جایگاه حجامت و روش‌های درمانی در طب المعصومین/ فقه و طب/طب اسلامی

موضوع: طب اسلامی/ فقه و طب/ جایگاه حجامت و روش‌های درمانی در طب المعصومین

این متن توسط هوش مصنوعی پیاده‌سازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.

جایگاه حجامت و روش‌های درمانی در طب المعصومین

اسناد روایی درمان‌های سه‌گانه

مبحث ما در کتاب «طب المعصومین»، برگرفته از «جامع احادیث الشیعه»[1] ، رسیدیم به روایتی که در ادامه خواهد آمد.

این روایت دو سند دیگر نیز دارد؛

    • کتاب «عوالی اللئالی»[2] تألیف ابن ابی‌جمهور احسائی است که ایشان نه اصولیِ صرف، نه رجالیِ محض و نه اخباری است، بلکه فقیه و محدث است.

• این مطلب از فرمایشات آیت‌الله العظمی مرعشی نجفیِ قم است که تقریظی پانزده‌صفحه‌ای در ابتدای کتاب نگاشته‌اند و آن را با خط نستعلیق بسیار زیبایی مرقوم فرموده‌اند.

• حضرت آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی در آن پانزده صفحه توضیح داده‌اند که ابن ابی‌جمهور احسائی تمام روایات این کتاب چندجلدی را با نُه طریق و سند نقل می‌کند.

    • مدرک دیگر نیز «مستدرک الوسائل»[3] محدث نوری است.

محتوای روایت:

در این روایت آمده است:

«وَ قَالَ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ: الشِّفَاءُ فِي ثَلَاثٍ: فِي شَرْطَةِ مِحْجَمٍ، أَوْ شَرْبَةِ عَسَلٍ، أَوْ كَيَّةٍ بِنَارٍ، وَ أَنْهَى أُمَّتِي عَنِ الْكَيِّ».

پیغمبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلم) فرمودند شفا در مسائل مادی در سه چیز است:

نخست: «فِي شَرْطَةِ مِحْجَمٍ»؛ یعنی در تیغِ حجامت.

متخصصان انتقال خون یا متخصصان حجامت، به یک نوع، حجامتِ تر را مطرح کرده‌اند که بهترین موضع آن از ملاج سر و پس از آن بین دو کتف است.

این شیوه هر دردی را درمان می‌کند مگر «سام»؛ یعنی مگر مرگ حتمی را. این فرمایش از امام صادق (علیه‌السلام) نیز روایت شده است.

کتاب‌شناسی و منابع پیرامون حجامت و بیماری‌های خون

آیت‌الله شیخ عباس تبریزیان در کتاب چهارجلدی «طب رسول المصطفی»، در جلد نخست اندکی به این موضوع پرداخته‌اند و در جلد دوم، نزدیک به دویست صفحه را به بحث حجامت اختصاص داده‌اند. انجمن حجامت ایران نیز دو الی سه عنوان کتاب در بحث حجامت منتشر کرده است.

همچنین مباحث تخصصی در سازمان انتقال خون وجود دارد؛ از جمله کتاب دوجلدیِ قطوری با جلد سیاه در موضوع تشخیص بیماری‌های خونی و آسیب‌شناسی خون.

ماجرای تأثیر جاذبهٔ کلام معصوم (علیه‌السلام)

در گذشته در یکی از جلسات قرائت زیارت عاشورا در بلوار [وکیل‌آباد / وصال؟]، مسجد پنج‌تن آل‌عبا، سخنرانی داشتم. در خلال مباحث، نقدی تند و هشداری نسبت به برخی مسائل مرتبط با صنایع مرغداری مطرح کردم.

علم غیب که ندارم؛ همه خندیدند، غافل از این‌که آقایی در مجلس حضور داشت که در دانشگاه به‌صورت تخصصی در رشتهٔ مرغداری تحصیل می‌کرد. پس از اتمام جلسه، به جناب مهندس یعقوبی گفتم خودت مرا آورده‌ای، خودت هم بازگردان. ایشان گفت: «حاج‌آقا، این فرد مورد اطمینان است و شما را برمی‌گرداند.»

