80/08/21
بسم الله الرحمن الرحیم
ادامه شرح حدیث دوم (صفحه 142-143)/باب دوم در توحید و نفی تشبیه /شرح کتاب توحید صدوق
موضوع: شرح کتاب توحید صدوق/باب دوم در توحید و نفی تشبیه /ادامه شرح حدیث دوم (صفحه 142-143)
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
«لا یَتَغَیَّرُ اللهُ بِانغِیارِ المَخلوقِ» [1] [2]
خدا با تغییر کردن مخلوق تغییر نمیکند؛ انغیار یعنی تغیر.
دو بحث در این فراز از عبارت داریم:
بحث اول این است که مراد از تغییری که در اینجا مطرح است چه نوع تغییری است؟ تغییری که در مخلوق هست چه نوع تغییری است که حالا ما میگوییم به خدا سرایت نمیکند و خدا را متغیر نمیسازد؟ این چه نوع تغییری است؟ این بحث اول است که خیلی طول نمیکشد.
بحث دوم این است که چرا خدا تغییر نمیکند؟ چرا خدا با تغییر مخلوق تغییر نمیکند؟ که این بحث مهم ما و عمده بحثمان همین است؛ و دو توجیه برای این، برای اثبات این مطلب میآوریم. برای اینکه ثابت کنیم که خدا تغییر نمیکند با تغیر مخلوق، دو توجیه ذکر میکنیم.
پس ما سه مطلب اینجا داریم:
• یک مطلب اینکه مراد از تغییر در این عبارت چیست، تغییر مخلوق؟
• دوم اینکه چرا خدا تغییر نمیکند، به دلیل اول؟
• سوم اینکه چرا خدا تغییر نمیکند، به دلیل دوم؟
این سه مطلب را داریم.
اما مطلب اول که مراد از تغییر در اینجا چه تغییری است:
مخلوقها میدانید که تغیرات متعدد دارند. عمدهترین تغییرشان همان خلقشان است؛ یعنی خروجشان من العدم الی الوجود، این بزرگترین تغییرشان است. تغییرات بعدی دیگر تغییرات روبنایی است، نه تغییرات زیربنایی. تغییر از عدم به وجود است که اصلاً عوض میکند شیء را؛ یعنی اصلاً تحقق شیء به همین است که از عدم به وجود بیاید، این مهمترین تغییر است که از ﴿لَمْ يَكُن شَيْئًا مَّذْكُورًا﴾ [3] بیرون بیاید، بشود «یکون شیئاً مذکورا».
پرسش: خود شیء اینجا... تغییر... نبود بعد بود...؟
پاسخ: همین را داریم میگوییم دیگر؛ تغییر یعنی از نبود به بود آمدن، نه خود آن شیء بودش... نبودش و تغییر کرد. نه، همین نبود بشود بود، خود همین یک تغییری است. شیئی که «لم یکن مذکورا»، حالا بشود «کان مذکورا»، «یکون مذکورا»؛ این میشود تغییر.
بعد اگر بخواهد در حین وجود تغییرات دیگر بکند، همه تغییرات روبنایی است؛ مثلاً سنش بالا میرود، پیر میشود، منتقل میشود از این دنیا به دنیای دیگر، حتی این هم آن تغییر اولی نیست، این هم باز یک تغییر است، تغییر تکاملی است؛ یا تغییرات دیگر، تغییر مکانی میدهد، تغییر زمانی میدهد، تغییر... از جهل به علم درمیآید؛ بالاخره اینها هم تغییرات است، همه اینها تغییرند. خدا با هیچکدام از تغییرات مخلوقش متغیر نمیشود.
اما ما در اینجا تغییر را، تغییر مخلوق را عبارت میگیریم از همان اولین تغییر. با بقیه تغییرات کار نداریم. درست است که خدا به هیچیک از این تغییرات متغیر نمیشود، ولی ما میگوییم خدا به اولین تغییری که بر خلقش وارد میشود متغیر نمیشود. از کجا ما این تغییر را اختصاص میدهیم به این معنا، در حالی که تغییر مطلق است؟ چطور شد که تطبیقش کردیم بر اینچنین تغییری؟ ایشان میفرماید من این تطبیق را از اضافه استفاده کردم؛ خود امام «انغیار» را به مخلوق اضافه کرده است. معلوم میشود مخلوق بودن دخالتی دارد در این تغییر. مضافالیه را مخلوق قرار داده است؛ میتوانست چیز دیگر قرار بدهد. از اینکه مخلوق را مضافالیه قرار داد، من میفهمم که در تغییر هم آن مخلوق بودن دخالت دارد. به این جهت تغییر را تغییر خلقتی گرفتم؛ یعنی در حینی که میخواهد خلق کند یک تغییری پیدا میشود، آن تغییر فعلاً مراد است. پس به معونه مضافالیه، به کمک مضافالیه، من معنای مضاف را تعیین کردم؛ یعنی انغیار را که میتوانست مطلق تغیر باشد، من بر یکی از مصادیق تطبیق کردم.
این مطلب اول ایشان است؛ که در تغییراتی که بر مخلوق عارض میشود، خدا به هیچیک از این تغییرات متغیر نمیشود، ولی ایشان این تغییر را حمل میکند بر آن اولین تغییر، یا به قول خودش تطبیق میکند. این تطبیق و تعیین برای چیست؟ از کجا شما... چه قرینهای داشتید بر تعیین و تطبیق؟ میفرمایند قرینه من اضافه است.
مطلب اول است، بعد میرویم مطلب دوم: چرا خدا تغییر نمیکند؟
برای مطلب اول یک شاهدی هم میآورد؛ عبارت بعدی امام را توجه کنید در فراز بعدی روایت: «کما لا ینحد بتحدید المحدود» [4] [5] . تحدید را اضافه کرده به محدود. بعد میرویم سراغ محدود؛ تحدیدی که خدا به آن منحد نمیشود، همان تحدیدی است که برای محدود است. این مضافالیهما میفهماند که تحدید مورد نفی چه تحدیدی است. امام میخواهد بفرماید خدا به آن تحدیدی که محدود دارد منحد نمیشود؛ یعنی نمیخواهد به هر تحدیدی، به آن تحدیدی که محدود دارد منحد نمیشود. تحدیدهایی که منحد دارند بعداً در وقتی که میخواهیم این عبارت را توضیح بدهیم، بیان میکنیم چیست. خدا به آن تحدیدها محدود نمیشود. به تحدید دیگر کار نداریم؛ نمیگوییم به آنها محدود میشود، آنها را کار نداریم. مضافالیه به ما نشان میدهد که اینچنین محدودیتی مورد بحث است. همچنین مضافالیه در این فراز از عبارت به ما نشان میدهد که اینچنین انغیاری مورد بحث است. پس ما از مضافالیه، تطبیق را استنباط میکنیم، و الا کلام میتوانست مطلق باشد.
