شرح و تبیین داروی جامع امام کاظم (علیه‌السلام) (سید الادویة)/ فقه و طب/طب اسلامی

موضوع: طب اسلامی/ فقه و طب/ شرح و تبیین داروی جامع امام کاظم (علیه‌السلام) (سید الادویة)

این متن توسط هوش مصنوعی پیاده‌سازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.

بحث ما، در طب المعصومین (علیهم‌السلام) بر اساس کتاب «جامع احادیث الشیعة» تألیف آیت‌الله‌العظمی بروجردی از کتاب «طب الائمة»[1] تألیف ابنا بسطام نیشابوری است:

«قال سری بن احمد بن سری، قال حدثنی محمد بن یحیی الارمنی، قال حدثنا محمد بن سنان، عن الرضا (علیه‌الصلاةوالسلام)، قال: سمعت موسی‌بن‌جعفر (علیهما‌الصلاة‌والسلام) وقد اشتکی فجاءه المترفعون بالادویة...» [2] [3]

مفهوم «المترفعون بالادویة» و جایگاه داروشناسی

در متن روایت آمده است که امام (علیه‌السلام) از بیماری شکایت فرمودند و «المترفعون بالادویة» نزد ایشان آمدند. «المترفعون بالادویة» یعنی اطباء؛ برطرف‌کنندگان بیماری با به‌کارگیری ادویه‌جات مناسب، یعنی پزشکان داروشناس.

کلمه «رفع» ناظر بر برداشتن بیماری است و «ارتفاع» نیز از همین ریشه است.

در حوزه داروشناسی (فارماکولوژی) تخصص‌های متعددی وجود دارد؛ از جمله داروشناسی عمومی، دکترای تخصصی داروهای گیاهی، داروهای شیمیایی، نانوداروها، داروهای هوشمند مولکولی و دارورسانی.

اطبایی که نزد حضرت آمدند، متخصصان ادویه‌شناسی بودند.

درمان نوروپاتی دیابتی با فلفل قرمز تند

برای نمونه، فردی را در نظر بگیرید که مبتلا به نوروپاتی دیابتی است. پزشکی جدید برای درمان آن دارویی ندارد؛ پشت زانوهای بیمار خشک می‌شود، رگ‌ها می‌گیرد، توان جمع‌کردن پا را ندارد، نمی‌تواند دوزانو یا چهارزانو بنشیند و همواره پایش دراز است.

اگر بخواهید این عارضه را با ادویه درمان کنید، داروی آن یک کلمه است:

فلفل قرمز تند؛ برای مثال، فلفل فرومد سبزوار.

کشور هند با اینکه خود معدن ادویه‌جات و فلفل تند است، سالانه پنج تن از فلفل ایران را خریداری می‌کند. فرومد روستایی است پیش از داورزن و مزینان، از توابع شهرستان سبزوار در استان خراسان رضوی.

البته گونه‌هایی از فلفل تند در هند، چین یا آمریکای شمالی وجود دارد که تندی آن‌ها بیست تا چهل برابر این فلفل است؛ بسیار ریز بوده و به آن فلفل فندقی می‌گویند.

این فلفل‌ها انرژی‌زایی بالایی دارند، پرولامین مغزی را بالا می‌برند و عضلات را فعال می‌کنند، اما برای مزاج ایرانی‌ها مناسب نیستند؛ چراکه سبب تنگی نفس شدید، سوزش مجاری تنفسی و سرفه‌های ممتد می‌شوند.

همان فلفل قرمز تند معمولی برای درمان نوروپاتی دیابتی کفایت می‌کند و بیمار معمولاً ظرف سه روز تا یک هفته بهبود می‌یابد.

تعدیل مزاج بلغم و تدابیر درمانی سرطان‌ها

اگر فردی، اعم از زن یا مرد، دارای مزاج بلغمی باشد و مغز یا رحم او دچار سردی و رطوبت شده باشد، برای تقویت حافظه و دفع رطوبت، مصرف زنجبیل توصیه می‌شود.

چنانچه در بدن توده‌ای ایجاد شده باشد؛ مانند سرطان ریه، سرطان پانکراس (لوزالمعده) یا سرطان‌های ویژه بانوان نظیر سرطان پستان، رحم، دهانه رحم و تخمدان، زنجبیل معمولی صرفاً نقش کمک‌درمان را دارد؛ اما در این موارد، استفاده از «زنجبیل شامی» توصیه می‌شود.