آن آقا که خودروی پیکان داشت، در مسیر گفت: «حاج‌آقا، رشتهٔ تخصصی من همان بود که شما فرمودید و دربارهٔ مصرف پودر استخوان و هورمون‌های شیمیایی به آن اشاره کردید.» همین تذکر سبب شد که ایشان رشته‌اش را تغییر دهد و به حسابداری برود.

چند سال بعد، در بنیاد جانبازان مشهد، زمانی که پیش از ادغام، در یکی از میلان‌ها (کوچه‌ها) منتهی به کوه‌سنگی مستقر بود ـسخنرانی داشتم؛ دیدم آن آقا در آن‌جا مشغول خدمت سربازی است. او بعدها کار در حسابداری کارخانه و حسابداری بانک را نیز رها کرد.

یک سال در دههٔ آخر صفر، حدود بیست منبر داشتم. در انتهای خیابان دانش، نرسیده به مسجد عبدالحمیدِ آیت‌الله حائری (پدر دو شهید)، در مدرسه‌ای علمیه از ما دعوت کرده بودند. در آن مجلس همه علما و معمم بودند نگاهم به شیخی در میان جمعیت افتاد و با خود گفتم چهرهٔ ایشان بسیار آشناست.

پس از پایان منبر، جمعی برای طرح سؤال آمدند و آن آقا نیز نزد من آمد. پرسیدم: «ببخشید، من شما را در جبهه یا جای دیگری ندیده‌ام؟» لبخندی زد و گفت: «حاج‌آقا، من همان متخصص مرغداری هستم. از حسابداری هم بیرون آمدم و وارد حوزه شدم.» چند سال بود که خود و همسرش در حال تحصیل علوم دینی بودند و معمم شده بود.

مقصود من بیان عظمت کلام معصوم است؛ هر کس در میدان جاذبهٔ معصوم قرار گیرد، مغناطیس ولایت او را جذب می‌کند. این جذبه، برترین حالت برای انسان‌های بیدار و هوشیار است. آن دو جلد کتاب تشخیص بیماری‌های خون را نیز همان شخص به من اهدا کرد که اکنون در منزل دارم و نام و امضای ایشان در آن ثبت است.

ابعاد فقهی و روایی حجامت و نهی از داغ‌نهادن

در حوزهٔ مسائل خون سه دسته اثر وجود دارد:

• نخست: مباحث تخصصی انتقال خون. زمانی نیز در مرکز انتقال خون استان خراسان (واقع در ابتدای خیابان تقی‌آباد) سخنرانی داشتم که ریاست وقت آن مجموعه از شاگردان مرحوم آیت‌الله عبادی بود.

• دوم: مباحث مربوط به رعایت کامل اصول بهداشتی در حجامت؛ از جمله ضرورت استفاده از لیوان‌ها و دستکش‌های استریل، یک‌بارمصرف و ضدعفونی‌شده.

سوم: کتاب‌های آسیب‌شناسی و بیماری‌های خون. در مباحث مرتبط با دم و مشتقات آن، به این آثار ارجاع داده می‌شود.

علاوه بر این، پزشکانی چون دکتر روازاده و همراهان ایشان نظیر دکتر محمد ضیایی که متخصص بیماری‌های خون است، آثاری پیرامون حجامت نگاشته‌اند. آیت‌الله شیخ عباس تبریزیان نیز در کتاب چهارجلدی «طب رسول المصطفی» (چاپ بیروت) که بخش طبیِ مجموعهٔ شصت‌جلدی «موسوعة محمد المصطفی (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلم)» است، نزدیک به دویست صفحه را به تحقیق فقهی و رواییِ حجامت اختصاص داده‌اند.