پرسش: آیا نمیشود اینگونه معنا کرد که خدا تابع تغییر آن نیست و خدا متغیر نیست به اینکه او تغییر بکند...؟
پاسخ: یعنی تغییر را میخواهید مطلق بگیرید دیگر؟
پرسش: بله،
پاسخ: بله، تغییر را میشود مطلق گرفت. ایشان میگوید من به خاطر مضافالیه، تغییر را که به ظاهر مطلق است تطبیقش میکنم بر یکی از مصادیقش. عیبی ندارد تطبیق کردن؛ ولی میشود هم ما تغییر را مطلق بگیریم، تغییر نکردن را مطلق بگیریم، محدود نبودن را هم مطلق بگیریم؛ همانطوری که ظاهر عبارت هم این را نشان میدهد. اگر ما از مضافالیه قطع نظر بکنیم، اطلاق از روایت استفاده میشود، از عبارت استفاده میشود؛ ولی ایشان به خاطر مضافالیه، اطلاق را از کار انداخته و لفظ مطلق را بر یکی از مصادیقش تطبیق کرده است. میتوانیم هم به طور مطلق بگوییم که خدا به تغیرات مخلوقش تغییر نمیکند. تغیرات مخلوقش اولین تغییرش، خدا تغییر نمیکند به تغییر اولی، به بیانی که خود ایشان میگوید؛ به تغییرات بعدی تغییر نمیکند چون واضح است. تغییرات بعدی واضح است به این جهت که تغییرات بعدی در یک موجود منفصل از خدا دارد رخ میدهد، یعنی در افعال خدا دارد رخ میدهد؛ این سرایت به خدا نمیکند. آن که احتمال داده میشود که به خدا سرایت کند، تغییر در خلق است که همین الان توضیح خواهم داد؛ ولی تغییرات بعدی واضح است که به خدا سرایت نمیکند. من تغییر کنم چه ربطی به خدا دارد که خدا تغییر کند؟ احتیاج به تذکر هم نداشته است. به این مناسبت هم میشود گفت مصنف وارد بحث در مطلق تغییر نشده است؛ چون تغییرات بعدی مسلم است که از خدا منفی است. فقط آن تغییری که به خدا رابطه دارد؛ خدا میخواهد خلقی را، او دارد تغییر میدهد، یعنی او دارد از عدم به وجود میآورد، آیا این کاری که خدا میکند و این موجود را از عدم به وجود میآورد، در خود خدا تأثیری میگذارد یا نمیگذارد؟ تغییرات بعدی که فعلند، در فعلند؛ فعل که مسلماً در فاعل تأثیر نمیگذارد، فاعل در فعل تأثیر میگذارد، برعکسش که نیست. پس تغییراتی که در فعل رخ میدهد مسلماً در فاعل تأثیر نمیگذارد. حرف این است که فاعل آن وقتی که دارد این فعل را انجام میدهد چی؟ تغییر در خودش پیدا میشود یا نه؟ آن مهم است؛ و الا تغییرات بعدی که تغییرات روی فعل است، تغییرات روی فعل که در فاعل اثر نمیگذارد. به این جهت هم میشود گفت مصنف رفته سراغ این تغییر؛ چون تغییرات بعدی اصلاً توهم نمیشود که سرایت کنند به خدا.
پرسش: اگر به جای «با»، «فی» میداشت: «بانغیار المخلوق»، «لا یتغیر الله فی انغیار المخلوق»، یعنی تغیر از مخلوق...؟
پاسخ: «لا یُغَیِّرُ اللهَ»؟ «لا یَتَغَیَّرُ اللهُ فی انغیارِ المخلوقِ»؟
پرسش: یعنی مفعول بگیریم، مفعول مطلق بگیریم...؟
پاسخ: اینکه نمیشد. اگر «لا یُغَیِّرُ اللهَ انغیارُ المخلوقِ» بود، بله؛ اگر «بـ» را برمیداشتید، آن «لا یَتَغَیَّرُ» را هم باید «لا یُغَیِّرُ» بکنید، «الله» را هم که فاعل است مفعول بکنید: «لا یُغَیِّرُ اللهَ انغیارُ المخلوقِ».
پرسش: «لا یَتَغَیَّرُ اللهُ انغیارَ المخلوقِ»، یعنی مفعول مطلق بگیریم...؟
پاسخ: نه، آن که شما معنی میکنید اینطور میشود: «لا یَتَغَیَّرُ اللهُ»، انغیار را مفعول مطلق نوعی میگیرید، یعنی «مثلَ تَغَیُّرِ المخلوقِ»؛ مثل تغیر المخلوق خدا تغییر نمیکند، یعنی از عدم به وجود نمیآید، همانطور که مخلوق از عدم به وجود میآید.
پرسش: اگر حرف «با» نبود اینطور معنی میشد، اما حالا که «با» هست، یعنی خدا تابع مخلوق نیست که او که تغییر کند خدا هم تغییر کند...؟
پاسخ: حالا ما تغییری که در خلقت... خلقت یک موجود رخ میدهد، آن را توضیح میدهیم که چه جوری فاعل ممکن است تغییر کند، چه جوری فاعل با صادر کردن فعل تغییر میکند. در همه فاعلها اینطور است که با صادر کردن فعل تغییر میکنند؛ فقط خدا است که با صادر کردن فعل تغییر نمیکند. این جا دارد که این حرف زده بشود، با همین لفظ «بـ» هم؛ تغییر نمیکند خدا به انغیار مخلوق، یعنی با خلق کردن مخلوق. با خلق کردن مخلوق خدا تغییر نمیکند؛ در حالی که بقیه فواعل با ایجاد تغییر میکنند. فقط خدا است که با ایجاد تغییر نمیکند؛ با اینکه ایجاد میکند، ولی هیچ تغییری در خودش رخ نمیدهد. حالا چه میشود که در بقیه تغییر پیدا میشود و در خدا تغییر پیدا نمیشود؟ این باید توضیح داده بشود که با دو دلیل بیان میکنیم. پس لفظ «بـ» در اینجا مناسب است و باید هم باشد.
پرسش: با توجه به اینکه حکما یک صادر را قائلند، این مخلوق تغییر نمیکند در همان...
پاسخ: در همان یک مخلوق هم... البته حکما یک مخلوق قائل نیستند، یک مخلوقِ بالمباشر قائلند؛ صادر اول را قائلند، بله. ولی در بقیه همه معتقدند که خدا خالق است؛ در بقیه هم خدا خالق است، در آن اولی مباشرتاً خالق است، در بقیه باواسطه خالق است. علیأیحال بر فرض هم که شما مخلوقهای معالواسطه را ملاحظه نکنید، لااقلش این است که مخلوق بلاواسطه که دارد؛ ممکن است تغییری که در مخلوق بلاواسطه هست، او تصور کند که در خدا تغییر ایجاد میکند، الان امام میخواهد آن را هم رد کند. البته ما مطلق را میگوییم؛ مطلق مخلوقها خلقشان در خدا تغییر ایجاد نمیکند، چه مخلوق بلاواسطه چه مخلوق معالواسطه، مطلق را داریم میگوییم. خواستم عرض کنم اگر شما مطلق را هم نگویید، فقط همان مخلوق بلاواسطه را هم بگویید، باز عبارت درست است: خدا با خلق آن اولین مخلوق بلاواسطه تغییر نمیکند؛ یعنی آن خلق تغییر میکند، خدا تغییر نمیکند. خلاصه این عبارت، طبق برداشتی که ایشان میکند، این است معنایش: خدا با خلق موجودات تغییر نمیکند؛ با ایجاد تغییر نمیکند، در حالی که فواعل دیگر با ایجاد تغییر میکنند. آن وقت ما باید ثابت کنیم فواعل دیگر تغییر میکنند و خدا تغییر نمیکند؛ این دیگر دلیل اصلاً یک جور دیگر میشود. در دلیل همانطور که توجه میکنید، ایشان همین کار را هم میکند؛ یعنی میآید ثابت میکند که بقیه فواعل تغییر میکنند، تنها کسی که تغییر نمیکند خدا است. آن وقت ما باید دو مطلب را ثابت کنیم: یکی اینکه بقیه چرا تغییر میکنند؟ یکی اینکه خدا چرا تغییر نمیکند؟ یعنی تقریباً ادعا از ظاهرش که یکی است، منحل میشود به دو تا، دو تا مدعا میشود: یکی اینکه بقیه تغییر میکنند، یکی اینکه خدا تغییر نمیکند.
پرسش: در مقام خلق؟
پاسخ: بله، در مقام خلق، در صدور فعل. بله، بعد از خلق نه؛ در اصدار فعل خدا تغییر نمیکند، بقیه تغییر میکنند. فقط در اصدار، به بقیهاش کار نداریم.
پرسش: انغیار المخلوق را اگر بخواهیم معنا کنیم، بنا بر نظر حکما خوب درنمیآید؛ چون تغییری نداریم در مقام خلق. چون یک مخلوق داریم، مخلوق بالمباشر.
پاسخ: چرا دیگر. مخلوقهای معالواسطه به خدا نسبت دارند، خدا دارد خلقشان میکند؛ یعنی خدا دارد تغییرشان میدهد، از عدم به وجودشان میآورد. آیا این از عدم به وجود آوردن، حالا چه بلاواسطه چه معالواسطه، در خود خدا تأثیر میگذارد یا نه؟ مهم نیست که باواسطه یا بیواسطه، مهم این است که خدا دارد این را از عدم به وجود میآورد.
پرسش: ... این رابطه طولی را ایجاد کردند که از این مشکل فرار کنند...
