1405/08/11
بسم الله الرحمن الرحیم
تبیین داروی مرکب امام رضا (علیهالسلام) برای درمان اسپاسمهای گوارشی و انواع هموروئید/درمان اسپاسمهای گوارشی و انواع هموروئید/طب اسلامی
موضوع: طب اسلامی/ درمان اسپاسمهای گوارشی و انواع هموروئید/ تبیین داروی مرکب امام رضا (علیهالسلام) برای درمان اسپاسمهای گوارشی و انواع هموروئید
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
تبیین داروی مرکب امام رضا (ع) برای درمان اسپاسمهای گوارشی (اریاح) و انواع هموروئید (بواسیر) و بررسی خواص هلیله سیاه و بلیله
مباحثمان مؤمنان در طب المعصومین بر اساس جامع احادیث الشیعه آیتالله العظمی بروجردی قم، با تحقیق و پژوهش آیتالله مرحوم معزی ملایری، جلد ۲۸، صفحه ۵۹۷، حدیث چهل و هفتم، به شماره مسلسل ۴۳۲۵۱، از طب الائمه ابنا بسطام نیشابوریان، عبدالله و حسین، صفحه ۱۰۱:
«أبو الفوارس بن غالب بن محمد بن فارس»[1] [2] - ابو الفوارس، «أبو الفوارس بن غالب بن محمد بن فارس قال حدثنا أحمد بن حماد البصري من ولد نصرمن ولد نصر بن سيار قال حدثني معمر بن خلاد قال كان أبو الحسن الرضا (عليهالسلام)»؛ امام رضا علیه السلام «كثيرا ما يأمرني»؛ بسیار منِ معمر بن خلاد را امر میکرد به امر استحبابی، «كثيرا ما يأمرني باتخاذ هذا الدواء»، به این دارو مرکبه که تهیه کن و مصرف کن. «و يقول»، حضرت میفرمودند: «إن فيه منافع كثيرة»؛ در این دارو مرکبهای که به تو میگویم درست کنی، مصرف کنی منفعتهای بسیاری هست.
پرسش: بفرمایید امر استحبابی، از کجا بفهمیم که امر استحبابی است؟
پاسخ: به خاطر اینکه شکمی است دیگر، واجب که نیست بخوری! دوست داری بخور، دوست داری نخور؛ مباح است دیگر.
پرسش: از فحوای کلام...
پاسخ: آفرین، بله. دوست داری دارو مرکبه درست کن بخور، دوست داری درست نکن؛ از نظر فقهی مباح است. بعد چون امر خاص شده، میگویند رجحان الفعل، مستحب است؛ اصلاً هیچ وجوب درنمیآید.
حالا این «منافع كثيرة» به اصطلاح تخصصی داروشناسی یعنی «اندیکاسیون» (Indication)؛ یعنی اثرات مثبت دارویی دارد. حالا گاهی ماندگار است، گاهی غیرماندگار است، ولی اثرات مثبت دارویی دارد؛ این را میگویند اندیکاسیون.
یک بار دیگر چیزهای دیگر هم هست؛ مثلاً مواد شیمیایی موجود در این دارو مفرده یا دارو مرکبه که باعث پیشگیری یا درمان میشود، اینگونه به این مواد شیمیایی موجود، به اینها چه میگویند؟ میگویند «فیتوکمیکال» (Phytochemical)؛ فیتوکمیکالِ موجود در این دارو. یک کم تخصصی داروشناسی برایتان گفتم، یک کم.
حالا اینجا، امام رضا (علیهالسلام) به این آقای معمر بن خلاد میفرماید: «إن فيه»، در این دوایی که میگویم درست کن، منفعتهای بسیاری هست، «و لقد جربته»، و هرآینه تحقیقاً به تجربه من این دارو را هم حتی به کار گرفتم. از نظر علم و یقین که معلوم است، معصوم هرچه بگوید علم و یقین است، معرفت و بصیرت است؛ و دنیا دارالعمل است، عمل هم باید بر طبق علم نافع، بصیرت، یقین و معرفت لازمه باشد.
حالا برای اینکه این متوجه بشود، میگوید منِ حضرت هم به تجربه هم به کار گرفتم؛ برای اینکه قلبش مطمئن بشود، درست شد؟ شنوندهها.
«و لقد جربته في الأرياح»؛ اریاح یعنی اسپاسمهای گوارشی، اسپاسمهای گوارشی، گرفتگیهای گوارشی. پس این دارو مرکبه در درمان چیست؟ اسپاسمهای گوارشی.
