ولی ایشان قید امکان را میآورد: وجود امکانی. وجود امکانی را هر کارش کنید لایق خدا نیست. این، محدوده خدا را تنگ نمیکند؛ آنجا اصلاً نمیرود که محدوده را تنگ کند. پس خدا در همان محدوده خودش که محدوده وجوب است بینهایت است، و کسی آنجا راه ندارد. ایشان این نظرش است.
خدا قریب است، اما «لا بمداناةٍ»، نه از این باب که نزدیک باشد.
پرسش: مدانات یعنی نزدیکی؟
پاسخ: نزدیک بودن، حالا همه اینها توضیح داده میشود.
نزدیک بودن دو شیء به همدیگر، البته مداناتی که در اینجا داریم نزدیکیِ دوطرفی است. خدا با خلق نزدیک باشد و خلق با خدا نزدیک باشد، این نیست؛ ولی نزدیکیِ خدا با خلق را ما اجازه میدهیم، نزدیکی طرفینی را اجازه نمیدهیم. خدا با خلق نزدیک است، ولی خلق با خدا نزدیک نیست.
پرسش: ﴿وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ﴾ [15]
پاسخ: بله،
یعنی ما مدانات را اجازه نمیدهیم، همانطور که بعداً میگوییم: «لا بمداناةٍ»؛ مدانات نفی میشود، نه اصل دنوّ. دنوّ از جانب خدا هست، مدانات نیست که هم دنوّ از جانب خدا باشد هم دنوّ از جانب ما باشد، این را داریم نفی میکنیم.
مدانات از طریق اتصال درست میشود؛ یعنی دو شیء که متصل میشوند به هم نزدیک میشوند، البته نزدیکیِ خیلی شدید. اتصال دو قسم است: اتصال حسی و اتصال معنوی، که قبلاً توضیح دادیم. اتصال حسی این است که مثلاً فرض کنید مثل آب و شکر که در هم ممزوج میشود، یا مثل دو شیئی که کنار هم قرار میگیرند، دو تا جسمی که به هم متصل میشوند، این هم میشود مدانات. آن اتصال امتزاجی خیلی شدید است، این اتصال دو تا سنگ یک خرده خفیفتر است، ولی بالاخره هر دو اتصال، اتصال حسی هستند. این اتصال حسی دنوّ میآورد، مدانات میآورد؛ یعنی هر دو به هم نزدیک میشوند، هم شکر به آب نزدیک میشود، هم آب به شکر؛ و این دو تا سنگ هم همینطور، هر دو به هم متصل میشوند. این اتصال حسی است؛ در اتصال حسی مدانات هست.
در اتصال معنوی هم مدانات هست. مثلاً دو تا انسان، زید و عمرو؛ زید و عمرو اتصال حسی ندارند با هم، هر کدامشان جدا از هم راه میروند، ولی اتصال معنوی بینشان برقرار است. آن حیوان است این هم حیوان است، آن ناطق است این هم ناطق است. در اصل ذات با هم شریکند، و اصل ذات اتصال معنوی بینشان میآورد. این اتصال معنوی این دو تا را به هم نزدیک میکند؛ یعنی دور نیستند از هم، زید و عمرو از هم دور نیستند، نزدیکند. از یک جنسند، از یک نوعند حتی، از یک جنس پایینتر حتی از یک نوعند.
خب، پس اینطور شد که گاهی اتصال، اتصال حسی است، گاهی اتصال معنوی است. اتصال حسی، مدانات یعنی دنوّ دوطرفی درست میکند؛ اتصال معنوی هم مدانات درست میکند، یعنی زید به عمرو نزدیک میشود، عمرو هم به زید نزدیک میشود، هر دو به هم نزدیکند. در خلق و خالق نه اتصال حسی برقرار است، نه اتصال معنوی برقرار است؛ یعنی نه ما با خدا اتصال حسی داریم -روشن است این دیگر، چون خدا که جسم نیست- تا مدانات حسی بینمان باشد، نه اتصال معنوی داریم یعنی یک ما به الاشتراکی بین ما و خدا نیست؛ نه در وجود شریکیم، نه در کمالات شریکیم، فقط در مفاهیم شریکیم که مفاهیم امر خارجی است. پس بین ما و خدا مدانات معنوی هم نیست. پس خدا قریب است، اما نه از طریق مدانات حسی و نه از طریق مدانات عقلی.