پاسخ: نه، رابطه طولی را ایجاد کردند تا خدا را متکثر نکنند.
پرسش: خدا تغییر بکند یعنی متکثر است...
پاسخ: نه، تغییر و تکثر با هم یکی نیستند، کار نداریم. خدا اگر بخواهد چند موجود را ایجاد بکند، لازمهاش این است که چند جهت داشته باشد، که با هر جهتی یکی از این موجودها را ایجاد کند؛ این دیگر تغییر نیست، این ترکب است. ممکن است چند جهت ثابت هم داشته باشد.
پرسش: تغییر در فاعلیت است، یعنی در مقام فاعل بودن برای این مخلوق...
پاسخ: نه، خدا فاعل هست، منتها جهتی که به آن جهت فاعل میشود متعدد است، و الا خود ذات فاعل است؛ منتها یک وقت با این حیث، یک وقت با آن حیث. همین را هم مگر اسمش را تغییر بگذارید. حالا علیأیحال شما میخواهید بفرمایید در مخلوق بلاواسطه تغییر رخ میدهد، در مخلوق معالواسطه میخواهید تغییر را نفی کنید؟
پرسش: من میخواهم بگویم که ظاهر این حدیث میخواهد خلقت عرضی را بگوید؛ یعنی خداوند هم نوع انسان را خلق میکند، هم نوع نبات را، هم نوع حیوان را و هم نوع جماد را بلاواسطه، و در عین حال تغیّر و انغیار در خلقتها در خود خالق تأثیر نمیگذارد...
پاسخ: این روایت میخواهد قاعده الواحد را رد کند؟
پرسش: قاعده الواحد را ظاهرا میخواهد رد کند.
پاسخ: منافات ندارد؛ قاعده الواحد را هم داشته باشیم، این روایت هم باشد. این روایت نمیگوید خدا حالا عرضاً همه مخلوقات را خلق میکند یا طولاً خلق میکند؛ بالاخره وقتی خالق شد همه را از عدم به وجود آورد، آیا با این تغییری که در آنها ایجاد میکند خودش هم تغییر میکند؟ حالا این تغییری که ایجاد میکند یا بلاواسطه ایجاد میکند یا معالواسطه؛ آیا این تأثیری که در آنها میگذارد در خودش هم تأثیر میگذارد؟ در خودش هم تغییر ایجاد میکند؟ من ظاهراً متوجه نمیشوم چطور فرق میکند؟ طولش و عرضش، فرقی ندارد. در هر دو، خدا میخواهد تأثیر بگذارد؛ حالا چه مباشرتا یعنی بلاواسطه، چه با واسطه؛ علیأیحال خدا دارد تأثیر میگذارد، یعنی از عدم چیزی را به وجود میآورد. آیا این تأثیرگذاریِ خدا در خود خدا هم تأثیر میگذارد؟ خدا را تغییر میدهد؟ یا بالاخره تغییری در خدا حاصل میشود که بعداً این تأثیر را بگذارد؟ میگوییم نه.
مطلب اول را توضیح دادیم تا به دلیلش برسیم؛ دلیل روشن بشود خیلی از مسائل حل میشود انشاءالله. «انغیار المخلوق» عبارت است از تغیر مخلوق. کدام تغیر؟ هزاران تغیر بر مخلوق وارد میشود، کدام تغیر مراد است؟ «الذی له حین الخلق». آن تغیری که برای مخلوق ثابت است حین الخلق؛ تغیر حین الخلق را میگوییم، نه تغیرات بعدی را. مگر تغیر حین الخلق داریم؟ بله، «اذ الخروج الی الوجود حرکة» و تغیر. خروج از عدم به وجود، خودِ این یک نوع حرکت است، خودش یک نوع تغیر است.
پرسش: حرکت... وجود بعد از عدم...
پاسخ: نه، این یک نوع حرکت است. این حرکت اصطلاحی که نیست؛ صدرا در صفحه ۱۶ مبدأ و معادش -البته چاپ قدیم، حالا چاپ جدید نمیدانم صفحه چند میشود- دارد که یک حرکتی در جهان ممکنات هست که حتی برای مجردات هم ثابت است. آن حرکت عام است، فقط خدا از این حرکت مصون است، و الا بقیه همه مبتلا به این حرکت هستند؛ و آن حرکت، خروج من العدم الی الوجود است. یا اینجوری میگوید: خروج من العدم الذاتی الی الوجوب الغیری یا الی الوجود الغیری. این را میگوید حرکت. میگوید حتی برای عقول هم هست، برای مجردات هم هست؛ هر چیزی که ممکن است این حرکت را دارد.
پرسش: واجب بالغیر؟
پاسخ: خروج من العدم الذاتی الی الوجود الغیری یا الی الوجوب الغیری، الی الوجود العطائی. بعد مرحوم سبزواری در حاشیهای که بر شواهد الربوبیه دارد این مطلب را میگوید؛ یعنی خروج من العدم الی الوجود را اسمش را حرکت میگذارد. قبل از اینکه ما برخورد کنیم به مبدأ و معاد، گمان میکردیم که مبتکر این مسئله مرحوم سبزواری در حاشیه شواهد است؛ بعد برخورد کردیم دیدیم خود صدرا این مطلب را گفته است، احتمال دارد که سبزواری هم از ایشان گرفته باشد. حالا همین مطلب اینجا آمده است: «خروج الی الوجود» را ایشان حرکت دانسته است؛ یعنی همان مطلبی که صدرا به عنوان یک مطلب قیم و ارزشمند فکر میکند، همین را ایشان در اینجا گفته است. ایشان ظاهراً بعد از صدرا بوده است؛ بعد از صدرا بوده، حالا نمیدانیم گرفته از صدرا یا نگرفته است، چون کتابهای صدرا زمان ایشان خیلی رایج نبوده است، زمان آقا علی حکیم دیگر رایج شده است.
پرسش: شاگرد ملاعلی علیآبادی... معاصر شیخ بهایی...؟
پاسخ: اینها مهم نیست، حالا اصالت معاصرینشان مهم نیست؛ مهم این است که حرف صدرا به ایشان رسیده یا نرسیده. احتمال دارد رسیده باشد، اما...
پرسش: در همین شواهد... تعریض به ملاصدرا دارد...؟
پاسخ: تعریض به ملاصدرا دارد، ولی حالا این مطلب عرض میکنم، چون در کتابهای صدرا آنقدری که تفحص شده ما دیدیم همان مبدأ و معاد این حرف را زده، جای دیگر نگفته است؛ مگر اتفاقاً ایشان به آن کتاب برخورد کرده باشد، و الا احتمال دارد که خودش مبتکر این حرف باشد.
پرسش: عرفا هم اینچنین مطلبی ندارند؟
پاسخ: من ندیدم، نه.
خلاصه، پس اینطور شد که تغییری که در اینجا مطرح شده است، تغیر حین الخلق است، نه تغیرات بعدی.
«و ذلک المعنی مستفاد من الاضافة الی صفة المخلوق». «ذلک المعنی» یعنی تطبیق تغیر بر این تغیر حین الخلق. این یک معنا است برای تغیر دیگر؛ تغیر معنایش مختلف است، این معنیِ منحصر به فرد که نیست. «ذلک المعنی» یعنی این معنایی که برای تغیر گفتیم که تغیر حین الخلق است، این درست است در عبارت نیامده، تطبیقی در عبارات صورت نگرفته، ولی این معنای تغیر با این تطبیقی که گفتیم «مستفاد من الاضافة الی صفة المخلوق»؛ مستفاد است از این اضافهای که در کلام امام آمده، که اضافه کرده به مخلوق. چون اضافه به مخلوق کرده است، معلوم میشود خلق در اینجا مطرح است، تغیر خلقی مطرح است؛ تغیر خلقی همان تغیر من العدم الی الوجود است. تغیرات بعدی تغیرات خلقی نیست، تغیراتی است که بر خلق عارض میشود؛ این تغیرات خلقی، این تغیرات خلق در اینجا منظور است.