این اثر با همت حجت‌الاسلام والمسلمین محقق، رئیس مؤسسهٔ امام حسن‌مجتبی (علیه‌السلام) (واقع در مشهد، چهارراه شهدا) منتشر شده که بیست و سه جلد از آن دوره را برای بنده آوردند و فرمودند مابقی مجلدات فعلاً نایاب است.

در ادامهٔ حدیث پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلم)آمده است: «أَوْ شَرْبَةِ عَسَلٍ»؛ یعنی نوشیدن شربتی از عسل که در پاسخ به سؤالات، پیرامون خواص آن در فصل پاییز توضیح خواهم داد.

سپس می‌فرماید: «أَوْ كَيَّةٍ بِنَارٍ، وَ أَنْهَى أُمَّتِي عَنِ الْكَيِّ»؛ یعنی داغ نهادن با آتش که امروزه به شیوه‌های سنتی یا با لیزر مطرح می‌شود، اما رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلم) امت خود را از داغ نهادن و سوزاندن نهی فرموده‌اند؛ زیرا این روش آخرین چارهٔ درمانی است.

قاعدهٔ عدم شفا در امور حرام

در جلد دوم کتاب «عوالی اللئالی»، صفحه ۳۳، حدیث ۴۷ نقل شده است:

«قَالَ رَسُولُ (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلم)وَ سَلَّمَ: لَا شِفَاءَ فِي حَرَامٍ[4] ».

در محرمات الهی هیچ شفایی وجود ندارد. ممکن است مادهٔ حرام اثری مقطعی یا تسکینی داشته باشد، اما درمان پایدار نخواهد بود و بیماری شخص مجدداً بازمی‌گردد.

سنت‌های دارویی انبیا علیهم‌السلام و شرایط حجامت

در روایت پانزدهم از کتاب «طب الأئمة» ابنی بسطام نیشابوری (که در حوزهٔ مفردات و مرکبات گیاهی کتابی معتبر است)، صفحه ۵۷، به نقل از زبیر بن بکار، از محمد بن عبدالعزیز، از محمد بن اسحاق، از عمار، از فضل الرسان آمده است:

«قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ: مِنْ دَوَاءِ الْأَنْبِيَاءِ...»

این مضمون با هشت سند در کتب مختلف شیعه ذکر شده است که از جملهٔ درمان‌های انبیا، «الحجامة» است.

البته حجامت باید در فصل مناسب، با رعایت شرایط مکانی و زمانی، و توسط متخصصی با‌تجربه انجام شود؛ پزشکی که بر علوم جدید یا طب سنتی تسلط کافی داشته باشد، مانند آقای دکتر محمد معصومی در درمانگاه بقیة‌الله (واقع در خیابان حر، میان شهرک‌های شهید رجایی و شهید باهنر) که مدرک خود را از انجمن حجامت ایران اخذ کرده‌اند.

والد ایشان از فضلای روحانی بودند که بنده بخشی از «شرح لمعه» را نزد ایشان تلمذ کردم.

ایشان با مرحوم آیت‌الله معصومی، امام‌جمعهٔ پیشین نیشابور که از شاگردان برجستهٔ حضرت آیت‌الله العظمی سید محمود شاهرودی در نجف اشرف و مقرر درس خارج اصول ایشان بودند، تفاوت دارند.

در این دسته از روایات آمده است که درمان‌های سنتی انبیا در سه چیز است:

    • الحجامة؛

    • النورة؛ یعنی نظافت بدن با داروی حمام (واجبی)؛

    • السعوط؛ انفیه و داروهای استنشاقی بینی.

پاسخ به پرسش‌های مردمی: بیماری‌های تنفسی و تفاوت سعوط و استنشاق

میان «سعوط» و «استنشاق» تفاوت علمی وجود دارد؛ بالا کشیدن مایع روغنی به داخل مجاری بینی «سعوط» نامیده می‌شود، اما بالا کشیدن مایعات غیر روغنی (نظیر آب ساده یا آب ولرم) «استنشاق» است.