بلکه ایشان میفرماید: اگر خدا مدانات داشته باشد -این تکه را دقت کنید!- اگر برای خدا مدانات باشد، لازم میآید که خدا با بعضی نزدیک باشد و با بعضی نزدیک نباشد. مدانات حسی را دقت کنید: سنگی که به این سنگ چسبیده با این سنگ نزدیک است، از سنگهای دیگر دور است. مدانات حسی اصلاً این اقتضا را دارد، که در دنوّ حسی اگر دو چیز به هم چسبیدند، این دو تا به هم نزدیکند، مابقی اشیایی که به اینها نچسبیدند از آنها دورند. پس اگر بخواهید برای خدا مدانات حسی درست کنید، خدا فرض کنید با یک جسمی چسبیده، با همه اجسام که نمیشود گفت چسبیده است، مگر حالا بگوییم به همه اجسام چسبیده است؛ به یک جسم چسبیده، از بقیه دور است. پس دنوّ اگر دنوّ حسی باشد، اقتضا میکند که با بعضی حاصل بشود با بعضی حاصل نشود. دنوّ معنوی هم همینطور؛ خدا اگر مثلاً مجانست دارد با انسان مجانست دارد، یا با شجر مجانست دارد، یا با مَلَک مجانست دارد، با کدام مجانست دارد؟ بالاخره با یکی مجانست دارد و با یکی مفارقت دارد، همانطور که ما؛ ما با انسانها مجانست داریم، با مَلَک مجانست نداریم، با حیوانات نداریم، با اشجار و جمادات نداریم. پس اگر با هر کدام از ما میخواست مجانس باشد، با آن یکی دیگر مجانس نبود؛ پس دنوّ با همه پیدا نمیکرد.
علت اینکه خدا قریب است، این است که با هیچکس قرب ندارد! با هیچکس قرب حسی و معنوی ندارد؛ نسبتش -این را توجه کنید!- نسبتش به همه علی السواء است، این مهم است که نسبتش به همه علی السواء است. اگر خدا با یکی دنوّ حسی داشت یا معنوی داشت، نسبتش به او نزدیک بود، به بقیه دور بود، علیالسواء نبود؛ اما چون با هیچکس ارتباط حسی و معنوی ندارد، نسبتش به همه موجودات مساوی است. اگر نسبتش به همه موجودات مساوی است، اگر به یکی نزدیک است به بقیه هم نزدیک است.
پرسش: از حیث کلمات فی نفسه ﴿أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ﴾ [16] ، این قرب چه نوع قربی است؟
پاسخ: بله، قرب معنوی است، منتها این معنوی به این معنا نیست. این به این معنا است که: ما به شما نزدیکیم ﴿مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ﴾، یعنی ما از باب اینکه علتیم، و علت زمام امور معلول را به کف دارد، ما زمام امور شما را به کف داریم، اینجور به شما نزدیکیم.
پرسش: ما به شما احاطه داریم...؟
پاسخ: احاطه داریم، همین. ما به شما احاطه داریم، احاطه علت به معلول؛ یعنی ما بر شما اشراف داریم، شما در چنگ و ید قدرت ما هستید. این معنای قرب است.
پرسش: احاطه قیومیه...؟
پاسخ: احاطه قیومیه، بله.
خب، پس اینطور شد که: خدا به بندگانش نزدیک است از باب اینکه احاطه دارد، از باب اینکه اشراف دارد، از باب اینکه علت است. بنده به او نزدیک نیست، بنده با او خیلی فاصله دارد؛ فاصله بینهایت، امکان تا وجوب. ولی پس از این جهت که خدا به بنده نزدیک است، قرب دارد، اما مدانات ندارد. مدانات این است که قرب طرفینی باشد؛ که اگر خدا نزدیک است، بنده هم نزدیک باشد. خدا برایش اینچنین قربی نیست که طرفینی باشد، قرب یکطرفه است، قرب از طرف احاطه است، که از یک طرف قرب هست و از طرف عبد قرب نیست. پس «قریبٌ» اما «لا بمداناةٍ»؛ نه از باب اینکه تو نزدیک او باشی و او نزدیک تو باشد، از این باب قرب ندارد، از باب دیگر قرب دارد. مسائل تقریباً جمع شد و روشن شد. پس بیانی که ما کردیم این بود که خدا قریب است، اما نه از راه اتصال حسی و نه از راه اتصال معنوی، بلکه از این باب که به کل شیءٍ نسبت مساوی دارد. و اگر اینچنین نبود و قرب حسی یا معنوی داشت، به بعضیها قریب بود، به بعضیها بعید بود، نسبت مساوی به همه نداشت. ولی حالا که نسبت مساوی به همه دارد، به همه او قریب است، نه همه به او قریبند؛ او به همه قریب است. اگر او به همه قریب است و دیگران به او قریب نیستند، پس مدانات صادق نیست. دنوّ از جانب خدا صادق است، مدانات طرفینی صادق نیست. پس او قریب است «لا بمداناةٍ»، یعنی قریب است نه قرب طرفینی، بلکه قرب یکطرفی، احاطی.