اضافه صفت به مخلوق در اینجا اضافه بیانیه است: «من الاضافة الی صفة المخلوق»، اضافه، اضافه بیانیه است. نه صفتی برای مخلوق داشته باشیم، شما اینجا صفت برای مخلوق ندارید؛ «انغیار المخلوق»، خود مخلوق صفت است. نه یک صفتی برای مخلوق آورده باشد، به آن صفت اضافه کرده باشد؛ نه، خود همان صفتی که عبارت از مخلوق است مضافالیه قرار گرفته است. آن وقت این مضافالیهی که المخلوق است، ما را راهنمایی کرده که مراد از مضاف، مضافِ مرتبط با این مضافالیه است؛ یعنی مراد از تغیر، تغیر خلقی است.
شما شاهدی دارید بر اینکه از مضافالیه استفاده کنید و مضاف را معنا کنید؟ میفرمایند بله: «کما فی نظیرته»، یعنی نظیره این جمله، نظیره این عبارت، آن نظیرهای که «سیجیء»، در فراز بعدی روایت میآید: «و هی قوله: بتحدید المحدود»، که تحدید اضافه شده به محدود. ما آنچنان که در مضافالیه هست، یعنی محدودیتهایی که در مضافالیه است، توی تحدید اراده میکنیم؛ یعنی تحدید، حدهایی را که این محدود دارد، خدا به این حدها منحد نمیشود. حالا آن حدها چیست؟ وقتی رسیدیم انشاءالله به عبارتش توضیح میدهم.
تمام شد.
«و معناه»، نه یعنی معنای قول امام «بتحدید المحدود» ، این تمام شد؛ این «کما فی نظیرته التی سیجیء و هی قوله بتحدید المحدود» یک جمله معترضه است، کأنه نیست. این «و معناه» یعنی معنای این عبارت امام که خواندیم: «لا یتغیر الله بانغیار المخلوق»، این را میخواهیم معنا کنیم.
و معنای این جمله این است که: «لا یحصل التغیر فیه عز شأنه» به خلق کردنش مخلوق را. «خلقه» در اینجا متعدی است و حالت اسم فاعلی دارد؛ به خلق کردنش مخلوق را، که «الذی» -الذی صفت خلق است- خلق کردنی که عبارت است از «تغیر ذلک المخلوق»؛ این تغیر در خدا تغییری ایجاد نمیکند. حاصل نمیشود تغیر در خدا به خلق کردن مخلوق، آن خلق کردنی که عبارت است از «تغیر ذلک المخلوق»؛ تغیرش من العدم الی الوجود است.
«و ذلک»، شروع به استدلال است. شروع به استدلال است؛ به دو دلیل ما میگوییم در خدا تغیری ایجاد نمیشود، در حالی که در دیگران ایجاد میشود.
دلیل اول:
دلیل اول این است که هر کس که بخواهد فاعل باشد، باید از مافوق خودش مدد بگیرد تا بتواند در مادون خودش تأثیر بگذارد؛ قانون این است. اگر بخواهد فاعل باشد، باید از مافوق خودش مدد بگیرد؛ حالا یا مددی که حادثاً میگیرد مثل ماها، که یک مددی به ما میرسد و ما بر اثر آن مدد کاری انجام میدهیم، یا مددی که اصلش در آن نهاده شده، در همان وقتی که خلقش کرده این مدد را در آن نهاده، ولی بالاخره از فوق گرفته است. وقتی خدا عقل را آفرید، به آن نیرویی داد که بتواند کارهایی را انجام بدهد؛ لازم نیست در وقت هر کاری یک نیرو در او ایجاد کند، نه، یک نیرو به او داده که او بتواند از آن نیرو هر وقت بخواهد استفاده کند. به ما هم نسبت به بعضی کارها همین کار را کرده است؛ یک نیرویی به ما داده که ما در هر وقتی که بخواهیم کاری را انجام بدهیم از این نیرو استفاده کنیم، ولی در بعضی کارهای دیگر اینطور نیست، باید این مدد برسد تا کار را انجام بدهیم؛ یعنی باید مدد حادث بشود.
خلاصه، مدد باید از بالا بیاید؛ چه مدد حادث باشد که حین الفعل حادث میشود، یعنی لحظةً قبل الفعل حادث میشود، چه مددی باشد که اصلش را در ما گذاشته باشد و بعداً ما از آن اصل استفاده کنیم؛ علیأیحال بالاخره باید در ما از فوق چیزی برسد تا ما بتوانیم کاری را انجام بدهیم.
اگر ما استفاضه نداشته باشیم از فوق، افاضه نداریم به دون. افاضه کردنمان متفرع بر استفاضهمان است؛ و استفاضه خودش یک نوع تغیر است. من از بالا یک چیزی باید بگیرم، یک تغییری بکنم تا بتوانم چیزی ایجاد کنم. پس افعال من وابسته به رسیدن مدد است، رسیدن مدد باعث تغییر من است؛ بالاخره من را نیرومندتر میکند دیگر، کاملتر میکند، میتواند من را آماده کند برای اصدار فعل، در حالی که مثلاً اول آماده نبودم.
احتمالاً بتوانیم بگوییم در مطلق موجودات مدد حادث میشود؛ دم به دم خدا دارد افاضه میکند، حتی به آن عقول هم. یعنی اگر فیض خدا لحظهای به آن عقول نرسد، نمیتوانیم بگوییم خدا به عقول یک فیضی داد بعد دیگر کنار کشید، به همان فیض گفت اکتفا کن، کار خودت را انجام بده، تو یکی من یکی؛ اینجوری نمیتوانیم بگوییم. به همان عقل هم که فیض اولی را به آن داده است، دائماً برای استفاده از این فیض هم به آن مدد میرساند؛ یعنی لحظهای خدا نسبت به این هم بیکار نیست. نسبت به ماها که روشن است، نسبت به آن عقل هم که اینهمه به آن توانایی داده، تمام وقت خدا باید مراقبش باشد؛ لحظهای از مراقبت دست بردارد آن هم از بین میرود، آن هم نمیتواند کار انجام بدهد. ما این را قبول نداریم که خدا در بقا کارهای نیست و در حدوث کاره است؛ خدا در حدوث و بقا تأثیرگذار است. بنابراین از بالا افاضه میآید و این متوسط به پایین خودش افاضه میکند؛ یعنی یک تغییری از بالا در او ایجاد میشود، بعد به وسیله او این میشود مصدر فعل، این متوسط میشود مصدر فعل و فعلی را صادر میکند.
توجه کردید که تمام فاعلها چون با گرفتن مدد فاعل میشوند، تغییر میکنند و بعد فعل را انجام میدهند. البته لازم نیست تغییر مقدم باشد، همراه فعل تغییر کنند کافی است؛ لازم نیست اولاً تغییری بکنند بعداً فعلی صادر کنند، همین اندازه که همراه فعل تغییر بکنند کافی است. تغییرشان هم همانطور که عرض کردم، فیض گرفتن است.
خب، این در مورد همه موجودات هست؛ همه فاعلها مبتلا به این مسئله هستند که باید تغییر کنند تا فاعل بشوند. خدا چی؟ میفرماید خدا اینجوری نیست؛ خدا که مافوقی ندارد که از مافوق مدد بگیرد. او ذاتش چنان کامل است، چنان تمام است، که احتیاج ندارد از کسی دریافت کند تا بتواند به کسی واصل کند؛ بلکه هر چه هست مال خودش است. ذاتش فاعل است؛ او بذاته فاعل است، نه با افاضه غیر فاعل بشود. وقتی بذاته فاعل بود، تغییر در او ایجاد نمیشود؛ یعنی بدون همراهی با تغییر کار را انجام میدهد، بر خلاف دیگران که بر اثر گرفتن فیض، همراه تغییر میشوند و با این تغییری که همراهشان هست کار را انجام میدهند. خدا بدون اینکه همراه با تغییری بشود، بلکه بذاته کار انجام میدهد. این یک معنا برای اینکه خدا در وقت خلق تغییر نمیکند. وقتی میخواهد فعلی را صادر کند، وقتی میخواهد چیزی را خلق کند تغییر نمیکند، چون مددی از کسی نمیگیرد برای خلق کردن تا آن مدد باعث تغییرش بشود، بر خلاف فواعل دیگر. این دلیل اول تا به دلیل دوم برسیم.
