بررسی فواید شلغم در روایات/فواید شلغم /طب اسلامی

موضوع: طب اسلامی/فواید شلغم /بررسی فواید شلغم در روایات

این متن توسط هوش مصنوعی پیاده‌سازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.

مباحث جاری، در طبّ المعصومین (علیهم‌السلام) بر اساس کتاب شریف «جامع احادیث الشیعة»، تحت عنوان «باب ما ورد فی فوائد الشلجم و خواصه»[1] (روایاتی که در بیان فواید و خواص نافع تناول شلغم وارد گردیده) می‌باشد. روایت نخست از کتاب «الکافی» اثر شیخ کلینی :

«مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْمُسَیَّبِ قَالَ: قَالَ الْعَبْدُ الصَّالِحُ (عَلَیْهِ السَّلَامُ): عَلَیْکَ بِاللِّفْتِ فَکُلْهُ يَعْنِي السَّلْجَمَ...» [2] ؛

حضرت فرمودند: بر تو باد تناول شلغم رسیده، پس آن را بخور (یعنی سلجم یا همان شلغم را تناول نما).

بنا بر نسخه‌ی کتاب «وسائل الشیعة»، چاپ مؤسسه‌ی آل‌البیت (علیهم‌السلام)، به شماره‌ی مسلسل ۳۱۶۹۶:

«إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا وَ فِیهِ عِرْقٌ مِنَ الْجُذَامِ...»[3]

در مباحث ژنتیک نوین، تاکنون بالغ بر ۲۳ هزار ژن انسانی شناسایی شده است که یکی از آن‌ها «عِرق الجُذام» (ژن جذام) نام دارد. این ژن زمانی که از حالت نهفتگی (پتانسیل بالقوه) آزاد گشته و پویا و بالفعل می‌شود، آسیب خود را وارد می‌سازد؛ مانند هر عامل ژنتیکی دیگری که از حالت ایستایی و پتانسیل خارج شده و به حالت جنبشی و پویایی درآید، موجب بروز بیماری‌های ژنتیکی می‌گردد. گاهی نیز بدن آمادگی لازم را برای ابتلا به عفونت‌های گوناگون پیدا می‌کند. هنگامی که عرق جذام فعال می‌گردد، سیستم دفاعی و قوه‌ی مدبره‌ی بدن تضعیف شده و زمینه برای هجوم عامل خارجی، یعنی باکتری مایکوباکتریوم لپره (عامل بیماری جذام یا خوره) مهیا می‌شود. در این میان، شلغم به عنوان یک پنی‌سیلین و آنتی‌بیوتیک طبیعی و بسیار قوی عمل می‌کند؛ چنان‌که مرحوم دکتر غیاث‌الدین جزایری در تالیفات خویش همچون کتاب‌های «اسرار خوراکی‌ها»، «اعجاز خوراکی‌ها» و «زبان خوراکی‌ها» بدان اشاره نموده است. پس مفاد روایت چنین است: «عَلَیْکَ بِاللِّفْتِ فَکُلْهُ فَإِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا وَ فِیهِ عِرْقٌ مِنَ الْجُذَامِ»

تناول شلغم این عرق (ژن) را ذوب نموده، تحلیل برده و مانع از ابتلای فرد به بیماری جذام می‌گردد.

در کتاب «طبّ الأئمّة» ابنی بسطام نیشابوری (عبدالله و حسین)، به نقل از ابوبکر بن محمد بن الحریشة (که بنا بر نسخه‌ی مستدرک الوسائل، «الجریشة» ضبط شده): « قَالَ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِیسَی، قَالَ: حَدَّثَنَا عَلِیُّ بْنُ الْمُسَیَّبِ، قَالَ: قَالَ الْعَبْدُ الصَّالِحُ (عَلَیْهِ السَّلَامُ): عَلَیْکَ بِاللِّفْتِ—یعنی همان سلجم یا شلغم—فَکُلْهُ، فَلَیْسَ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا وَ فِیهِ...». [4]

این ریشه‌ها و عروق ژنتیکی در نهاد همه‌ی انسان‌ها وجود دارند، همان‌گونه که عروق خونی و الیاف عضلانی در همگان موجود است. نباید اجازه داد الیاف عضلانی دچار تحلیل و ضعف شوند؛ بنابراین از مصرف قندهای شیمیایی و تصفیه‌شده پرهیز کنید تا املاح و عناصر معدنی (مانند کروم) در بدن کاهش نیابد. نگذارید عروق خونی دچار ارتجاع، شلی و افتادگی گردند، یا به شکل تارهای عنکبوتی (تلانژکتازی) درآیند و زمینه‌ساز انواع واریس شوند. همچنین مانع از آن شوید که جدار داخلی عروق خونی به حدی نازک و تحلیل‌رفته گردد که دچار گسیختگی و پارگی شده و منتهی به همانژیوم (تشکیل دریاچه‌های خونی در نقاط مختلف بدن اعم از کبد و پوست) گردد؛ چرا که با نازک شدن و گسیختگی مویرگ‌ها، خون‌ریزی موضعی و تجمع خون رخ می‌دهد که این خود از مباحث آسیب‌شناسی عروقی است.