در اینجا دو تخصص فارماکولوژی گیاهی و انکولوژی (سرطان‌شناسی) توأم می‌شوند. طریقه مصرف آن بدین‌صورت است که یک قاشق چای‌خوری از آن در یک استکان یا یک لیوان آب جوش به مدت ده تا پانزده دقیقه دم بکشد.

افزودن عسل اسطوخودوس به آن، به عنوان یک کاتالیزور مجاورتی، سرعت واکنش درمانی را افزایش می‌دهد.

درمان سرطان لنفوم (کانسر لنفوما)

این ترکیب در درمان سرطان لنفوم (توده‌های لنفاوی در گردن، زیر بغل و کشاله ران) که پزشکی جدید داروی قطعی برای آن ندارد و به جراحی‌های مکرر متوسل می‌شود، دارویی بسیار مؤثر است.

بیمار باید هر دوازده ساعت این دم‌کرده را مصرف کند. به عنوان داروی مکمل، دم‌کرده گیاه «شین‌دان» یا «مَرغ» تجویز می‌شود که درمان‌کننده بیماری‌های سیستم لنفاتیک است. این جوشانده مکمل باید هر هشت ساعت یک‌بار مصرف شود.

مرجعیت علمی اهل‌بیت (علیهم‌السلام)

تمسک به تعالیم چهارده معصوم (علیهم‌السلام) تحقق کلام پیامبراکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) در حدیث ثقلین («کتاب الله و عترتی»[4] ) است.

فرمایش‌های معصومین، انسان را فراتر از مرزهای دانش روز قرار می‌دهد؛ به‌گونه‌ای که نیازی به وابستگی مطلق به ترجمه‌های غربی و شرقی در علوم پزشکی و پیراپزشکی یا مونتاژ در مهندسی نخواهد بود.

مصداق آیه شریفه ﴿فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ﴾[5] معصومین هستند که طبیب‌الاطباء، رأس‌العلماء و رئیس‌الحکماء به شمار می‌روند و کلامشان ریشه در علم لدنی دارد. با این روش‌ها، بدون نیاز به اقداماتی نظیر لاپاراسکوپی، بیوپسی، آندوسکوپی، جراحی، شیمی‌درمانی و پرتودرمانی، بیمار با کمترین هزینه و در کمال آرامش در منزل درمان می‌پذیرد.

شرح روایت داروی امام کاظم (علیه‌السلام)

در ادامه روایت آمده است:

«فجاءه المترفعون بالادویة -یعنی الاطباء- فجعلوا یصفون له العجائب»[6] [7]

اطبا نزد حضرت موسی بن جعفر (علیهماالسلام) شروع به توصیف خواص شگفت‌انگیز ادویه‌های گوناگون کردند. امام کاظم (علیه‌السلام) با آرامش فرمودند:

«فقال: أَیْنَ یُذْهَبُ بِکُمْ؟ اقْتَصِرُوا عَلَی سَیِّدِ هَذِهِ الْأَدْوِیَةِ: الْإِهْلِیلَجِ وَ الرَّازِیَانَجِ وَ السُّکَّرِ»

فرمودند به کجا می‌روید و چرا بر مبنای احتمالات سخن می‌گویید؟ اکتفا کنید به سرور این داروها که هلیله، رازیانه و شکر است.

اقسام هلیله

هلیله اقسامی دارد:

    • هلیله زرد،

    • هلیله سیاه،

    • هلیله کابلی،

    • هلیله چینی.

نکته: قدر متیقن در مباحث درمانی، هلیله سیاه و هلیله زرد است.

خواص هلیله

هلیله سیاه افزون بر خاصیت ضد یبوست، موجب بازگشت رنگ‌دانه‌های موی سپید می‌شود؛ به ویژه اگر مداومت بر مصرف آن صورت گیرد و آغشته به روغن زیتون خوراکی مکیده شود. همچنین این دارو سبب تقویت نور چشم می‌گردد.

هلیله زرد در درمان سرماخوردگی روانی، یعنی افسردگی، کاربرد دارد. در افسردگی شدید (ماژور)، همراه با هر وعده غذای اصلی، مصرف دو عدد هلیله زرد توصیه می‌شود.

برای تسریع درمان، مصرف دو عدد سیب سرخ رسیده شیرین و معطر («التفاح الاحمر») پس از غذا به همراه عسل آویشن بسیار نافع است.

