بررسی خواص درمانی ریحان کوهی در روایات/خواص درمانی ریحان کوهی /طب اسلامی

موضوع: طب اسلامی/خواص درمانی ریحان کوهی /بررسی خواص درمانی ریحان کوهی در روایات

این متن توسط هوش مصنوعی پیاده‌سازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.

خواص درمانی سبزی باذروج (ریحان کوهی)

در ادامه مباحث مطروحه پیرامون سبزیجات نافع و در تکمیل بحث «باذروج»، به بررسی آخرین روایات وارده در این باب و تبیین آثار طبی آن بر اساس منابع اصیل روایی می‌پردازیم.

۱. محبوب‌ترین نان‌خورش و سبزی نزد رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم)

* سند و متن روایت: جعفر بن احمد القمی در کتاب «الغایات» از امام صادق (علیه‌السلام) روایت کرده است که فرمودند: «کان أحب الصباغ إلی رسول الله الخل و أحب البقول إلیه الحوک»[1] ؛ یعنی محبوب‌ترین «صباغ» (که مرادف «إدام» و نان‌خورش است) نزد رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)، سرکه طبیعی بود و محبوب‌ترین سبزیجات نزد ایشان، «حوک» یعنی همان باذروج یا ریحان کوهی (جبلی) بود.

سیره معصومین (ع) در آداب سفره و استفتح به باذروج

روایت نوزدهم به شماره مسلسل ۴۳۰۳۶ از کتاب «الکافی» ثقة‌الاسلام کلینی (چاپ اسلامی تهران، جلد ۶، صفحه ۳۶۴، حدیث ۵) بر اهمیت شروع غذا با این سبزی تأکید دارد:

* سند و سیره عملی: سهل بن زیاد از ایوب بن نوح روایت کرده است که شخصی در محضر ابوالحسن اول (امام موسی کاظم علیه‌السلام) بر سر سفره طعام حاضر بود. حضرت مطالبه «باذروج» نمودند و فرمودند: «إنی أحب أن أستفتح به الطعام»[2] ؛ من دوست دارم که خوردن غذا را با سبزی ریحان کوهی آغاز کنم.

* نکته طبی: شایان ذکر است که شروع غذا با ریحان کوهی، با سنت شروع غذا با نمک یا سرکه طبیعی تفاوت داشته و هر یک واجد آثار خاص خود است.

تحلیل آثار فارماکولوژیک و درمانی باذروج در لسان روایات

در ادامه روایات و با استناد به کلام امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) و سایر معصومین، آثار درمانی ذیل برای این نبات مبارک بر شمرده شده است:

۱. يَفْتَحُ السُّدَدَ:[3] (رفع انسدادها): این سبزی موجب گشودن گرفتگی‌ها و سده‌های مجاری بدن می‌گردد.

۲. يُشَهِّي الطَّعَامَ [4] (اشتهاآوری): باذروج برای کسانی که دچار «بی‌اشتهایی التهابی» هستند، بسیار نافع است. این گیاه موجب بازگشت اشتهای طبیعی شده تا فرد به مقدار نیاز بدن خویش طعام تناول کند.

۳. يَذْهَبُ بِالسُّبُلِ [5] (درمان بیماری سل): در برخی نسخه‌ها از جمله «مکارم‌الاخلاق»، عبارت «یذهب بالسل» [6] یا «بالسله» آمده است که دلالت بر نقش این سبزی در از بین بردن بیماری سل، به‌ویژه سل روده دارد.

۴. صیانت از جهاز هاضمه: امام (علیه‌السلام) در ادامه فرمودند: «ما أبالی إذا أنا افتتحت به ما أکلت بعده من الطعام»[7] ؛ یعنی هنگامی که غذا را با ریحان کوهی آغاز می‌کنم، دیگر باکی ندارم که پس از آن چه طعامی تناول نمایم. این کلام حاکی از نقش حفاظتی و تقویت‌کنندگی این سبزی برای معده و روده است، حتی اگر طعام بعدی بسیار ساده (مانند نان جو سبوس‌دار) باشد. پس از فراغت از طعام، امام ابوالحسن اول (علیه‌السلام) مجدداً مطالبه بازروج نمودند. سیره ایشان در مواجهه با این سبزی چنین بود:

۱. سیره عملی امام کاظم (ع) در تکریم نعمات الهی

* تکریم ریزه‌های سفره: حضرت نه تنها از ظرف سبزی تناول می‌فرمودند، بلکه با دقت و کنکاش، حتی برگ‌های کوچکی را که بر سفره تمیز افتاده بود، جمع‌آوری کرده و میل می‌نمودند و از اتلاف آن پرهیز داشتند.