یکی دیگر از انواع مجاری و عروق موجود در بدن، رگ‌های ژنتیکی (یا همان پیوندهای وراثتی) هستند. توصیه ما این است که نگذارید این پیوندها از حالت ایستایی، پتانسیل و نهفتگی بالقوه خارج گشته و پویا شوند؛ زیرا با برانگیخته شدن آن‌ها، آسیب بروز نموده و فرد را به انواع اختلالات ژنتیکی نظیر تالاسمی، هموفیلی، منگولیسم (سندرم داون) و امثالهم مبتلا می‌سازد.

عروق و مجاری بدن را می‌توان به سه دسته‌ی عمده تقسیم نمود:

۱. الیاف عضلانی و ماهیچه‌ای.

۲. عروق خونی شامل شریان‌ها (سرخرگ‌ها)، وریدها (سیاهرگ‌ها) و مجاری لنفاوی.

۳. رگ‌ها و پیوندهای ژنتیکی.

بررسی دسته‌ی نخست، یعنی الیاف عضلانی و بافت‌ها (اعم از بافت عضلانی قلب، پوست، استخوان و غیره)، در حوزه‌ی تخصصی متخصصان پاتولوژی (آسیب‌شناسی بافتی انسان) قرار دارد.

بررسی دسته‌ی دوم، یعنی عروق شریانی، وریدی و لنفاوی که در امر متابولیسم (سوخت‌وساز) و گردش خون نقش دارند، در قلمرو تخصصی و فوق‌تخصصی قلب و عروق است.

بررسی دسته‌ی سوم، یعنی رگ‌های ژنتیکی، مربوط به علم ژنتیک است؛ علمی که تا کنون کتاب‌های مرجع مفصلی در حدود دوازده مجلد درباره‌ی آن نگاشته شده و چند سال پیش، ترجمه‌ی مجلد دوازدهم آن در ایران منتشر گردید. شایسته است محققان داخلی نیز نگارش کتب مرجع را در حوزه‌های مختلف آغاز نمایند؛ کما اینکه جناب پروفسور سیم‌فروش، جراح و متخصص برجسته‌ی اورولوژی (کلیه و مجاری ادراری) فارغ‌التحصیل کالیفرنیا، به همراه تیم علمی خویش در حال تدوین کتاب مرجعی در رشته‌ی اورولوژی هستند تا از مراجع خارجی بی‌نیاز گردیم؛ چرا که در حال حاضر حدود ۱۵۰۰ متخصص اورولوژی در کشور مشغول خدمت هستند و نگارش چنین آثاری ضرورت دارد (بنده نیز چند سالی است که نگارش بخش‌هایی از این دست مطالب علمی را آغاز نموده‌ام).

موضوع اصلی مباحثه‌ی ما بر روی بخش سوم، یعنی رگ‌های ژنتیکی متمرکز است. هنگامی که رگ ژنتیکی مربوط به «عِرق الجُذام» فعال و پویا شود، توان دفاعی و قوه‌ی مدبره‌ی بدن در برابر باسیل جذام کاهش یافته و بدن آسیب‌پذیر می‌گردد؛ زیرا این عامل از حالت بالقوه و نهفته به حالت فعال و جنبشی درآِمه و راندمان و کارایی دفاعی بدن را به شدت تضعیف کرده و سبب پسرفت سلامت می‌گردد. جذام یک بیماری عفونی و مسری است؛ از این رو در روایات تاکید شده است که از فرد مبتلا به جذامی که تحت درمان قرار نگرفته است، بگریزید: «کَفِرَارِکَ مِنَ الْأَسَدِ»[5] همان‌گونه که از شیر درنده فرار می‌کنید.

جهت بهره‌مندی از خواص شلغم (سلجم)، مصرف روزانه حدود ۲۰۰ گرم (معادل سه عدد شلغم متوسط) در شبانه‌روز کفایت می‌کند. مصرف آن به صورت خام، بخارپز یا مخلوط در غذاها نظیر سوپ، آش و آبگوشت بلامانع است. در ادامه‌ی روایت شریف چنین آمده است:

«عَلَیْکَ بِاللِّفْتِ—یعنی السَّلْجَم—فَکُلْهُ، فَإِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا وَ فِیهِ عِرْقٌ مِنَ الْجُذَامِ، وَ إِنَّمَا یُذِیبُهُ أَکْلُ اللِّفْتِ. قَالَ: نِیئاً أَوْ مَطْبُوخاً؟ قَالَ: کِلَاهُمَا»[6]

در اینجا واژه‌ی «نِیئاً» به معنای خام و نپخته است. عبارت «مَطْبُوخاً» نیز دلالت بر طبخ به صورت بخارپز یا آب‌پز دارد (طبخ آب‌پز مانند قرار دادن آن در آش، سوپ یا آبگوشت، و طبخ بخارپز نیز به شیوهِ قرار دادن در طبقه‌ی فوقانی دیگ بخارپز است). راوی سؤال می‌کند که آیا شلغم را به صورت خام مصرف کنم یا مطبوخ؟ امام (علیه‌السلام) پاسخ می‌فرمایند: «کِلَاهُمَا»؛ یعنی هر دو نوع آن سودمند و قابل مصرف است. شایان ذکر است که برخی مجاورین و ساکنان مشهد مقدس، شلغم را به صورت خام (از صغیر تا کبیر) مصرف می‌نمایند که این روش سنتیِ محلی خود آنان است؛ لیکن توصیه می‌شود جهت پیشگیری از نفاخ بودن آن، شلغم خام را همراه با اندکی نمک طعام میل کنید؛ همان‌گونه که مصلحِ خیار نیز اندکی نمک است تا مانع ایجاد نفخ و باد در دستگاه گوارش گردد.