«و ذلک لان کل فاعل غیرَه، فانما یتغیر بایجاده معلوله». وقتی میخواهد معلول خودش را ایجاد کند تغییر میکند؛ یعنی همراه ایجاد معلول تغییر میکند. به چه تغییری؟ به تغییری که عرض کردیم، یعنی به فیض گرفتن. «لانه لولا استفاضته عما فوقه، یستحیل افاضته علی ما تحته». زیرا هر فاعلی اگر استفاضهاش از مافوق نباشد، محال است که بتواند بر مادون خودش افاضه کند. ولی الله سبحانه، چون مبدأ المبادی است، کسی جلوتر از او نیست که بخواهد به او افاضه کند، کسی فوق او نیست که بخواهد به او افاضه کند، او فوق الکل است؛ «فهو لا یستفیض»، از دیگران استفاضه نمیکند. پس چگونه فاعل است؟ «انما فاعلیته بذاته فقط». فقط از ذات خودش است و تغیر به او راه پیدا نمیکند، جنس تغیر در خدا منفی است. این معنای اول و بیان اول برای اینکه «کل فاعل یتغیر» بهجز خدا که «لا یتغیر»، که هر دو مدعا را اثبات کرد.
مطلب دوم:
مطلب دوم این است که همه فواعل «علی سبیل الرشح» فاعل میشوند. «علی سبیل الرشح»، یعنی از آنها یک چیزی ترشح میکند و به وسیله آن ترشح میتوانند فعلی را انجام بدهند. اصلاً توجه کنید، اگر از خودمان مثال بزنیم که روشن است دیگر، بقیه هم مثل خودمان میشوند دیگر. ما یک فعل بیشتر نداریم؛ اگر خوب دقت بکنید، ما فاعل یک فعلیم در سرتاسر عمرمان، و آن حرکت است. غیر از حرکت ما کاری نداریم. حرف میزنیم، حرکت میکنیم؛ حرکت زبان، حرکت تارهای صوتی. فکر میکنیم، حرکت میکنیم؛ حرکت «من المراد الی المبادی و من المبادی الی المراد»، همهاش حرکت است. حتی تعلیم و تعلّمان هم حرکت است. کارهای دیگرمان که واضح است حرکت است؛ نماز میخوانیم حرکت میکنیم، راه میرویم حرکت میکنیم، غذا میخوریم حرکت میکنیم، همه کارهایمان حرکت است. ما جز حرکت فعل دیگری نداریم. منتها این حرکتها محدود میشود به حدودی، افعال مختلف از تویش استنباط میشود؛ و الا ما افعال مختلف نداریم، یک حرکت داریم که با حدود مختلف صادر میشود. اگر با این حد صادر بشود اسمش میشود تکلم، اگر با آن حد در آن زمینه حاصل بشود اسمش میشود تعقل، اگر با آن حد صادر بشود اسمش میشود مثلاً راه رفتن. پس همه کار ما حرکت است.
خب ما در وقت حرکت چه میکنیم؟ یک نیرویی وارد میکنیم، حرکت را ایجاد میکنیم. در حرکت سنگ، مثل اینکه یک چیزی از بدن خودتان خارج میکنید، در سنگ وارد میکنید، آن وقت سنگ حرکت میکند. این «علی سبیل الرشح» است؛ یعنی چیزی از خودتان وارد غیر میکنید، ترشح میکنید به غیر، و با این ترشح فاعل میشوید. خب وقتی ترشح کردید، یک چیزی از خودتان کم میشود دیگر، ولو یک نم باشد؛ یک نمی از خودتان کم میکنید، وارد غیر میکنید. اما خدا فعلش «علی سبیل الرشح» نیست. خدا ترشح نمیکند. خدا قیوم است. خدا ممسک است: ﴿إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ﴾ [6] . خدا محیط است؛ با احاطه حقیقی که پیدا میکند خلق میکند، یا با احاطه حقیقی که دارد این خلق را جوربهجور میکند؛ که در این معنایی که میخواهیم بکنیم، همهجور تغییرات ملحوظ ما است. خدا هر تأثیری که میخواهد در این شیء بگذارد، از باب اینکه احاطه به این شیء دارد در آن تأثیر میگذارد، نه چیزی از خودش بکند و به او بدهد که از او چیزی کم بیاید و تغییر در او پیدا بشود. حالا ولو چیزی کم بیاید دوباره بجوشد و دوباره سرجایش پر کند؛ ممکن است در من هم اینطور باشد. در جوانی اینطور است، ما وقتی حرکتی را بر سنگ ایجاد میکنیم، دوباره میجوشد و آن مقدار حرکتی که صادر کردیم دوباره جایش پر میشود، باز هم همان نیرو هست. در پیری اینطور نیست؛ بار سنگینی مثلاً برمیداریم، در جوانی هم گاهی اتفاق میافتد، در جوانی گاهی بار سنگینی برمیداریم کمرمان جابهجا میشود و آن نیرو میرود، دیگر دوباره هم برنمیگردد؛ نیرو دیگر از بین میرود، یا کامن میشود یا زائل میشود.
پرسش: در مورد علم اینطور نیست؛ معلم وقتی درس میدهد از علمش که کم نمیشود، افزوده میشود...؟
پاسخ: افزوده میشود، عیب ندارد. او خودش در حینی که دارد تعلیم میدهد، یک حرکت کسبی هم میکند. این مطلب بارها تکرار میشود؛ همان حرکتی که قبلاً برای کسب داشت، همان حرکت را برای ابقاء تکرار میکند. چون تکرار میکند، علمش بیشتر میشود؛ بیشتر میشود، یعنی راسختر میشود.
پرسش: ولی کم نمیشود؟
پاسخ: چرا؟ چیزی زائل میکند، بعد بر اثر آن کار دیگر یک چیزی به دست میآورد. ببینید، الان کأنه دو کار دارد میکند: یکی افاضه میکند به غیر، این کمکردن است؛ یکی در عین افاضه، جذب میکند از مافوق، این اضافهکردن است. در وقت تعلیم بالاخره دارد تعلیم میدهد، درست است اضافه میشود، ولی کأنه دو فعل دارد انجام میدهد: با یک فعل از بالا میگیرد، این میشود اضافه؛ با یک فعل دارد ارسال میکند، این میشود کمکردن. کمکردن در کنار اضافه کردن و افزودن هست، شما فکر میکنید که اصلاً چیزی از او کم نشده است، بلکه به او افزوده شده است؛ این دارد دو کار میکند: یکی گرفتنِ از بالا، یکی فرستادن به مقابل. این گرفتن از بالا یک کار است، این عهدهدار کمال است؛ یکی فرستادن به مقابل عهدهدار نقص است. این در واقع دارد یک چیزی را صادر میکند، صورتی را، بالاخره هر چه حالا اسمش را بگذارید، ما نمیدانیم چیست، هر چه هست دارد صادر میکند، دارد ارسال میکند؛ این کمآمدن است.
پس مطلب بعدی این است که دلیل بعدی بر اینکه همه فواعل کم میشوند و تغییر میکنند، و فقط... البته ما حالا کمشدن را گفتیم، فرض کنید در تعلیم زیاد هم بشود، آن هم تغییر است دیگر. ما میخواهیم بگوییم فاعل تغییر میکند؛ با این بیانی که داریم میکنیم، تغییر میکند یعنی کم میشود، حالا شما بفرمایید تغییر میکند یعنی زیاد میشود.
پرسش: البته حتماً نباید کمشدن ملاک باشد، زیادشدن هم هست...
پاسخ: البته اینجا کمشدن را دارد میگوید، چون «رشح» را میگوید، رشح کمشدن است. ایشان کمشدن را دارد میگوید، ولی زیادشدن هم خودش تغییر است. آن توضیح اولی که دادیم، که ما اگر بخواهیم فاعل بشویم باید مدد از بالا بگیریم، آن که زیادشدن است؛ زیاد میشویم بعد میتوانیم کار انجام بدهیم، تا وقتی زیاد نشدیم کار را انجام نمیدهیم. اول زیاد میشویم، بعد آن زیادی را به عنوان کار صادر میکنیم. آن هم تغییر است؛ پس زیادشدن تغییر است، کمشدن هم تغییر است. در آن توضیح اولی که ایشان کرد، از طریق زیادشدن تغییر را درست کرد؛ در این توضیح دومی که میکند، از طریق کمشدن دارد تغییر ایجاد میکند. حالا اگر فرمایش شما نقضی بر ما وارد کند، مشکلی ایجاد نمیکند، فقط تغییر را بالاخره ثابت میکند. بر فرض من در وقت تعلیم یک چیزی بهم اضافه بشود، باز هم تغییر کردهام؛ منتها فقط نقضی که شما وارد میکنید این است که در اینجا کمشدنی نیست، ولی تغییر را قبول دارید که هست.