* ترغیب دیگران: ایشان به اطرافیان و کسانی که شرف حضور داشتند نیز امر می‌فرمودند که از این سبزی تناول کنند.

حکمت «استفتاح» و «اختتام» طعام به باذروج

امام (علیه‌السلام) در تبیین علت تناول ریحان کوهی در آغاز و انجام غذا، حقایقی طبی را بیان فرمودند:

* ایمنی از دردهای گوارشی: حضرت می‌فرمودند: «اختم طعامک بالباذروج»[8] ؛ یعنی غذای خود را با ریحان کوهی به پایان ببر. این عمل موجب می‌شود که انسان از «داء» (درد و بیماری) و «قاعده» (ناراحتی‌های غیرعضوی و تلاطمات دستگاه گوارش) در امان بماند.

* گوارایی و هضم نیکو: تناول این سبزی در انتهای غذا، موجب می‌شود که طعام خورده شده «گوارا و دلچسب» گردد و فرد دچار عوارضی چون «سُوءِ هاضمه»، ترش کردن (ریفلاکس)، احساس سنگینی مفرط و سوزش معده نشود.

* آماده‌سازی برای وعده آتی: باذروج نه تنها طعام قبلی را گوارا می‌سازد، بلکه مجاری اشتها را برای وعده غذایی اصلی بعدی (مثلاً از افطار برای سحر یا از ناهار برای شام) پاکیزه و آماده می‌گرداند.

تحلیل کیفیت «جُشاء» (آروغ) و سلامت معده

یکی از آثار بارز تناول باذروج، تأثیر آن بر کیفیت باد گلو یا همان «جُشاء» است:

* رفع تعفن معده: در بسیاری از افراد، به دلیل ماندگاری بیش از حد طعام در معده و فساد آن، آروغ‌های بدبو و متعفن صادر می‌شود که نشان از گندیدگی غذا دارد.

* تطییب جُشاء: امام (علیه‌السلام) فرمودند که باذروج «یطیب الجشاء»[9] است؛ یعنی آروغ زدن را پاکیزه می‌گرداند. این بدان معناست که فرآیند هضم به درستی صورت گرفته و از فساد طعام جلوگیری شده است.

* تمایز میان جشاء طبیعی و مرضی: باید دانست که یک یا دو بار آروغ زدنِ طبیعی در شبانه‌روز، نشان از سلامت و گوارایی غذا دارد. اما اگر کسی به «مرضِ جشاء» (آروغ زدن‌های پی‌درپی و آزاردهنده) مبتلا باشد، تدبیر درمانی آن متفاوت بوده و استفاده از «زیره کوهی» پیش از غذا توصیه می‌شود.

۱. تمایز میان جُشاء طبیعی و تدابیر درمانی در اختلالات گوارشی

وقوع یک یا دو مرتبه «جُشاء» (آروغ) در شبانه‌روز نشان از هضم نیکو و گوارایی طعام دارد که موجب سهولت در تنفس و راحتی در ارکان نماز (همچون رکوع و سجود) می‌گردد.

* تدبیر در جُشاء مرضی: اگر فرد به صورت افراطی و مرض‌گونه دچار این عارضه باشد، درمان آن بهره‌گیری از «زیره سیاه» (زیره کوهی یا کرمانی) است. توصیه می‌شود مردان روزانه یک قاشق مرباخوری از آن تناول کنند.

* هشدار در دوران بارداری: مصرف زیره در ایام حمل صراحتاً ممنوع است؛ چرا که این مفرده «قاعده‌آور شدید» بوده و خطر سقط جنین را به همراه دارد.