پرسش: اگر مدانات، قرب به معنای مفهوم اضافی باشد، از یک طرف قرب باشد از آن طرف هم قرب هست؟
پاسخ: فرمایش خوبی بود. اگر مدانات قرب اضافی باشد، اضافه مقولی باشد، از یک طرف قرب باشد از طرف دیگر هم قرب هست. در اضافه مقولی اینطور است، که اگر از یک طرف قرب باشد از طرف دیگر قرب هست. اگر ما مثلاً فرض کنید این کف با سقف نزدیک است، سقف هم با کف نزدیک است؛ هر دو به هم نزدیکند. چرا؟ چون بینشان قرب مقولی هست. اما اگر قرب اشراقی باشد، یعنی اضافه اضافه مقولی نباشد، اضافه اشراقی باشد؛ اضافه اشراقی یعنی آن مضاف، مضافالیه را میسازد، نه مضاف و مضافالیهی هست که رابطهای بینشان برقرار بشود، بلکه خود مضاف اصلاً مضافالیه را میسازد. در اضافه اشراقی، اضافه یکطرفه است؛ قرب هم قرب اشراقی باشد یکطرفه است، قرب طرفینی نیست. بله، سؤال خوبی بود، یادتان باشد جواب دادید.
پرسش: اضافه اشراقی اصلاً...
پاسخ: اضافه اشراقی است، اضافه مقولی نیست. اگر اضافه اشراقی است، قربش هم اشراقی است؛ قربش هم مقولی نیست. چون اگر قرب بخواهد مقولی باشد طرفین میخواهد، هر دو به هم نزدیکند. این، قرب اشراقی است که از یک طرف هست و از یک طرف نیست.
پرسش: بعضی از عرفا خودشان را فانی در خدا میدانند...
پاسخ: فانی در خدا میدانند، یعنی فانی در ذات یا فانی در صفات یا فانی در آن وجود منبسطی که فعل واجب تعالی است. بیشترین هنرِ عرفا این است که ادعاهایی که دارند تا همین حد است، که ما فانی میشویم در وجود منبسطی که فیض خدا است؛ فانی در وجود منبسط میشویم که فیض خدا است، نه فانی در خود خدا میشویم. به پیغمبر را گفتند فانی در بالاتر از فیض منبسط میشود، فانی میشود در مقام واحدیت، بعضی گفتند در مقام بالاتر از واحدیت یعنی احدیت. پیغمبر را گفتند که بالاتر میرود، ولی بقیه خودشان هر چهقدر ادعا دارند میگویند ما در آن وجود منبسط حل میشویم، فانی میشویم، و حدود را دیگر نمیبینیم. فانی هم میشویم یعنی چه؟ یعنی حد خودمان را نمیبینیم، نه فانی میشویم...
پرسش: علما خود چه گفته است، مثلاً؟
پاسخ: مثلاً بایزید بسطامی گفته است، فتوحات گفته است.
پرسش: از پیش خودشان گفتهاند نه از ائمه؟ ما عرفا را ائمه میدانیم، ما این لفظها و علما را در واقع اصلیِ علم آنها است...
پاسخ: بله، نه، این حرف درستی است. ایشان هم دارد حرف عرفا را میکوبد.
پرسش: نفس خود را نمیشناسد، چطور میتواند چیزهای دیگر را بشناسد؟
پاسخ: البته شما میگویید؛ او میگوید من نفس خودم را میشناسم، بالاتر از نفس خودم را میشناسم.
پرسش: اگر نفس خود را بشناسد قلب مرا میدانست، قلب شما را میشناسد؟ نمیداند چه میگذرد. اهل بیت میدانند، اگر میدانست میگفت... ادعای بیجا است.
پاسخ: بله، البته فرمایش شما فرمایش درستی است، ولی آنها مدعیند که ما میدانیم.
خب، «قریبٌ لا بمداناةٍ» [17] [18]
«قد عرفت ان قرب الاشیاء بعضها من بعض»؛ یا به اتصال حسی است، یا به اتصال عقلی است، که هر دو را توضیح دادم. «و الله سبحانه»، چون مباین است «عن کل ما سواه»، پس این مباینت علت شده است «لقربه من کل شیءٍ»؛ این مباینت باعث شده است که او قریب بشود. اگر مباینت نداشت، با بعضیها قریب بود، با همان بعض قریب میشد، با بقیه دیگر قریب نمیشد. چون از همه مباین است، نسبتش به همه مساوی است، و لذا نسبت به همه میتواند قریب باشد.