پرسش: در مورد انفاق هم هست که در قرآن آمده که انفاق زیاد میکند...؟
پاسخ: انفاق را خدا زیاد میکند، نه انفاق با انفاق من که زیاد نمیشود. انفاق فعل است، ببینید، انفاق فعل است؛ فعلی که من انجام میدهم همان حرکت است. نه این پول از جیب من بیرون میآید، چیزی از جیب من کم میشود، بعداً چیزی در جیب من میآید. آن پول که فعل من نیست، چیزی که به جایش میآید که فعل من نیست، اینها فعل من نیست؛ فعل من چیست؟ فعل من حرکت است. من وقتی میخواهم این پول را حرکت بدهم به دست آن طرف بدهم، یک نیرویی مصرف میکنم؛ آن نیرو مصرف شدن، یعنی ترشح نیرو، این که از من کم میآید، کم میکند. اگرچه بعداً جای این پر میشود، ولی بالاخره الان کم شد. این فعل من است؛ و الا این پولی که من دادم بعد به جایش آمد، نه آن پول فعل من است، نه آنچه که جانشینش میشود فعل من است، آن که اصلاً بحث بیرون از فعل است.
پرسش: منظور از رشح، کم شدن اصلاً نباشد، یعنی یک چیزی از فاعل سرایت کند...
پاسخ: سرایت مستلزم کم شدن هم هست.
پرسش: در اکثر موارد مستلزم کم شدن است، در خود عقل اول اینجوری نیست که عقل اول وقتی چیزی از آن کم بشود ناقصتر بشود... رشح میخواهد بگوید که احتمالاً یک چیزی منتقل میشود، آن چیزی که منتقل میشود از خدا... گویا یک چیزی منتقل شده است...؟
پاسخ: همین دیگر، منتقل؛ حالا انتقال نوعاً همراه نقص است؛ چیزی که آدم دارد بالاخره دارد میدهد. البته عقول چیزی از آنها کم نمیشود، مثل حالت جوانی ما میماند؛ چون دائماً از بالا مدد میرسد. هر چه که فرستاد جایش پر میشود. حالا خدا ذاتش را اینطور درست کرده که جایش پر بشود، مثل جوانی ما که هر حرکتی میکنیم دوباره نیرویی که میخواهد آن حرکت مجدد را انجام بدهد باز تأمین میشود؛ به این مناسبت از ما هم چیزی کم نمیشود. ولی بالاخره این شخصِ نیرو رفته، یک شخص دیگر جایش نشسته است. آن شخصِ مددی که این عقل میتوانست برساند رفته، یک شخص دیگر جایش آمده است. در همه موجودات اینچنین است. ایشان میخواهد ثابت کند غیر خدا هر چه هست، فاعل «علی سبیل الرشح» است، حتی عقول هم. منتها حالا رشح یعنی چه؟ رشح را حالا ما داریم اینجور معنا میکنیم برای اینکه مطلب روشن بشود؛ و الا در واقع چیزی از ما ترشح نمیکند. ترشح در هر جا به مناسبت خودش است؛ نه اینکه حالا من نیرویی را از دست که دادم، دیگر واقعاً یک چیزی به نام نیرو، به نام حرکت بیرون میکنم از بدنم. نه، این یک نیرویی است میرود، دوباره جایش پر میشود. چون جایش پر میشود ما حس نمیکنیم، و الا اگر جایش پر نمیشد، هر حرکتی میکردیم یک مقدار ضعف بر ما عارض میشد، معلوم میشد که ترشح است. توجه میکنید چه عرض میکنم؟ اگر ما هر دفعه نیرویی مصرف میکردیم جایش دیگر پر نمیشد، خدا مدد نمیرساند، خب این نیرو کمکم مصرف میشد، تمام میشد دیگر؛ معلوم میشد که ما کم شدیم، هی کم میشدیم تا آخر. اگر بدن ما یتحلل نمیآمد، کمکم معلوم میشد که ما تمام شدیم و هیچی از ما باقی نمیماند. این یک نوع ترشح است، منتها ترشح در هر شیء به حسب خودش است.
«و ایضاً کل فاعل غیر الاول سبحانه، ففاعلیته علی سبیل الرشح من الفاعل الی غیره». این «منه» برمیگردد به آن «کل فاعل». هر فاعلی از جانب خودش رشحی به غیر خودش دارد و این رشح فاعلیت او را تشکیل میدهد؛ «و لکن الباری تعالی انما فاعلیته علی سبیل الامساک و القیومیة و الاحاطة الحقیقیة». این سه تا احتمال دارد هر سه را در عرض هم ایشان در نظر داشته باشد، ممکن هم هست در طول هم باشد؛ که امساک اولاً باشد، قیومیت ثانیاً باشد، احاطه حقیقیه ثالثاً باشد. در طول مدتی که این موجود میخواهد خلق بشود، اول امساک میشود، بعد اقامه میشود، بعد که اقامه شد، با احاطهای که خدا دارد ابقاء میشود و مآرب و حاجاتش برآورده میشود؛ این اگر باشد، در طول هم هستند. ممکن هم هست در عرض باشند: امساک میکند، همین امساک از اول تا آخر هم هست؛ قیومیت از اول تا آخر هم هست؛ احاطه حقیقی از اول تا آخر هم هست؛ نه در طول هم باشند، هر سه در عرض هم وارد میشوند. البته به تعبیر خود خدا هم که توجه کنید، میشود گفت متعلقها فرق دارد؛ یعنی یک معنای سومی بکنیم: امساک در مثل سماوات و ارض، چون آنجا گفته است ﴿إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ﴾ [7] ، امساک در مثل سماوات و ارض؛ قیومیت در جاهای دیگر یا در همهجا؛ احاطه مثلاً آن هم در همهجا، متعلقهایش را فرق بگیرید. حالا عرض میکنم طولی، عرضی، عیبی ندارد، همهجورش ممکن است، هر دو جورش ممکن است. آن سومی هم امساک در مورد زمین و آسمان گفته شده است، ولی در مورد بقیه هم هست دیگر، قیومیت هم همینطور.
خب، اینطور شد که مقدمه اول این بود که:
«کل فاعل ... ففاعلیته علی سبیل الرشح»، این مقدمه اول؛ غیر از خدا هر فاعلی فاعلیتش علی سبیل الرشح است.
مقدمه دوم: «و ظاهر ان الرشح یستلزم التغیر لا محالة»، این هم مقدمه دوم. این مقدمه دوم را به هر دو میتوانید بچسبانید و باید هم بچسبانید: یکبار میچسبانیدش به «کل فاعل غیر الاول ففاعلیته علی سبیل الرشح» و «ظاهر ان الرشح یستلزم التغیر»، «فکل فاعل فی فاعلیته یستلزم التغیر»، یکی؛ یکی اینکه رشح مستلزم تغیر است و خدا رشحی ندارد، به آن مقدمه بعدی که «الباری تعالی انما فاعلیته علی سبیل الامساک و القیومیة و الاحاطة الحقیقیة» نه به رشح، یعنی خدا فاعلیتش به رشح نیست.
«ظاهر ان الرشح یستلزم التغیر»، این صغری، یک مقدمه؛
مقدمه بعدی: خدا فاعلیتش به رشح نیست،
پس خدا فاعلیتش مستلزم تغیر نیست.
این «و ظاهر ان الرشح یستلزم التغیر لا محالة» را هم میتوانید به «کل فاعل غیر الاول سبحانه» بچسبانید و تغیر بقیه فواعل را نتیجه بگیرید، هم میتوانید به «الباری تعالی انما فاعلیته علی سبیل الامساک» بچسبانید و عدم تغیر را در باریتعالی نتیجه بگیرید؛ که دو مقدمه را میتوانید با این مقدمه «ظاهر ان الرشح» جفت کنید و دو نتیجه بگیرید.