* تطییب نکهت و جشاء: برای کسانی که خواهان گوارایی طعام و خوش‌بوییِ باد گلو و فضای دهان هستند، تناول سبزی باذروج (ریحان کوهی) در آغاز و اتمام غذا بهترین تدبیر است. این عمل علاوه بر رفع ثقل معده، موجب «تطییب نکهت»[10] گشته و بوی تعفن دهان را زایل می‌سازد که این امر در روابط میان‌فردی و زناشویی نیز حائز اهمیت است.

پرسش و پاسخ

پرسش: تفاوت شروع غذا با نمک و شروع با باذروج در چیست؟

پاسخ: شروع با نمک یا سرکه جنبه عمومی در تعدیل مزاج و گندزدایی دارد، اما شروع با باذروج (استفتاح به طعام) طبق روایت امام کاظم (ع)، جنبه‌های تخصصی در باز کردن سده‌ها و ایجاد اشتهای صادق و درمان بیماری‌های خاص نظیر سل دارد.

پرسش: آیا منظور از «سل» در روایات همان بیماری عفونی ریوی است؟

پاسخ: در طب سنتی و روایی، سل می‌تواند ابعاد مختلفی داشته باشد؛ از جمله «سل روده» که منجر به تحلیل بدن می‌شود و طبق متن، باذروج در رفع این عارضه و التهابات منجر به بی‌اشتهایی نقش کلیدی دارد.

خواص باذروج در تقویت باصره و رفع تاری چشم

روایتی از ایوب بن نوح نقل شده که مشابه روایت کتاب «کافی» است. در برخی شروح و ترجمه‌های این اثر (از جمله ترجمه جناب رستگاری)، یکی از خواص باذروج، «رفع تاری چشم» ذکر شده است.

* تحلیل طبی: تاری دید می‌تواند ناشی از اخلاط مختلف یا بیماری‌های زمینه‌ای چشم باشد. طبق این نقل، باذروج در بهبود برخی از انواع تاری دید که منشأ آن اختلالات عضوی یا غیرعضوی است، نقش درمانی ایفا می‌کند که این موضوع نیازمندمطالعه و تحقیق بیشتر در نوع بیماری چشمی مرتبط است.

پرسش و پاسخ

پرسش: برای رفع بوی بد دهان ناشی از مصرف پیاز و سیر چه باید کرد؟

پاسخ: اگرچه باذروج نکهت دهان را خوشبو می‌کند، اما برای رفع بوی خاص پیاز و سیر، بهره‌گیری از سبزی «جعفری» یا برگ‌های سبز «کاهو» توصیه می‌شود.

پاسخ به پرسش‌های مردمی پیرامون زنجبیل و انواع آن

در پاسخ به پرسش فارسی‌زبانان و برادران هندی و پاکستانی پیرامون مفرده «زنجبیل»، نکات لغوی و طبی ذیل تبیین می‌گردد:

* وجوه لغوی: این مفرده در قرآن کریم (سوره انسان) به لفظ «زنجبیل» وارد شده است. در زبان فارسی غالباً «زنجفیل» و در زبان‌های اردو، هندی و پاکستانی به آن «اَدْرَک» (Adrak) اطلاق می‌گردد.

* تمایز زنجبیل عادی و زنجبیل شامی (راسن):

۱. زنجبیل زراعی: همان نوع متداول در بازار است که خواص عمومی خود را دارد.

۲. زنجبیل شامی (راسن): این نوع که به «راسن» شهرت دارد، از حیث قدرت درمانی بسیار قوی‌تر از نوع زراعی است.

* کاربرد در بیماری‌های سیستم لنفاتیک: زنجبیل شامی (راسن) در پیشگیری و درمان بیماری‌های سخت نظیر «سرطان لنفوم» (Lymphoma Cancer) و اختلالات سیستم لنفاتیک نقش بسزایی دارد. برای این منظور، دم‌کرده آن توصیه می‌گردد. (در برخی منابع از آن به نام «شیندان» نیز یاد شده است).