«و الله سبحانه»، چون مباین از کل ما سواه هست، نسبتش به همه ما سواه مساوی شده است، «فتلک المباینة صارت علةً لقربه من کل شیءٍ»، آن هم قرب «لا بمداناةٍ»؛ نه از طریق مدانات باشد، یعنی طرفینی نیست. نه از طریق مدانات و اتصال حسی یا عقلی است. اتصال حسی و عقلی مدانات است؛ یعنی اگر دو نفر با هم اتصال حسی داشتند هر دو با هم مدانات دارند، دو تا با هم اتصال معنوی داشتند هر دو با هم دنوّ دارند. اتصال حسی و اتصال عقلی حتماً مدانات میآورد، اما خدا نه اتصال حسی دارد و نه اتصال عقلی دارد، پس مدانات در کار نیست و مباینت در کار است. همین مباینت خدا باعث شده است که نسبت به همه موجودات مساوی بشود. اگر اتصال حسی داشت یا اتصال عقلی داشت، قرب به همه نداشت، چرا؟ «فانه»؛ «فانه» دلیل بر این است که چرا اتصال حسی و اتصال عقلی ندارد: «فانه بذلک»، یعنی به هر یک از اتصال حسی و اتصال عقلی، «یختلف القرب».
پرسش: اتصال عقلی همان درک...
پاسخ: بله، بله، همانها، تقریباً همانها است؛ اشتراک در ذاتیات. اشتراک در ذاتیات میشود اتصال عقلی.
«فانه بذلک یختلف القرب»؛ یعنی اگر اتصال حسی باشد یا اتصال عقلی باشد، اختلاف قرب حاصل است؛ یعنی خدا با بعضیها قریب است، با بعضیها اقرب است، با بعضیها ابعد است یا با بعضیها بعید است. با آن که اشتراک حسی دارد خیلی قریب است، با بقیه یا بعید است یا ابعد است. با آن که اشتراک معنوی دارد خیلی قریب است، با بقیه یا قریب است یا ابعد است یا بعید است. پس اختلاف پیدا میکند قرب و بعد خدا اگر اتصال حسی و معنوی باشد. پس باید اتصال حسی و معنوی نباشد تا خدا از همه جدا باشد و نسبتش به همه مساوی باشد.
«و الله سبحانه لا یقرب منه قریبٌ و لا یبعد منه بعیدٌ»؛ یعنی قرب و بعد نسبت به او تصور ندارد، که موجودی پیش او قریب باشد، موجودی پیش او بعید باشد. او به همه احاطه مساوی دارد. «لا یقرب منه قریب و لا یبعد منه بعید»، این سالبه به انتفاء موضوع است؛ نمیخواهد بگوید قریبی هست، آن قریب نسبت به او قریب نیست، بعیدی هست نسبت به او بعید نیست، نه؛ اصلاً دیگر پیش او قریب و بعیدی نیست.
پرسش: قرب و بعد مخلوق او است... مخلوق نیست مگر...
پاسخ: بله، قرب و بعد مخلوق او است، قریب و بعید هم مخلوق او است. بله، تفکیکی فکر میکنید شما! آن تفکیکیها میگویند قرب و بعد مخلوق او است، وجود و عدم مخلوق او است، علم و جهل مخلوق او است... بله، ولی آن وقت یک نتیجههایی میگیرند، انشاءالله که شما آن نتیجهها را نگیرید. حالا بعداً عرض میکنم.
«بل جمیع العوالم الوجودیة المختلفة الدرجات فی انفسها، بالنسبة الیه تعالی سواسیةٌ فی القرب». همه عوالم وجود، چه مادیاتش، چه مثالیاتش، و چه مجرداتش، «المختلفة الدرجات فی انفسها» که به لحاظ ذاتشان اختلاف درجات دارند -یکی ذاتش عقل است، یکی ذاتش مثال است، یکی ذاتش ماده است- همه اینها اختلاف درجات در ذات دارند، همه با تمام اختلافات «بالنسبة الیه تعالی سواسیةٌ فی القرب». «سواسیةٌ» با «سوائیةٌ» هر دو معنایش یکی است، یعنی سواءٌ.
