تعدیل طبایع، فواید قی عمدی و احکام داغ‌نهادن در طب روایی/ فقه و طب/طب اسلامی

موضوع: طب اسلامی/ فقه و طب/ تعدیل طبایع، فواید قی عمدی و احکام داغ‌نهادن در طب روایی

این متن توسط هوش مصنوعی پیاده‌سازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.

تعدیل طبایع، فواید قی عمدی و احکام داغ‌نهادن در طب روایی

مبحث ما در «طب المعصومین»، بر اساس کتاب «جامع احادیث الشیعة» است:

«حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ، قَالَ: حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِيسَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ، عَنِ السَّيَّارِيِّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ نُوحِ بْنِ شُعَيْبٍ النَّيْسَابُورِيِّ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ الْمُهْتَدِي، يَرْفَعُهُ إِلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ قَالَ: أَرْبَعَةٌ يُعَدِّلْنَ الطِّبَاعَ: الرُّمَّانُ السُّورَانِيُّ، وَ الْبُسْرُ الْمَطْبُوخُ، وَ الْبَنَفْسَجُ، وَ الْهِنْدَبَاءُ»[1] [2] .

امام صادق (علیه‌السلام) فرمودند چهار چیز است که طبع‌های انسانی را به تعادل و اعتدال می‌رساند:

یک: «الرُّمَّانُ السُّورَانِيُّ» (سورانی با حرف سین)؛ یعنی انار کوهپایه‌ای، نظیر انار مناطق کوهستانی کردستان.

دو: «وَ الْبُسْرُ الْمَطْبُوخُ» (بُسر با حرف سین)؛ فرآیند رشد میوهٔ خرما از شکوفه تا خرمای رسیده و خشک، شامل ده مرحله با اسامی گوناگون است.

«بُسر» به خرمای نارس و سبزرنگ اطلاق می‌شود، و بسر مطبوخ یعنی خرمای نارس پخته‌شده که در مناطقی چون خوزستان تهیه می‌گردد.

سه: «وَ الْبَنَفْسَجُ»؛ گل بنفشهٔ کوهی که فواید بسیار دارد؛ روغن آن ضد رماتیسم و تقویت‌کنندهٔ حس بویایی است و موجب تعدیل مزاج می‌شود.

چهار: «وَ الْهِنْدَبَاءُ»؛ برگ و گیاه کاسنی به همراه دم‌برگ آن.

تدابیر القای استفراغ عمدی در مسمومیت‌ها

مطلب دیگر، ضرورت القای استفراغ عمدی (قی کردن) در هنگام مسمومیت‌های اتفاقی است. چنانچه فردی بر اثر غفلت، سموم، مرگ‌موش، قرص برنج، سیانور یا مواد شوینده نظیر مایع ظرفشویی یا سفیدکننده را به گمان شربت بنوشد، یا کودکی بر اثر اشتباه نفت مصرف کند، باید بلافاصله او را وادار به استفراغ عمدی کرد.

به‌عنوان مثال، نوشاندن یک لیوان شیر تازهٔ گاو و خم کردن سر به سمت پایین، سبب تحریک حالت تهوع و خروج مادهٔ سمی می‌گردد؛ سپس باید مصدوم را سریعاً به مراکز درمانی منتقل ساخت تا شست‌وشوی کامل معده انجام شود و سم به روده و جریان خون راه نیابد.

این روایت در «بحار الانوار» علامه مجلسی[3] نیز نقل شده است.

همچنین در «طب الأئمة» ابن بسطام نیشابوری[4] ، «مستدرک الوسائل»[5] و «الفصول المهمة»[6] ، به سند از حسن بن علی بن یقطین، از محمد بن فضیل، از ابوحمزهٔ ثمالی، از حضرت امام محمد‌باقر (علیه‌السلام) آمده است:

«مَنْ تَقَيَّأَ قَبْلَ أَنْ يَتَقَيَّأَ، كَانَ أَفْضَلَ مِنْ سَبْعِينَ دَوَاءً، وَ يُخْرِجُ فِي سَبِيلِهِ كُلَّ دَاءٍ»

هر کس پیش از آن‌که دچار استفراغ طبیعی گردد، عمداً قی کند، این عمل برای او از هفتاد دارو برتر است و از مجرای خویش هر دردی را خارج می‌سازد.