۱. عوامل شش‌گانه سوء در زوال زودهنگام عقل

بسیاری از افراد در سنین جوانی یا میانسالی دچار اختلالات شناختی نظیر «نسیان» (فراموشی)، «دمانس» و «آلزایمر» می‌گردند. برای پیشگیری از این عوارض، باید از عوامل شش‌گانه ذیل که موجب زوال زودهنگام عقل می‌شوند، پرهیز نمود:

۱. پرخوری: افراط در تناول طعام که موجب ثقل بدن و کدورت ذهن می‌گردد.

۲. استعمال دخانیات: مصرف هرگونه مواد دخانی اعم از سیگار، پیپ، چپق و قلیان.

۳. کم‌تحرکی: فقدان فعالیت بدنی که موجب رکود جریان خون و کاهش کارایی مغز می‌شود.

۴. انزوای اجتماعی: دوری از تعاملات انسانی که موجب افسردگی و تحلیل قوای ذهنی می‌گردد.

۵. شرب مسکرات: مصرف انواع الکل و نوشیدنی‌های حرام (مانند شامپاین، ویسکی، نبیذ و خمر) که علاوه بر حرمت شرعی، از عوامل اصلی تخریب سلول‌های مغزی است.

۶. غذاهای صنعتی: مصرف مداوم محصولات کارخانه‌ای حاوی اسانس‌های شیمیایی و مواد نگهدارنده.

رعایت نکردن این موارد می‌تواند منجر به بروز آلزایمر و دمانس حتی در سنین کودکی، نوجوانی و جوانی گردد.

تحقیق در باب آیات منسوخه و آیه «نجوا»

در پاسخ به پرسش مطروحه پیرامون تعداد آیات منسوخه در قرآن کریم، اقوال متفاوتی وجود دارد:

* اقوال لغوی و نحوی: برخی از صاحب‌نظران بر اساس مباحث صرف، نحو و معانی و بیان، معتقدند که حدود ۲۰۰۰ آیه از قرآن کریم نسخ شده است.

* دیدگاه محققانه آیت‌الله خویی: مرجع عالی‌قدر و مفسر کبیر، حضرت آیت‌الله العظمی سید ابوالقاسم خویی (قدس‌سره) در کتاب ارزشمند «البیان فی تفسیر القرآن»، با نگاهی فقهی و اصولی می‌فرمایند که تنها یک آیه در قرآن کریم به معنای واقعی کلمه نسخ شده است و آن «آیه نجوا» است.

فضیلت منحصربه‌فرد امیرالمؤمنین (ع) در عمل به آیه نجوا

آیه نجوا[11] تکلیفی را مقرر کرده بود که هر کس قصد گفتگوی خصوصی (نجوا) با پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) را دارد، باید پیش از آن صدقه‌ای در راه خدا بپردازد.

* عامل به آیه: طبق تصریح کتب فریقین (شیعه و سنی)، تنها کسی که در تمام امت به این آیه عمل نمود، حضرت امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب (علیه‌السلام) بود. ایشان پیش از ظهر شرعی، ده مرتبه با رسول خدا (ص) نجوا کردند و برای هر بار، صدقه‌ای پرداخت نمودند.

* نسخ آیه: پس از آنکه هیچ‌کس جز علی (علیه‌السلام) به این تکلیف عمل نکرد، آیه مذکور توسط آیه بعدی نسخ گردید. از آنجا که پس از رحلت پیامبر (ص) موضوع نجوا با ایشان منتفی بود، این فضیلت برای همیشه به نام امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) ثبت گردید.

پرسش و پاسخ

پرسش: چرا برخی تعداد آیات منسوخه را بسیار زیاد (۲۰۰۰ آیه) می‌دانند؟

پاسخ: این اختلاف ناشی از تعریف «نسخ» است. کسانی که عدد بالایی را ذکر می‌کنند، تقییدِ اطلاق یا تخصیصِ عموم را نیز نوعی نسخ لغوی تلقی می‌کنند؛ اما در اصطلاح دقیق فقهی و تفسیری، چنان‌که محقق خویی تبیین نموده‌اند، نسخ به معنای واقعی تنها در آیه نجوا رخ داده است.