«و البواسير»؛ جمع مکسر باسور است، یعنی انواع هموروئید: هموروئید بادی، هموروئید خونی، هموروئید دگمهای، هموروئید ساچمهای. «فلا و الله ما خالف»؛ پس نه به خدا قسم، مخالفت نکردم من فرمایش امام رضا (علیهالسلام) را - معمر بن خلاد دارد میگوید.
خب این دارو ترکیبش چیست؟
«تأخذ هليلج أسود»؛ از انواع اهلیجات، هلیله سیاه را بگیر، هلیله سیاه. هلیله سیاه فواید دارد دیگر: یکیاش ملین است، ضد یبوست حاد است؛ یکیاش چیست؟ رنگدانههای مویت برمیگردد؛ فواید دیگر هم دارد. پس اولیاش هلیله سیاه.
دومی: «و بليلج»، بلیلج؛ ایرانیها میگویند «بلیله». حالا این درخت بلیله ۳۰ متر رشد میکند؛ در هندوستان، در پاکستان و در بنگلادش درمیآید. آنوقت به میوههای این درخت میگویند بلیلج.
آنوقت ما خشکش را میخواهیم فعلاً، بلیله خشک. پس این شد هلیله سیاه که خشک است، این هم بلیله خشک، یعنی میوه خشک درخت بلیلج. برای اینکه تصور کنید چه میگویم ها: در مفردات گیاهی، درختی به ارتفاع ۳۰ متر در هندوستان، پاکستان، بنگلادش محل رویشش است، صفحه ۲۱۵.
حالا فوایدی دارد؛ مثلاً همین بلیله خشک به تنهایی، مثلاً ضد بواسیر است. خب، حالا اینجا این بلیله خشک ضد بواسیر است، مقوی معده، مقوی مغز، مقوی بینایی است، پاککننده معده از فضولات است، ضد جاری شدن آب دهان است - مثلاً تا طرف صحبت میکند شرّی آب میریزد؛ دمکرده نعناع بگردانی بریزی بیرون، بلیله بجوی، یا آمله بجوی، اینها همه آبریزش دهانت قطع میشود؛ تا هفت تا دارو دارد، سه تایش را گفتم.
تبیین خواص بلیله، آمله و مقل ازرق و دستورالعمل ساخت داروی مرکب (اطریفل) برای درمان اریاح و بواسیر
یکی دیگر از فواید این بلیله خشک چیست؟ مکیدن میوه بلیله خشک، یک داروی مفیدی در درمان آسم است، تنگی نفس. این بلیله خشک را که با جریان سرد هوای خشک، خشک کرده باشی، بعد خوب پودرش کنی، گردش کنی، بعد اکتحال کنی، سرمه چشم بکشی، یک داروی مفیدی در درمان آبمروارید چشم است. پس میوهای که بخوری چه بود؟ میوه قرهقات سیاه بود، قرهقات الاسود، بیلبری (Bilberry).
چیزی که سرمه بکشی صبح و شب، پودر بلیله خشک است در درمان آبمروارید. پزشکی جدید دارو برای درمان ندارد؛ ابزارهای پیشرفته دارد در تشخیص زودهنگام آبمروارید، ولی متخصص و جراح قرنیه یا شبکیه میگوید بگذار برسد بعد بیا جراحی که تعویض عدسی کنم - حالا پلاستیکی یا شیشهای، حالا... ولی خواستم بگویم داروی درمان آبمروارید، میوه قرهقات سیاه، ۱۴ عدد شبها قبل از خواب میخورد که بیلبری است؛ آنوقت سرمه چشمش با چیست؟ با پودر میوه خشک بلیله. یک ذره برایت گفتم.
حالا مباحثه ما که هم اریاحش خوب بشود هم بواسیرش خوب بشود، این دارو مرکبه را درست کند: هلیله سیاه، به اضافه بلیله خشک، به اضافه «و أملج»، املج، که ایرانیها میگویند «آمله»، آمله.
در کتاب مفردات دارویی، صفحه ۷۷، ۷۸؛ عکسش را هم صفحه ۷۶ آورده. حالا این هم فواید مختلف دارد آمله؛ شمال هم هست. تنهایی نخوری ها، برای کبدت ضرر دارد؛ مربایش را درست کن بخور. حالا اینجا چون دارو مرکبه است، خشکش را میخواهیم.