در نخستین سؤال مردمی مطرح شده است: با فرا رسیدن فصل پاییز و مهرماه، و پایان تابستان، هم‌زمان با تشدید فشارهای اقتصادی، در شرایطی که بیماری‌های حاد تنفسی شیوع پیدا می‌کند و با کمبود واکسن آنفلوآنزا مواجه هستیم، چه تدابیر درمانی در طب سنتی و روایی وجود دارد؟

تدابیر درمانی در فصل پاییز و بیماری‌های حاد تنفسی

پاسخ به این پرسش را بسیار مؤدبانه و دقیق بیان می‌کنم؛ در واقع پاسخ مسئولان امر را نیز می‌دهم، بی‌آنکه نامی از کسی برده شود. یادداشت بفرمایید:

باید دانست که فصل پاییز، فصل شیوع عفونت‌های حاد تنفسی به‌ویژه آنفلوآنزا (Influenza) است.

واکسن‌های ده‌میلی‌گرمی یا یک‌میلی‌لیتریِ آن موجود است و بهترین زمان تزریق این واکسن در ماه‌های شهریور و مهرماه است که نخستین ماه از فصل پاییز به شمار می‌رود.

برندهای موجود در ایران شامل نمونه‌های فرانسوی و هلندی است که این دو برند اروپایی بیشتر مورد پسند مردم واقع می‌شوند؛ البته برندهای روسی، چینی و ایرانی نیز موجود است، اما از آن‌جا که مواد اولیه کاهش یافته، متخصصان داخلی فعلاً نمی‌توانند نیاز کامل کشور را برآورده سازند؛ زیرا بخشی از این مواد اولیه از خارج از کشور تأمین می‌شد و اکنون به دلایل ترابری هوایی و دریایی، محدودیت‌هایی وجود دارد.

اگر بخواهیم نمونه‌هایی از این عفونت‌های تنفسی را برشمریم، عبارتند از: سرماخوردگی، سرماخوردگی شدید، بیماری خروسک، آسم آلرژیک و حساسیتی، برونشیت مزمن، التهاب چندین‌ماهه یا چندین‌سالهٔ حبابچه‌های هوایی ریه، و زیرمجموعه‌های کرونا نظیر سویهٔ دلتای هندی، اِریس و مانند آن؛ به‌ویژه عفونت‌های حاد تنفسی و آنفلوآنزا، خواه آنفلوآنزای انسانی باشد و خواه آنفلوآنزای پرندگان.

اکنون که با کمبود واکسن مواجه هستیم، برای درمان آسم آلرژیک، برونشیت مزمن، ذات‌الجنب (سرسام پهلو) یا ذات‌الریه (پنومونی) و بیماری‌های حاد عفونی تنفسی نظیر آنفلوآنزا، پنج راهکار وجود دارد که شایسته است هر روز، به‌ویژه در طول این دو ماه پاییز رعایت شود:

راهکارهای پنج‌گانه درمان عفونت‌های ریوی و تنفسی

    • یک: برای وعدهٔ صبحانه، یک لیوان شیر تازهٔ گاو مخلوط با عسل طبیعی غیرسمی، نظیر عسل آویشن، میل شود.

•

    • دو: مصرف دم‌کردهٔ گل راعی مخلوط با عسل در میانهٔ روز؛ به‌عنوان نمونه در اواسط روز حدود ساعت ۱۰ صبح، و در میانهٔ عصر حدود ساعت ۴ بعدازظهر.

• توجه فرمایید که مصرف گل راعی در دوران بارداری و شیردهی ممنوع است؛ این نکته را به خاطر بسپارید تا به بانوان یادآوری شود.