۱. اخلاص در طبابت و پاداش تلاش مستمر

برخی از پزشکان حاذق و خداترس، چه در داخل و چه در خارج از بلاد اسلامی، پرسش می‌کنند که اگر با نیت خالص و برای رضای حضرت حق، تمام توان خویش را در مسیر درمان بیماری به کار بندند، اما بیمار بهبودی نیابد، آیا مأجور خواهند بود؟

* تلاش سازنده: طبق آموزه‌های وحیانی، وظیفه طبیب، تشخیص صائب و تجویز داروی صحیح و تلاش مستمر برای بهبود بیمار است. اگر طبیب در این مسیر از هیچ کوششی دریغ نورزد، فارغ از آنکه بیمار شفا یابد یا خیر، نزد خداوند متعال مأجور است؛ چرا که «شفا» در ید قدرت الهی است و «سعی» بر عهده طبیب.

بررسی سندی و متنی روایت «سعی در حاجت مریض»

در کتب معتبر روایی شیعه، حدیثی قدسی از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) با ۱۵ سند مختلف نقل شده است که مایه دلگرمی خادمان عرصه سلامت است:

* متن حدیث: «مَنْ سَعَى لِمَرِیضٍ فِی حَاجَةٍ قَضَاهَا أَوْ لَمْ یَقْضِهَا، خَرَجَ مِنْ ذُنُوبِهِ کَیَوْمَ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ»[12] ؛ هر کس برای برآوردن نیاز بیماری بکوشد، چه موفق به رفع آن گردد و چه نگردد، از گناهان خویش خارج می‌شود، بسان روزی که از مادر زاده شده است.

تفکیک منابع روایی بر اساس متن حدیث

این روایت مبارک در منابع فریقین با دو کیفیت نقل شده است:

الف) منابعی که عبارت «أَوْ لَمْ یَقْضِهَا» (چه حاجت برآورده شود و چه نشود) را ندارند (۳ سند):

۱. ثواب الاعمال (شیخ صدوق)، [13]

۲. اعلام الدین (دیلمی)،[14]

۳. بحار الانوار (علامه مجلسی)،[15] .

ب) منابعی که عبارت «أَوْ لَمْ یَقْضِهَا» را دارا هستند (۱۲ سند):

۱. من لا یحضره الفقیه (شیخ صدوق)،[16]

۲. امالی شیخ صدوق، [17]

۳. مجموعة ورام (ابن ابی فراس)، [18] .

۴. وسائل الشیعه (چاپ آل‌البیت)، [19] .

۵. وسائل الشیعه (چاپ آل‌البیت)،[20]

۶. هدایة الامة، [21]

۷. بحار الانوار (علامه مجلسی)، [22]

۸. بحار الانوار (علامه مجلسی)، [23]

۹. مکارم الاخلاق (طبرسی)،[24]

۱۰. روضة الواعظین،[25] .

۱۱. المستدرک،[26]

۱۲. مکاتیب الرسول،[27]

پرسش وپاسخ

۱. علاج ریاح معده و اصوات امعاء با بذور و بقول

چنانچه مقصود از اختلالات شکمی، تجمع بیش از حد گازهای معدی (نفخ) و بروز اصوات و «قراقر» در روده‌ها باشد، تدبیر طبی بر بهره‌گیری از بذور بادشکن و بقولات خاص استوار است.

* بهره‌گیری از بذور (دانه‌ها): علاوه بر استفاده از دانه‌های دارویی که در طب سنتی به عنوان «کاسر الریاح» (بادشکن) شناخته می‌شوند، نظیر زیره سیاه، زیره سبز، سیاهدانه، بادیان رومی، «اجوم» و «خوردانه»، باید به نقش سبزیجات نیز توجه داشت.

* نقش باذروج در رفع نفخ: در میان بقولات، سبزی ریحان کوهی (باذروج) جایگاهی ممتاز در رفع تلاطمات گوارشی و از بین بردن نفخ و قراقر روده ایفا می‌کند.