خب، حالا آمله ضد بواسیر خونی است - همین آمله به تنهایی ضد بواسیر خونی است - مخرج بلغم و سودا است، ضد پارکینسون است، ضد لقوه است، ضد عدم تعادل در حرکت است، مقوی معده است، مقوی مو و باعث سیاه شدن مو است، مقوی چشم است، ضد فراموشی است، مبهی است - ضعف قوه باه را درمان میکند - ضد فلجی است وقتی که شما آمله را با عسل میخوری، این ضد فلجی است. ولی یادت باشد به تنهایی اگر زیاد بخوری ها، برای طحالت ضرر دارد، برای سپرزت ضرر دارد.
خب، پس الآن چه شد؟ هلیله سیاه، بلیله خشک، این هم آمله، «أجزاء سواء»، به نسبت مساوی اینها را تهیه کن. بعد اینها را بکوب جداجدا، خوب پودرش کن، بعد از پارچه حریری که بسیار ظریف و نازک است نسوجش، از این صافی حریری ردش کن که پودرِ پودر باشد، گرد باشد دیگر.
«و تنخله بحريرة ثم تأخذ مثله»؛ مثل این سه تا روی هم رفته، مثل... «ثم تأخذ مثله»، سپس اخذ کن مثل این سه را - هر یک از این سه را، یا این مجموع این سه را - «لوزا أزرق». «لوزا أزرق» این اصطلاح عرف عام مردم است، ولی «و هو»، و این لوز ازرق، «عند العراقين»، در نزد مردم اهل کوفه و مردم اهل بصره - بعضی نسخهها دارد «العراقیین»، مثل نسخه مستدرک محدث نوری، یعنی در نزد مردم اهل عراق؛ اگر تثنیه بخوانی «العراقين» یعنی مردم اهل بصره، مردم اهل کوفه - خب اینها چه میگویند؟ اینها این را میگویند: میگویند «مقل أزرق».
پس ببینید مؤمنان، هلیله سیاهی که خشک است، بلیله خشک و آمله خشک را، این سه تا را مؤمنان - دستت درد نکند - این سه تا را مؤمنان چهکار میکنیم؟ تهیه میکنیم به نسبت مساوی، بعد میکوبیم خردش میکنیم. بعد با مقل ازرق، این را هم به نسبت این سه، مجموع این سه، این را هم تهیه میکنیم، این را هم خردش میکنیم. «مقل أزرق»؛ حالا مقل را یادداشت کن: مقل چهار نوع است، حالا ما مقل ازرق... درختچه مقل...
پرسش: ازرق یعنی زرد یا کبود یا آسمانی؟
پاسخ: نه، نه، نه... باز هم نه. حالا درختچه مقل، درختچه مقل ارتفاعش دو متر است. صمغ مقل چهار مدل است: عربستانی داریم، چه داریم، چه داریم، چه داریم؛ عربستانیاش رنگش سیاه است. حالا بهترین نوع مقل چیست؟ بهترین نوع مقل چیست؟ نرم است، صمغ مقل، نرم و مایل به زرد است. اما مقلهای عراقین - بصره و کوفه، یا عراقیین - آنها مایل به سرخی است. ماند در ذهنتان؟ خب.
حالا این مقل ازرق، این به راحتی در آب حل میشود؛ ولی در بحث ما که داریم دارو مرکبه میگوییم، اینجا این سه تا را که به تنهایی پودر کردی، از پارچه حریری رد کردی، بعد به مجموع اینها این مقل ازرق را تهیه میکنی که بهترینش را برایت گفتم که نرمِ زردرنگ باشد - اگر مال عراق باشد، نرمِ مایل به سرخی. خب، حالا این را در آب سبزی تره - یادتان است گفتم در آب به راحتی حل میشود؟ حالا میخواهم روایت بگویم - این مقل ازرق را در آب سبزی تره به مدت ۳۰ شب بگذار باشد؛ خوب حل بشود و در فواصل مولکولی آب به خوبی قرار بگیرد.
پرسش: ببخشید، کپک نمیزند؟
پاسخ: ضد قارچ است! بعد اینجا، پس این ۳۰ شب که این بود، حالا آن سه تای اولی که پودر کردی جداگانه و از پارچه حریری رد کردی، این را قاطی این محلول مخلوط کن؛ به خوبی هم هم بزن که یک معجون محکمی درست میشود. بعد این دستهایت را با روغن زیتون، روغن کنجد، یا روغن گل بنفشه، یا روغن کنجد، این انگشتهایت را چرب کن. چرا؟
چون میخواهیم دارو مرکبهمان را به صورت حبه، حبه درست کنیم از این معجون، یعنی قرص؛ میخواهیم حبه درست کنیم، یعنی قرص، یعنی تبلت (Tablet)، به مقدار چه؟ به اندازه یک عدس.