•

    • سه: پیش از وعدهٔ ناهار و پیش از شام، دم‌کردهٔ آویشن مخلوط با عسل آویشن مصرف شود: یک قاشق چای‌خوری پودر برگ آویشن را در یک استکان آب جوش به مدت ۱۵ دقیقه دم کنید، سپس آن را صاف کرده و با یک قاشق مرباخوری عسل آویشن شیرین نموده و پیش از ناهار بنوشید.

• عین همین ترکیب را به‌صورت تازه‌دم پیش از شام نیز آماده کرده و میل بفرمایید. بیش از دو بار در شبانه‌روز مصرف نشود تا سبب تضعیف عضلهٔ قلب نگردد و کسر تخلیهٔ قلب (EF) به زیر ۲۵ نرسد.

•

    • چهار: در درمان بیماری‌های حاد تنفسی از جمله سرماخوردگی شدید و خروسک، پس از هر وعدهٔ غذای اصلی (ناهار و شام)، یک لیوان آب سیبِ رسیده، شیرین، تازه و طبیعی به‌صورت مکیدنی نوشیده شود. این شیوه یازده فایده دارد؛ از جمله آن‌که داروی ضد سرماخوردگی شدید و ضد خروسک است، زیرا اثر ضد باکتری و ضد ویروس دارد؛ به‌ویژه اگر با عسل مخلوط شود.

•

• خوردن خود سیب نیز ایرادی ندارد، اما از آن‌جا که غالب افراد در دوران کنونی به سبب زندگی آپارتمانی از یبوست، بواسیر (هموروئید)، نفخ و افزایش گازهای معده و روده رنج می‌برند، و از سویی دیگر پوست سیب به جهت دارا بودن سیلیس نفاخ بوده و تفالهٔ آن نیز قابض است، بر اساس حکم غالبی ـ که حکمی استقرایی است توصیه می‌شود آب آن میل گردد.

• یک لیوان بعد از ناهار و یک لیوان بعد از شام، همراه با یک قاشق مرباخوری عسل میل شود تا اثر ضدباکتری و ضدویروسی آن مضاعف گردد.

•

• از میان هفتاد نوع سیب، بهترین نمونه‌ها عبارتند از: سیب گلاب خراسان، سیب زردِ رسیدهٔ شیرین، و سیب سرخِ رسیده، شیرین و معطر.

• در شرایط موجود اقتصادی، باید بازدهی و ضریب بهره‌وری را بالا برد؛ بهره‌وری تنها مختص صنایع نیست، بلکه باید طول عمر مفید اعضا و دستگاه‌های بدن را نیز حفظ کرد و مانع از پیری فیزیولوژیک زودرس، پیری مغز، پیری پوست، پیری چشم و پیری گوش شد.

    • پنج: هر شش ساعت یا هر هشت ساعت، یک استکان از جوشاندهٔ برگ‌های بارهنگ مخلوط با عسل گون میل شود. این ترکیب در بهبود آسم آلرژیک، تنگی نفس حساسیتی، برونشیت مزمن و التهاب حبابچه‌های هوایی ریه که ماه‌ها یا سال‌ها به طول انجامیده، بسیار مؤثر است و طب جدید داروی اختصاصی برای درمان هم‌زمان این موارد در اختیار ندارد.

    • دستور تهیه:

•

هفت برگ بارهنگ تازه را همراه با دم‌برگ در ظرفی ریخته و سه لیوان آب جوش بر روی آن بریزید؛ بگذارید بجوشد تا یک لیوان از آن باقی بماند، سپس آن را صاف کنید.

هر لیوان معادل دو استکان است؛ نیمی از آن را ساعت ۶ صبح و نیم دیگر را ساعت ۱۲ ظهر میل کنید.

سپس برای نوبت دوم مجدداً آماده فرموده و در ساعت ۶ بعدازظهر و ۱۲ شب مصرف نمایید.