«و لیس یخرج»، خب، این عبارت «لیس یخرج» میخواهد رشح را باطل کند. ما وقتی که چیزی را از خودمان صادر میکنیم، دیگر آن چیز از دست ما رفته است. نیرویی مثلاً فرض کنید که ما صادر میکنیم، این نیرو دیگر از دست ما رفته، رفته در سنگ؛ درست است یک چیز دیگری جانشین شده است، ولی آن چیزی که جانشین شده دیگری است، یعنی آن نیست. آنی که ما فرستادیم دیگر رفت، از تحت احاطه ما، از تحت تصرف ما، از تحت تسخیر ما خارج شد. خب این در مورد رشح؛ هر فاعل به رشح اینطور است، یک چیزی را از خودش صادر میکند، دیگر نسبت به آن چیز اختیاری ندارد، رفت آن چیز از دستش. میتوانیم در مورد خدا اینجور تصور کنیم که کاری انجام بدهد و آن کار از دستش برود؟ یا آیا خدا بعد از اینکه کار انجام داد، هنوز آن کار در مشتش است، در دستش است؟ چیزی از خدا، از سلطنت خدا بیرون نمیرود که ما بگوییم ترشح شد؛ هر چیزی هست باز هنوز در اختیار خدا است. اگر از اول این تجلیات، که مثلاً تجلی رحمت، یک ذره از رحمتش را به ما داده، این تجلی رحمت است؛ از اول این تجلی رحمت را داشت، یک ذرهاش را به ما داده، هنوز هم دارد، مال خودش است، امانت پیش من است. به من گفته از آن استفاده کن، هر وقت هم بخواهد از من میگیرد؛ پس از ملک خودش بیرون نکرده است که بگوییم ترشح است. هر چه داشت حالا هم دارد، منتها قبلاً داشت امانت به من نداده بود، حالا امانت به من داده است، ولی آن وقت هم مال خودش بود حالا هم مال خودش است؛ آن وقت مال خودش بود، کسی استفاده نمیکرد، حالا داده به من و به من اجازه داده از آن استفاده کنم. پس هیچی از ملک او خارج نمیشود. وقتی چیزی از ملک او خارج نمیشود، اصلاً رشح تصور نمیشود در مورد خدا؛ در رشح توقف دارد بر خروج، بر خروج از ملک، بر خروج از تسلط. و در مورد خدا همچنین چیزی اتفاق نمیافتد، پس رشحی اتفاق نمیافتد.
«و لیس یخرج عن سلطانه شیء و لا یعزب عنه مثقال ذرة»، حتی یک مثقال ذره که کمتر از خود ذره است از خدا مخفی نمیشود، از خدا دور نمیشود؛ «فکیف یتحقق هناک الرشح؟» کیف، کیف استفهامیه، استفهام انکاری است؛ یعنی «فلا یتحقق هناک الرشح»، لذا جا دارد «فلا یتغیر» را به آن تفریع کند. این «فلا یتغیر» نفی است، نفی متفرع شده بر استفهام. خیلی صاف نیست، تفریع نفی بر استفهام صاف نیست، اما چون استفهام استفهام انکاری است و برمیگردد به نفی، تفریع نفی بر نفی میشود؛ تفریع نفی بر نفی عیبی ندارد. پس اینطور است: «لا یتحقق هناک الرشح فلا یتغیر».
«فظهر من ذلک»، خب حالا که این مطالب روشن شد، معلوم شد کسانی که فاعلیت خدا را علی سبیل الرشح دانستند، اشتباه کردند. «فظهر من ذلک»، از این بیانی که گفتیم، «ان ما فی بعض اقاویل العلماء من القول بالرشح عنه سبحانه، قول شعری». شعری یعنی تخیلی؛ چون شعر، همانطوری که قبلاً هم اشاره کردم، از مواد تخیلی استفاده میکند، یعنی مقدماتِ شعر تخیلات است، به این جهت گاهی میگوییم قول شعری یعنی قول تخیلی. یعنی این آدم با خیالش وارد مسئله شده است؛ اگر با عقلش وارد مسئله میشد اینجور حرف نمیزد.
پرسش: «کیف یتحقق» را اگر «چگونه» معنی کنیم...؟
پاسخ: چگونه معنا میکنیم، بله، ولی چگونهِ انکاری؛ چگونهِ انکاری یعنی نفی.
پرسش: یعنی چگونه میتوانیم بگوییم رشح هست؟
پاسخ: چگونه میتوانیم بگوییم رشح است؟ اصلاً گفتند دیگر! استفهام استفهام انکاری است، استفهام انکاری به نفی برمیگردد. نه، نمیتوانیم استفهام انکاری را به استفهام معنا کنیم؛ استفهام معنا میکنیم، «کیف» را به معنای چگونه معنا میکنیم، منتها چون انکاری است مرجعش به نفی است. اگر مرجعش به نفی بود، «فلا یتغیر» میتواند بر او متفرع بشود.
خب داشتم عرض میکردم قول شعری؛ قول شعری یعنی این آدم گفته شعری دارد، یعنی گفتهاش از تخیلش برخاسته است، نه از عقلش. اگر عقلش را به کار میانداخت این حرف را نمیزد و به خدا رشح نسبت نمیداد.
پرسش: اما گفته رشح بر خروج از سلطان در مادیات درست است، ولی در مجردات...
پاسخ: در مجردات... اگر هر جا رشح باشد، خروج از سلطان هم هست. منتها در مجردات شما میگویید رشح نیست؛ اگر میخواهید خروج از سلطان را درست نکنید، میگویید رشح نیست، و الا آن هم خروج از سلطان است. آن هم خروج از سلطان است؛ خدا امانت داده بود به این عقل، یک تجلی مثلاً رحمت را، یک تجلی علم را؛ یک تجلی علم را خدا به این عقل داده، تجلی اولی را، بعد به آن تجلیات دیگر هم داده گفته این تجلیات دیگر را نوبت به نوبت به افراد بشر بده. یعنی مثلاً یک صورت علمیه را خدا به عنوان تجلی اول به این عقل داده، بعد این صورت علمی تجلیات فراوان دارد، تجلیات دیگر را هم در اختیارش گذاشته، گفته وقتی انسانها به دنیا آمدند، یکییکی به نوبت این تجلیات را وقتی لیاقتشان را اظهار کردند تجلیات را به آنها بده. هر کدام از تجلیها را که به انسان میدهد دیگر تمام میشود، دیگر ندارد. بله، اصل منشأ تجلی را که آن تجلی اول باشد دارد، ولی تجلیات بعدی را که خدا به آن داده است... از ملک خدا بیرون نمیرود، چون تا حالا دست عقل بود، حالا میرود دست بشر؛ تا حالا امانت در دست عقل بود، حالا میشود امانت دست بشر؛ هنوز در ملک خدا هست، ولی از ملک عقل دیگر بیرون رفت، این تجلی دیگر مال عقل نیست؛ امانت بود دست عقل، حالا امانت حواله رفت به اینها.
و اینها که ما داریم توضیح میدهیم بر طبق فهم خودمان داریم توضیح میدهیم، حالا ممکن است آنجا یک صورت دیگر اتفاق افتاده باشد. ما برای اینکه مطلب را روشن بکنیم میآییم بحث را میبریم در مادیات و یکجوری تصور میکنیم که مطلب برایمان روشن بشود، ولی بعد باید تصفیه کنیم مطالب را؛ که حالا امانتی خدا به او داده است، چون اگر اینجوری که من دارم میگویم باشد، عقل میشود محل تکثرات! یعنی مثل اینکه خدا یک دانه تجلی به او داده که مال خودش است، هزاران یا میلیونها تجلی دیگر داده گفته مال دیگران است، صبر کن هر وقت دیگران به وجود آمدند و اظهار لیاقت کردند به آنها بده؛ اینکه میشود عقل محل تکثرات، اینطور که نیست. این را برای توضیح من دارم اینجور عرض میکنم، که به او یک تجلی داده، و گفته تو میتوانی از این تجلی، تجلیهایی درست کنی و به بشر بدهی. وقتی تجلی درست کردی و به بشر دادی، آن تجلی دیگر مال تو نیست، تو دادی به بشر؛ ولی ملک من هنوز هم هست، هنوز ملک من است. هر چه تو به بشر هم بدهی، ملک من است. قبلاً این تجلی اصلاً ظهور نداشت، منشأ تجلی برای عقل بود، عقل تجلی کرد و یک تجلی کوچک درست شد، این تجلی کوچک را به من داد؛ تجلی کوچک دیگر مال عقل نیست، ولی مال خدا هست. پس هر جا ترشح باشد، سلطان زائل میشود؛ فقط در خدا است که سلطان زائل نمیشود، معلوم میشود ترشح نیست.