این برای اینکه به انگشتهایت نچسبد، حضرت فرموده این دستت را یا این دو تا دستهایت را با روغن بنفشه - گل بنفشه - یا با روغن خیری، یعنی با روغن گل شببو، یا با روغن شیرج، یعنی روغن کنجد...
تبیین انواع روغنهای مصرفی در تهیه حبهای دارویی، تطبیق نهایی متن روایت و بیان میزان مصرف و پرهیزات غذایی (حمیه)
یک بار روغن خود کنجد است، این میشود «دهن السمسم»؛ یک بار روغن کنجد هست، اما روغنی که روی ارده کنجد میایستد - گرفتید چه گفتم؟ - به آن میگویند «شیرج». گرفتید چه گفتم؟
بگذار اینجا برایتان بنویسم. پس دستهایت را با چه چرب میکنی که میخواهی این قرص را درست کنی که دارو مرکبه است؟ دستهایت را با چه چرب میکنی؟ دستهای خود را با:
یکی: دهن البنفسج؛
یکی دیگر: دهن الخیری، یعنی روغن گل شببو.
آن هم روغن گل بنفشه کوهی؛ یکی دیگر چیست؟ با دهن شیرج، شیرج، یعنی با روغن روی ارده مایع. این روغن کنجدِ روی ارده مایع است.
پرسش: به او میگویند روغن ارده کنجد؟
پاسخ: ها، ایرانیها میگویند، درست است؟ ولی عربی میشود شیرج. فرق میکند با دهن السمسم، روغن کنجدی که میگیریم. خب، پس انگشتهایت را با اینها چرب کن، آفرین، که این قرصی که میخواهی درست کنی به دستهایت نچسبد؛ این به دید ظاهری. آیا بیماریهای دیگر هم دارد؟
مثلاً فرض کن بیماری رماتیسم دارد، دستهایت را با این روغن چرب میکنی: روغن گل بنفشه کوهی. مثلاً پوستش خشک است و خارش دارد، با این روغن چرب میکنی - حرفهایم یادتان نرود! - روغن کنجدی که روی ارده مایع است؛ با این چرب کنی، هم خارش پوستت خوب میشود هم خشکی پوستت خوب میشود. این بستگی به مریض دارد، ولی معصوم هر سه تایش را فرموده: «أو»، یا، یا، یا؛ چون مریضهایت هم یا، یا، یا هستند!
خب، حالا اینجا ببینید: «تأخذ هليلج أسود [3] و بليلج و أملج أجزاء سواء فتدقه و تنخله بحريرة ثم تأخذ مثله لوزا أزرق و هو عند العراقين» - یک نسخه؛ نسخه چه بود؟ طب الائمه ابنا بسطام، نسخه چه بود؟ جامع احادیث الشیعه؛ طبق نسخه دیگر که مستدرک الوسائل است:
«العراقیین»، مردم اهل عراق - «مقل أزرق».
پرسش: عراقین را میگویند عراق عجم و عراق عرب منظور است؟
پاسخ: آنها تاریخ است، آنی که میگویی ها، تاریخ است؛ اینجا چیست الآن؟ حدیث و فقه است. پس وقتی میگویند «العراقين»، تثنیه میگویند، یعنی اهل بصره، اهل کوفه. اینها معنایش فرق میکند ها! مثل اینکه شما میگویی به عهدت وفا کن، عهدشکنی کنی حرام است؛ ببین، آن عهدی که با الله و چهارده معصوم بستی، آن را بشکنی آن حرام است؛ اما عهدی که بین خودتان بستید، این را بشکنی نامردی است ولی حرام نیست، کار بدی است ولی حرام نیست، یعنی حرمتش اخلاقی است. حرفهایم یادتان نرود؛ حالا به مردم نگویید که تساهل کنند، یعنی به عهدشان وفا کنند!
خب، حالا «مقل أزرق»، مقل ازرق؛ خب این مقل ازرق را هم گفتم. «فتنقع اللوز»؛ حالا قرار میدهی این لوز را - لوز چه بود؟ همین مقل است؛ این قیافهاش یک کم شبیه بادام است میگوید لوز، ولی ربطی به بادام ندارد، درست شد؟ نه بادام تلخ است، نه بادام هندی است، نه آن یکی دیگر، نه بادام شیرین است.