خروج سریع مادهٔ سمی از معده پیش از ورود به دوازدهه و رودهٔ باریک، مانع از تخریب اندام‌های داخلی می‌شود؛ از این رو القای استفراغ اختیاری اثری نجات‌بخش دارد.

این مضمون در «بحار الانوار»[7] نیز موجود است.

جواز درمانیِ داغ‌نهادن (کیّ) و کاربرد پرتو و لیزر

در روایت بیستم، «جامع احادیث الشیعة»، به نقل از «طب الأئمة»، از محمد بن مسلم روایت شده است:

«قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عَلَيْهِ السَّلَامُ: هَلْ يُعَالَجُ بِالْكَيِّ؟ قَالَ: نَعَمْ، إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى جَعَلَ فِي الدَّوَاءِ بَرَكَةً وَ شِفَاءً وَ خَيْراً كَثِيراً، وَ مَا بَأْسٌ بِهِ»[8] .

از امام باقر علیه‌السلام پرسیدم: آیا می‌توان بیمار را با داغ نهادن مداوا کرد؟ فرمودند: آری، خداوند متعال در دارو برکت، شفا و خیر فراوان قرار داده است، و باکی بر آن نیست.

این موضوع شش سند در منابع روایی دارد. داغ نهادن در مواردی خاص، مانند از بین بردن دمل‌ها، زگیل‌ها، زوائد پوستی (Skin tags) یا سوزاندن ریشه‌های بافت‌های بدخیم پس از نمونه‌برداری، جراحی و شیمی‌درمانی به‌منظور پیشگیری از بازگشت سلول‌های سرطانی بلامانع است؛ مشروط بر آن‌که با ابزار جدید نظیر اشعهٔ لیزر و پرتوهای تنظیم‌شده، توسط پزشک متخصص پوست و جراح آشنا به فناوری لیزر صورت پذیرد.

عادات رفتاری زیان‌آور در سبک زندگی نوین

بسیاری از آسیب‌های جسمانی نتیجهٔ مستقیم عادات ناصحیح فردی است:

    • نخست: استفادهٔ مفرط از تلفن همراه

تماس تلفنی باید کوتاه باشد. مکالمات طولانیِ بیش از پانزده تا بیست دقیقه سبب گرم شدن سر، احساس خستگی مغزی، چشم‌درد و گوش‌درد می‌شود.

همچنین قرار دادن مداوم گوشی تلفن همراه در جیب شلوار یا مجاورت کمربند، به دلیل تابش امواج الکترومغناطیسی بر اندام‌های تناسلی، موجب کاهش تعداد اسپرم‌ها و بروز ناباروری می‌گردد. توقف‌های غیرضروری در مراکز مخابراتی، سامانه‌های دیسپاچینگ و حریم دکل‌های برق فشار قوی نیز زمینه‌ساز تشکیل توده‌ها و ناهنجاری‌های بافتی است.

    • دوم: قرار دادن مداوم لپ‌تاپ بر روی شکم

کار کردن طولانی‌مدت (شش الی هشت ساعت در روز) با لپ‌تاپی که مستقیماً بر روی شکم قرار گرفته است، موجب تغییر رنگ بافت پوست به قرمزی، قهوه‌ای یا سیاهی می‌شود (عارضهٔ پوست برشته یا Erythema ab igne).

بیمار تصور می‌کند به نارسایی کبدی یا خونی مبتلا شده است، در حالی که این تغییر رنگ ناشی از اثر حرارت و امواج دستگاه است؛ شست‌وشوی مکرر با صابون و کیسه کشیدنِ موضع نیز این التهاب را تشدید می‌کند.