پرسش: سواسیه یعنی مساوی؟
پاسخ: یعنی مساوی هستند، بله.
خب، «و نفی صیغة المفاعلة» در قول امام که فرموده است «لا بمداناةٍ»، نفی را بر سر صیغه مفاعله وارد کرد؛ نگفت «لا بدنوٍّ»، بلکه گفت «لا بمداناةٍ». نفی را بر صیغه مفاعله وارد کرد برای اینکه بفهماند مفاعله منفی است، یعنی طرفینی نیست. از یک طرف دنوّ هست، اصل دنوّ را نمیخواهد نفی کند، طرفینی بودن دنوّ را میخواهد نفی کند.
«و نفی صیغة المفاعلة» برای بیان این است که خدا قریب است به اشیاء، دانٍ است به اشیاء، اما اینچنین نیست که خدا دانٍ باشد به اشیاء «و هی ایضاً دانیةٌ منه»، اشیاء هم نزدیک به او باشند؛ طرفینی نیست. فقط میخواهد بیان کند که خدا «قریبٌ من الاشیاء، دانٍ من الاشیاء»، اما این را نمیخواهد بیان کند...
پرسش: دانی با «من» آمده است.
پاسخ: بله، دنوّ و قرب هر دو با «من» متعدی میشوند، در فارسی «به» معنا میشوند، این مطلب را توجه داشته باشید. «قریبٌ منک» گفته میشود، در فارسی «قریب بک» معنا میشود. بله، اصلاً در عربی قرب و دنوّ با «به» متعدی نمیشود، با «من» متعدی میشود؛ در فارسی آن «من»، «به» معنا میشود، «از» معنا نمیشود.
پرسش: با «الی» هم متعدی میشود؟
پاسخ: با «الی» در وقتی که مسافت باشد چرا، «قریبٌ الی کذا» در وقتی مسافت را میخواهد بیان کند، چرا، با «الی» متعدی میکند؛ اما نوعاً با «من» متعدی میکنند، این را توجه داشته باشید؛ قرب و دنوّ را با «من» متعدی میکنند ولی در فارسی آن «من» را «به» معنا میکنند، «از» معنا نمیکنند.
«و نفی صیغة المفاعلة» برای بیان این است که خداوند قریب است به اشیاء، نزدیک است به اشیاء، میخواهد بفهماند نه اینکه خدا نزدیک به اشیاء باشد و اشیاء نیز نزدیک به او باشند. این را میخواهد نفی کند، که نزدیکی طرفینی میخواهد نفی بشود. «لا انه» نه اینکه خدا دانٍ باشد «من الاشیاء» و هی یعنی اشیاء هم دانٍ باشند «من الله»، که هر دو به هم دانٍ باشند؛ این درست نیست. دنوّ از یک طرف است، دنوّ دوطرفه دارد نفی میشود.
«و الا»، یعنی اگر دنوّ دوطرفه باشد، «یلزم تحدیده سبحانه»، خدا محدود میشود؛ زیرا معنایش این است که این موجود در این حد است، آن موجود در آن حد است، هر کدام در حد خودشان هستند و به هم نزدیکند. داریم قیاس میکنیم.
«و الا یلزم تحدیده سبحانه»؛ تحدید خدا چطوری لازم میآید؟ به اینکه خدا قیاس شود و مقایسه شود با شیئی، و شیء دیگر هم با او مقایسه شود، آن وقت در این مقایسهها اشیاء میشوند مستقل، مرتبط به خدا دیگر نیستند؛ آنها یک شیء، خدا یک شیء، این دو تا را با هم مقایسه میکنیم؛ و اگر اینطور باشد، لازمهاش این است که چیزی در مقابل خدا بتواند عرض اندام کند و حدی را اشغال کند در مقابل حد خدا، آن وقت خدا میشود محدود.
«و یکون الاشیاء ذواتاً مستقلةً دونه»، لازم میآید که اشیاء ذوات مستقله بشوند؛ «دونه» یعنی نه اینکه خدا ذوات مستقله نشود، این را نمیخواهد بگوید، «دونه» یعنی بدون ارتباط با او. لازم میآید که اشیاء مستقل باشند بدون او، یعنی بدون او بتوانند باشند؛ در حالی که اشیاء بدون او نمیتوانند باشند، ارتباط با او هستند، ربط به او هستند، فقر هستند نسبت به او.
خب چرا «لا بمباینة» نفی طرفینی میکرد؟ «اذ المفاعلة انما تکون بین الاثنین»؛ این یک قضیه است، یک قیاس است: چرا خدا مدانات ندارد؟ دقت کنید...