پس اینجا الف و لام «اللوز»، الف و لام معهود ذکری است که چه بود قبلش؟ مقل ازرق. میگوید: «فتنقع اللوز في ماء الكراث»؛ کراث با ث سه نقطه، یعنی آب تره، آنجا نوشتم، آب سبزی تره، «حتى يماث» - با ث سه نقطه - تا اینکه این مقل ازرق حل بشود در آب سبزی تره. «فتنقع اللوز في ماء الكراث حتى يماث»؛ گفتم در آب به راحتی حل میشود، تا چه برسد به آب تره! ولی چقدر باید باشد؟ «فيه»، در این آب کراث، آب تره، «ثلاثين ليلة»؛ باید ۳۰ شب باشد که خوب در فواصل مولکولی آب قرار بگیرد، یعنی حل به معنای واقعی بشود به اصطلاح فیزیک در بحث حلالها.
«ثم تطرح عليها هذه الأدوية»؛ سپس میافکنی آن سه تا ادویهای که پودرش کردی و از پارچه مخملی ردش کردی، پارچه حریری ردش کردی، «و تعجنها»، و یک معجونی با این ادویه مخلوطشده با مقل و آب سبزی تره - آن هم بعد از ۳۰ شب، حالا قاطی میکنی - «و تعجنها عجنا شديدا»، یک معجون محکم و استواری درست میکنی، «حتى يختلط»، که به خوبی مخلوط شدنش را کامل با چشمهایت مشاهده کنی.
«ثم تجعله حبا»؛ سپس قرار میدهی این معجون را حبهحبه، یعنی تبلت، به مقدار یک عدس، قرصقرص درست میکنی. برای اینکه به انگشتهایت نچسبد ها، قرصت هم ضایع نشود: «ثم تجعله حبا مثل العدس و تدهن يدك» - دستت؛ «یدیک» بنابر نسخه مستدرک، دو تا دستهایت را - با چه روغنمالی میکنی؟
«و تدهن يدك» یا یدیک «بالبنفسج»، با روغن گل بنفشه کوهی که در پایه روغن زیتون به عمل آمده، «أو دهن خيري»، یا با روغن گل شببو، «أو شيرج»، یا با روغن کنجدی که روی ارده مایع است. هم بهترین پماد و کرم ضد آفتاب است، هم ضد خارش پوست و خشکی پوست است، این روغن کنجدی که روی چیست؟ ارده مایع است. خب، پس دستهایت را با این چرب کردی، یک کدام از این سه تا، «لئلا يلتزق»، تا اینکه این حبههایی که درست میکنی به انگشتهایت نچسبد.
«ثم تجففه في الظل»؛ سپس این حبهها، قرصهایی که درست کردی به نوعی این دارو مرکبه را، اینها را در سایه خشک میکنی، در سایه خشک میکنی: «ثم تجففه في الظل».
«فإن كان في الصيف»، اگر در فصل تابستان بودی، «أخذت منه مثقالا»؛ در ۲۴ ساعت یک مثقال از این قرصها را میخوری، اگر در تابستان بودی. «و إن كان في الشتاء»، اگر در فصل زمستان بودی، دو مثقال از این دارو مرکبه که به صورت حب درآوردی میخوری.
پرسش: قبل از غذا و بعد از غذایش فرقی نمیکند؟
پاسخ: فرق نمیکند. خب، «و احتم من السمك و الخل و البقل»؛ تا وقتی که این قرصهایت تمام نشده از این دارو مرکبه، نباید ترشی بخوری، نباید سبزیجات بخوری و نباید ماهی بخوری. پس گوشت ماهی نمیخوری تا وقتی که این قرصهایت تمام نشده ها! سرکه هم نمیخوری، سبزیجات هم نمیخوری.
«و احتم» از حمیه میآید، یعنی پرهیز صحیح. در این مدتزمانی که این قرصها را مصرف میکنی، «و احتم من السمك و الخل و البقل فإنه مجرب». خب، این دارو مجرب است؛ چه بود که مرکبه هم بود؟ در درمان اریاح - اسپاسمهای گوارشی - و درمان بواسیر، انواع بواسیر: یعنی هموروئید خونی، هموروئید بادی، هموروئید دگمهای، هموروئید ساچمهای.