    • سوم: استفادهٔ بیش از حد از کیسهٔ آب گرم

استفادهٔ بیش از حد از کیسهٔ آب گرم برای تسکین قولنج یا قرار گرفتن بسیار نزدیک در برابر حرارت مستقیم بخاری و رادیاتور؛ این اقدام عوارض پوستی مشابهی ایجاد می‌نماید و سلامت بافت را به مخاطره می‌اندازد.

سندرم پوست برشته؛ پیامد عادات حرارتی زیان‌بار

برخی از رفتارهای منفی و عادات غلطی که افراد در مواجهه با جسم خویش در پیش می‌گیرند ـ چه در داخل و چه در خارج از کشور آسیب‌های شدیدی به سلامت وارد می‌سازد.

به عنوان نمونه، نشستن مکرر بر روی منابع حرارتی در طول سه ماه زمستان و دو ماه پایانی پاییز، سبب درد، سوزش شدید در ناحیهٔ مقعد و تغییر رنگ و سیاهی پوست آن موضع می‌گردد.

از آن‌جا که بحث داغ‌نهادن مطرح شد، باید متذکر شد که برخی داغ‌کردن‌ها حاصل جهل و رفتارهای ناصحیح فردی است که بافت‌های زنده را تخریب می‌کند.

عوامل سه‌گانه و قاتلان خاموش پوست

سه عامل عمده وجود دارد که تماس طولانی‌مدت با آن‌ها سلامت پوست را به خطر می‌اندازد:

یک:کیسه‌های آب گرم؛

دو: بخاری‌ها و شوفاژها؛

سه: دستگاه‌های لپ‌تاپ.

چنانچه فرد موضعی از بدن را به مدت طولانی در معرض تماس مستقیم با این وسایل قرار دهد ـ نظیر قرار دادن لپ‌تاپ بر روی شکم به مدت ۶ تا ۸ ساعت در هر روز، یا گذاشتن ممتد کیسهٔ آب گرم بر پشت، یا نشستن مستقیم بر روی شوفاژ و بخاری داغ ـ

در صورت تکرار مداوم، مبتلا به «سندرم پوست برشته» (Erythema ab igne) خواهد شد؛ عارضه‌ای که در آن پوست مانند چیپس یا نانِ روغنی، حالتی برشته و تیره به خود می‌گیرد.

باید توجه داشت که سندرم پوست برشته با آفتاب‌سوختگی و نیز با سرطان پوست (اپیتلیوما) تفاوت دارد. این سه وسیله در حقیقت «قاتلان خاموش بافت‌های پوستی» به شمار می‌روند.

تمایز آسیب‌های آشکار و آسیب‌های تدریجی پوستی

گاهی عامل تخریب بافت پوست آشکار است؛ نظیر برخورد مستقیم شعلهٔ فندک، شمع یا چوب کبریت روشن با بدن که فرد بلافاصله متوجه سوختگی می‌شود.

اما گاه عامل تخریب‌کننده کاملاً خاموش و تدریجی عمل می‌کند؛ به این معنا که کار مداوم با لپ‌تاپِ روشن بر روی شکم در روزهای متمادی، ناحیه‌ای به وسعت ۱۵ الی ۱۶ سانتی‌متر از پوست شکم را تیره و دگرگون می‌سازد.

همچنین استفادهٔ روزانه از کیسهٔ آب گرم به مدت ۳ الی ۴ ساعت، یا نشستن مداوم بر روی بخاری و شوفاژ به هنگام احساس سرما در فصول پاییز و زمستان، رنگ بافت را به قهوه‌ای تیره، سوخته و قرمز برافروخته تغییر می‌دهد.

مقصر اصلی در این عارضه، خود شخص است که این الگوی رفتاریِ غلط را برای مدت‌های طولانی تکرار می‌کند.

باید هشدار داد که اگر افراد این رفتار زیان‌بار را ترک نکنند و اصول بهداشتی و ایمنی را رعایت ننمایند، این التهابات مزمن در درازمدت زمینه‌ساز تغییرات بدخیم پوستی خواهد شد صلوات.