برای جانبازان عزیزی که در حلبچه، بندر فاو، جزیرهٔ مجنون، هورالعظیم و هورالهویزه در معرض آسیب گاز خردل بوده‌اند، مخلوط کردن این جوشانده با عسل گون بسیار نافع است و از بروز عفونت‌های داخلی، سوزش ادرار و التهاب پروستات پیشگیری می‌کند.

فرمول داروی ترکیبی برای دیابت‌های مقاوم به درمان

پرسش دیگری مطرح شده است: بیماری مبتلا به دیابت اظهار می‌دارد با وجود مصرف انواع داروهای گیاهی و شیمیایی نظیر گلی‌بن‌کلامید و متفورمین، و حتی تزریق انسولین، قند خون او کاهش نمی‌یابد؛ چارهٔ این مشکل چیست؟

این دستورالعمل را به یادگار نگاه دارید و به دیگران نیز بیاموزید: چنانچه فردی به دیابت نوع دوم مبتلا باشد و قند خون او به داروهای رایج یا انسولین مقاومت نشان دهد، نسخهٔ ترکیبی زیر قند خون را کاهش می‌دهد:

تخم خرفه (بذر الفرفخ)، تخم شنبلیله، و تخم بامیه (تهیه‌شده از بامیه‌های کاملاً رسیده و درشت).

این سه جزء به نسبت مساوی (هم‌وزن) تهیه، به‌طور جداگانه آسیاب و سپس با یکدیگر مخلوط شوند.

هر روز پس از صبحانه و هر شب پس از شام، یک قاشق چای‌خوری تا یک قاشق مرباخوری از این پودر گیاهی میل شود. این ترکیب در افراد مقاومی که بدنشان به درمان‌های معمول پاسخ نداده است، موجب مهار و کاهش قند خون می‌شود.

جایگاه علمی و اسنادی کتابخانهٔ مرکزی آستان قدس رضوی

سؤال دیگری مطرح کرده‌اند مبنی بر این‌که کانون معنوی و علمی کجاست؟ در پاسخ باید گفت: مرکز معنوی و فرهنگی ایران، مشهد مقدس است؛ در پناه عنایات حضرت امام رؤوف، علی بن موسی الرضا علیه آلاف التحیة و الثناء، افزون بر زیارت و توسل، باید به کتابخانهٔ مرکزی آستان قدس رضوی و بخش نسخ خطی آن توجه ویژه داشت. در این زمینه چند نکتهٔ مهم را به عنوان یادگار مد نظر داشته باشید:

    • یک: بیش از ۱۱۵ هزار نسخهٔ خطی در علوم گوناگون در مرکز نسخ خطی آستان قدس رضوی نگهداری می‌شود. از این میان، ۴۰۰۰ نسخهٔ خطی به دانش پزشکی و پیراپزشکی اختصاص دارد و هفت نسخهٔ خطی نیز از «رسالهٔ ذهبیه» (طب الرضا (علیه‌السلام)) در این مرکز موجود است.

•

    • دو: بیش از ۱۰۳ هزار مجلد نسخهٔ خطی به همراه ۷۶ هزار نسخهٔ چاپ سنگی و سربی در این گنجینه وجود دارد که آن را به مرجعی علمی، فرهنگی و هنری در سطح بین‌المللی بدل ساخته است.

    • سه: این مجموعه مأمن نگهداری بیش از ۲۲ هزار مصحف و قرآن خطی است که از دیرباز نفیس‌ترین مصاحف جهان اسلام را در خود جای داده است.

•

•

    • چهار: ۳۱ جلد قرآن منسوب به خط مبارک ائمهٔ اطهار علیهم‌السلام به خط کوفی کهن شناسایی شده است که هشت مجلد از این آثار اخیراً توسط بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی چاپ و منتشر شده است؛ از جمله کتاب ارزشمند «منتخب قرآن‌های منسوب به خط ائمهٔ اطهار» تألیف محقق ارجمند، جناب آقای وحید توسلی، که به‌ویژه به بررسی قرآن‌های منسوب به امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام) اختصاص دارد.

•