مگر اینکه ترشح را یکجور دیگر معنا کنیم. ترشح را مگر یکجور دیگر معنا کنیم، که ظاهراً نظر شما هم همانطور باشد. ترشح را اگر یکجور دیگر معنا کنیم که با افاضه سازگار باشد عیبی ندارد، آن دیگر کمآمدن نیست، آن دیگر از ملک خارجشدن نیست، از سلطنت خارجشدن نیست. افاضه کردن هنوز در سلطنت ما هست. وقتی من مسئلهای را میگویم، البته در مادیات کمتر میشود تسلط و اختیار؛ وقتی ما مسئلهای را میگویم، مالک آن مسئله گفتهشده دیگر نیستیم، صدا در هوا پیچید و تمام شد، دیگر مالک آن صدا نیستیم؛ یا اگر چیزی نوشتیم، حرکتمان را مالک بودیم، ولی مکتوبمان را دیگر مالک نیستیم، ممکن است در ورق کس دیگری بنویسیم، دیگر اصلاً مالکش از اول نیستیم، در ورق خودمان هم بنویسیم دیگر مکتوب را مالک نیستیم، این صفحه مالک آن مکتوب ما است، نه خود ما. هر چه از ما صادر بشود دیگر تحت تسلط ما نیست؛ تا وقتی صادر نشده تحت تسلط ما است، اما در خدا اینطور نیست، بعد از این هم که صادر میشود هنوز تحت تسلطش هست. معلوم میشود در ما رشح است، در او رشح نیست؛ رشح به این معنا که مزیل سلطنت باشد.
بله، «فظهر من ذلک ان ما فی بعض اقاویل العلماء من القول بالرشح عنه سبحانه، قول شعری خارج عن الحق و التحقیق». «خارج عن الحق و التحقیق»؛ نه مطابق واقع است ثبوتاً، نه من به آن درست رسیدهام اثباتاً. خارج از حق است به لحاظ ثبوت، خارج از تحقیق است به لحاظ اثبات.
«و ان القول بانه سبحانه فاعل بایجابه»، باز«ظَهَرَ»؛ ظهر اینکه بعضی از اقوال هم، ولو اقوال بعضی از بزرگان فلاسفه است، باز باطل است؛ یا بعضی از خیالات خیالات باطل است، حالا نمیگوییم قول فلاسفه است، خیالات است. بعضی از افراد گفتند که خدا بر خودش واجب میکند کاری را انجام بدهد، و بعد که به آنها اعتراض شده است که مگر چیزی بر خدا واجب میشود؟ میگویند عیبی ندارد، خدا بر خودش واجب کرده است؛ خدا بر خودش واجب کرده و چیزی را که خدا بر خودش واجب کرده باشد عیبی ندارد. ایشان منکر این هست و میگوید خدا چیزی را بر خودش واجب نمیکند؛ چون واجب کردن نوعی تغییر است، خودش را ملزم کند که این کار را انجام بدهد نوعی تغییر است.
ابنسینا میگوید آنجاهایی که «یجب علی الله» هست، آنجا را درست معنا کن؛ آنجاها «یجب عن الله» معنا کن، نه «یجب علی الله». چیزی بر عهده خدا نمیآید؛ «یجب عن الله»، یعنی از خدا به ضرورت صادر میشود، از خدا به ضرورت صادر میشود، نه بر عهده خدا است که باری بر دوش او گذاشته شده باشد که اگر انجام داد از این بار سبک شده باشد، اینطور نیست. «یجب علی الله» نیست، «یجب عن الله» است؛ اگر هم به ظاهر «یجب علی الله» است، تو «یجب عن الله» بفهم. ایشان اینطوری معنا میکند، که البته خب دقیق هم هست؛ «یجب عن الله»، یعنی از خدا بالوجوب و الحتم قبول توبه صادر میشود، نه خدا باری بر دوشش هست یا وظیفهای بر دوشش هست که توبه من را قبول کند؛ اگرچه «کَتَبَ عَلی نَفسِهِ»، اگرچه «کتب علی نفسه»، ولی «کتب علی نفسه» به این معنا که بالضرورة و الحتم اگر توبهای با شرایط انجام شد، از خدا قبول صادر بشود، نه بر خدا حقی باشد؛ همان وقتی هم که انسان توبه میکند حقی بر خدا ندارد. اینها دیگر حرفهای ابنسینا است، من دیگر نمیدانم چه بگویم اینجاها؛ خطرناک است در اینجا حرف زدهاند! خود خدا «کتب علی نفسه» دارد، ولی ایشان میگوید آنجاهایی که «یجب علی» است، تو «یجب عن» بگیر. علیأیحال «یجب علی» را اجازه نمیدهند؛ چون «یجب علی» باعث میشود که در خدا تغییری پیدا بشود.
این «یجب علی» از جانب خودش، خودش بر خودش واجب کند، این را اجازه نمیدهیم. حالا خودش بر خودش واجب نکند، دیگران واجب کنند چی؟ این را عرض میکنم، حالا من نمیدانم کسی گفته یا نگفته، احتمال میدهم حتی شاید متکلمین هم نگفته باشند، ولی تقریباً بین بعضی از مردم رایج است که ما دعا میکنیم، اگر دعایمان شرایط داشته باشد، بر خدا ایجاب میکند استجابت را. کار من، ایجاب علی الله، یعنی ایجاب الغیر است؛ غیر ایجاب میکند علی الله، نه خودِ خدا بر خودش. یک وقت او میگوید من توبه را قبول میکنم، آن ایجاب کرده خودش بر خودش؛ یک وقت من میخواهم دعا کنم خدا را مضطر کنم به انجام و به اجابت، این میشود ایجاب الغیر، که البته این را ظاهراً کسی نگفته باشد، فقط میگویم در بعضی از السنه ممکن است متداول باشد که بعضی از عوام این فکر را بکنند. البته بعضی از عوام که میگویم، لازم نیست عوامِ بیدین باشند، عوام متدین هم بعضی اوقات این فکر را میکنند. آمده بود میگفت که: من چنان عمل میکنم، چنان خوب عمل میکنم، همیشه یاد خدا هستم، و تمام دستورات را انجام میدهم، که خدا حق ندارد -تعبیر را توجه کنید- خدا حق ندارد به من یک اف بگوید! بله، این را یک متدین میگفت، آدم حسابی هم بود ظاهراً البته؛ که بعد نشستم با او صحبت کردم و حالیاش کردم که این حرف یعنی چه. یعنی خودش را ذیحق میدانست بر خدا، که خدا حق ندارد حتی به من یک اف بگوید. بله، خیلی از مرحله پرت بود، خیلی.
علیأیحال میخواهم عرض کنم که ظاهراً کسی نگفته «ایجاب الغیر علی الله»، مگر در همین استجابتهای دعا بعضی از عوام که نفهمیده فکر بکنند و به ذهنشان برسد. این «ایجاب الغیر علی الله» هم درست نیست، چون باعث تغییر است. پس «ایجاب الله علی نفسه»، یا «ایجاب الغیر علی الله»، هیچکدام درست نیست؛ فاعلیت خدا به هیچکدام از این دو تا نیست، و الا تغییر در خدا راه پیدا میکند.
«و ظهر ایضاً ان القول بانه سبحانه فاعل بایجابه علی نفسه، او بایجاب الغیر علیه»، این هم درست نیست؛ «یوجب التغیر ایضاً». و تغیر در خدا راه ندارد، پس فاعلیتش به این نحو هم برای خدا نیست. فاعلیتش همانطور که گفتیم: «علی سبیل الامساک و القیومیة و الاحاطة الحقیقیة» است. «فتدبر.»
ظاهراً به فراز بعدی نمیرسیم بخوانیم. والحمد لله رب العالمین.