برای افسردگی‌های خفیف تا متوسط، مصرف قطره گیاهی هایپیران (عصاره گل راعی یا هوفاریقون) تجویز می‌شود که میزان مصرف آن برای بزرگسالان بین ۲۵ تا ۳۵ قطره است و برای کودکان تا سن پانزده سالگی، به ازای هر سال یک قطره، و در سنین زیر دو سال صرفاً با نظر متخصص اطفال و داروشناس مصرف می‌گردد.

شناخت رازیانج و خواص رازیانه

«الاهلیلج» و «الرازیانج» واژگانی معرب هستند. در عربی فصیح به رازیانه، «الشَّمار» گفته می‌شود؛ در زبان اردو «صَونف» و در زبان انگلیسی «فِنِل» (Fennel) نام دارد. در طب سنتی و مکمل از آن به «بادیان رومی» یا «رازیانه رومی» تعبیر می‌شود.

عصاره تازه برگ رازیانه مقوی بینایی است؛ چنان‌که هویج زرد رسیده شیرین نیز همین خاصیت را دارد.

صمغ رازیانه (یعنی شیرابه‌ای که در اثر شکاف گیاه خارج شده و در مجاورت هوا خشک می‌شود) برای درمان آب‌مروارید (کاتاراکت) چشم مفید است؛ نظیر اثری که قره‌قات سیاه («قره‌قات الاسود» یا بیلبری) در بهبود این بیماری دارد.

دستور مصرف دارو در تابستان و زمستان

دستور امام کاظم (علیه‌السلام) برای مصرف این داروی سه‌گانه (هلیله، رازیانه و شکر طبیعی نیشکر، اعم از شکر زرد خوزستان یا شکر سرخ مازندران) به شرح زیر است:

    • برای فصل تابستان:

«فِی اسْتِقْبَالِ الصَّیْفِ ثَلَاثَةَ أَشْهُرٍ، فِی کُلِّ شَهْرٍ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ»

در پیشواز فصل تابستان، در طول سه ماه، در هر ماه سه مرتبه (اول، میان و آخر ماه) از این ترکیب میل شود.

    • برای فصل زمستان:

«وَ فِی اسْتِقْبَالِ الشِّتَاءِ ثَلَاثَةَ أَشْهُرٍ، فِی کُلِّ شَهْرٍ ثَلَاثَةَ أَیَّامٍ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ، وَ یُجْعَلُ مَوْضِعَ الرَّازِیَانَجِ مُصْطَکَی»

در پیشواز فصل زمستان نیز در طول سه ماه، در هر ماه سه روز، سه مرتبه مصرف گردد؛ با این تفاوت که در فصل زمستان، به جای رازیانه، «مصطکی» جایگزین شود.

خواص مصطکی و درمان هلیکوباکتر پیلوری

مصطکی صمغ درخت پسته جنگلی است که در شمال ایران (جنگل‌های گلستان و ابر) به صورت خودرو و در مناطقی مانند کرمان به صورت زراعی می‌روید.

یکی از مهم‌ترین خواص مصطکی، درمان باکتری هلیکوباکتر پیلوری معده است. این عارضه نوعی بیماری غیرعضوی معده است که در اثر تجمع باکتری‌های مضر در یک‌سوم انتهای معده (نزدیک به دریچه پیلور و پیش از اثنی‌عشر) رخ می‌دهد.

عدم درمان این عفونت پس از چند سال به زخم معده و در نهایت به سرطان معده می‌انجامد.

برای درمان این عفونت باکتریایی، مصرف هر هشت ساعت هفت قطعه متوسط از مصطکی به صورت جویدنی تجویز می‌شود؛ در صورت دشواری در بلع، نوشیدن مقدار اندکی آب پس از آن بلامانع است.

آثار و برکات داروی جامع

حضرت در پایان حدیث می‌فرمایند:

«فَلَا یَمْرَضُ إِلَّا مَرَضَ الْمَوْتِ»

فردی که این دستور را در تابستان و زمستان به کار بندد، به هیچ بیماری مبتلا نخواهد شد، مگر بیماریِ مرگ؛ یعنی هنگامی که اجل حتمی انسان فرا برسد و ملک‌الموت (علیه‌السلام) به اذن الهی برای قبض روح مأمور گردد. این تدبیر دارویی ایمنی‌بخش، انسان را در برابر سایر بیماری‌ها مصون می‌دارد.