بررسی خواص درمانی ریحان کوهی وسیره انبیا/خواص درمانی ریحان کوهی /طب اسلامی

موضوع: طب اسلامی/خواص درمانی ریحان کوهی /بررسی خواص درمانی ریحان کوهی وسیره انبیا

این متن توسط هوش مصنوعی پیاده‌سازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
موضوع: خواص درمانی «حوک» (ریحان کوهی) و سیره انبیاء

۱. معرفی منبع و سند حدیث

مباحث «ابواب الاطعمة» از کتاب شریف «جامع احادیث الشیعة»:

    • سلسله سند:
«مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی... عَنِ الْهَمْدَانِیِّ... بِإِسْنَادِهِ... عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام»[1]

متن حدیث و جایگاه حوک نزد انبیاء

امام صادق (علیه السلام) در این روایت شریف می‌فرمایند:
«الْحُوكُ بَقْلَةُ الْأَنْبِيَاءِ»[2]
(ریحان کوهی، سبزیِ پیامبران است).
این سبزی، محبوب و مورد استفاده ۱۲۴ هزار پیامبر بوده است. به‌ویژه در مورد حضرت عیسی روح‌الله (علیه السلام) نقل شده است که ایشان به دلیل زهد و زندگی در طبیعت، از سبزیجات بیابانی استفاده می‌کردند؛ تا جایی که (به تعبیر روایات یا تفاسیر) تغذیه ایشان بر رنگ رخسار مبارکشان نیز اثرگذار بوده است.

خواص هشت‌گانه حوک (ایندیکاسیون‌ها)

حضرت در ادامه می‌فرمایند:
«أَمَا إِنَّ فِيهِ ثَمَانَ خِصَالٍ»[3]
(آگاه باشید که در این سبزی، هشت خصلت و اثر درمانی وجود دارد).

این هشت ویژگی، در واقع «مکانیسم اثر» و موارد مصرف (Indication) این گیاه دارویی را بیان می‌کند که به صورت همزمان در بدن عمل می‌کنند.

خصلت اول: گواراکننده غذا
«یُمرِئُ»[4]
غذا را گوارا می‌کند / به هضم و سازگاری غذا با بدن کمک می‌کند.

نکته ادبی و واژه‌شناسی:
واژه «یُمرِئُ»دارای حرف «همزه» است. در زبان عربی و فارسی، همزه به پنج شکل مختلف نگارش یا تلفظ می‌شود (مانند شکلِ کوچکِ شبیه به عین یا دندانه‌دار و...). در اینجا ریشه کلمه از «مَرِیء» و «مَرَأَ» است که به معنای گوارایی و خوش‌خوراکی غذا و سازگاری آن با دستگاه گوارش می‌باشد.

در بررسی متن عربی حدیث و کلماتی مانند «الأنبیاء» و «أما»، توجه به رسم‌الخط «همزه» خالی از لطف نیست. در آیین نگارش و خطاطی (چه در زبان عربی و چه فارسی)، همزه به پنج صورت نگارش می‌شود:
۱. روی الف (أ).
۲. روی واو (ؤ).
۳. روی دندانه یا همان «یاء» (ئـ).
۴. به صورت جدا یا روی خط کرسی (ء) - مانند «الأنبیاء».
۵. شکل کوچک همزه (شبیه سرِ «ع» کوچک).

این تنوع نگارش در قرآن کریم و روایات مشهود است و شناخت آن برای قرائت صحیح متون لازم است.

۵. خصلت دوم: (بازکننده گرفتگی‌ها)

«وَ یَفْتَحُ السُّدَدَ»[5]

رگ های گرفته را باز می کند.

الف) تحلیل صرفی و نحوی:

    • السُّدَد: جمع مکسر «سُدَّة» (به معنای گرفتگی و انسداد) است.

    • ال (الف و لام): این «ال» بر سر جمع مکسر آمده و افاده «جنس» می‌کند.

    • نتیجه معنایی: ترکیب «جمع مکسر» با «الف و لام جنس»، دلالت بر «جمع استغراقی» دارد. یعنی این خاصیت شامل تمام افراد و مصادیق می‌شود (عامِ اطلاقی، عمومِ بدلی و کلیِ مشکک در اینجا به معنای شمولیت کامل است).

۱. تشریح فیزیولوژیک انواع عروق در بدن

در ذیل فرمایش امام صادق (علیه السلام) مبنی بر خاصیت «یَفْتَحُ السُّدَدَ» (بازکننده گرفتگی‌ها) توسط سبزی حوک، لازم است انواع رگ‌هایی که تحت تأثیر این خاصیت پاکسازی می‌شوند را بشناسیم. سیستم عروقی بدن شامل سه دسته اصلی است:

الف) رگ‌های شریانی (Arteries):
یا همان «سرخرگ‌ها». وظیفه این عروق، حمل خون تمیز، اکسیژن‌دار و حاوی مواد مغذی به بافت‌های بدن است.

ب) رگ‌های وریدی (Veins):
یا همان «سیاهرگ‌ها». وظیفه این عروق، بازگرداندن خون تیره به قلب و ریه است. این خون حاوی فضولات متابولیک است، از جمله:

    • اوره (Urea)

    • کراتینین (Creatinine)

    • گاز کربنیک (CO2)

    • سایر سموم بدن
این مواد باید به کلیه‌ها و شش‌ها منتقل شوند تا تصفیه و دفع گردند.

ج) رگ‌های لنفاوی (Lymphatic Vessels): سیستم تخلیه لنف بدن.
که مربوط به سیستم ایمنی و بخش متابولیسم (سوخت‌وساز) داخلی بدن هستند.

اهمیت عروق کرونر قلب

در میان سرخرگ‌ها، حیاتی‌ترین آن‌ها «سرخرگ‌های اصلی خون‌رسان به عضله قلب» هستند که در اصطلاح پزشکی به آن‌ها «عروق کرونر» (Coronary

Arteries) گفته می‌شود. گرفتگی این عروق عامل اصلی سکته‌ها و مشکلات قلبی است.

پروتکل درمانی: بازکننده‌های طبیعی عروق (آنژیوپلاستی طبیعی)

برای درمان انسداد عروق، حتی عروق کرونر قلب، و پیشگیری از اعمال جراحی سنگین، در طب المعصومین (علیهم السلام) شش مورد کلیدی به عنوان «بازکننده» معرفی شده‌اند:

۱. سبزی ریحان کوهی (حوک):
طبق روایات متعدد که پیش‌تر ذکر شد (از جمله در طب المعصومین و جامع احادیث الشیعة).

۲. ساقه کرفس:
طبق روایت امام صادق (علیه السلام).

    • نکته: تأکید بر استفاده از ساقه‌ی آن است.

    • منبع: این روایت در کتاب شریف«دانشنامه احادیث پزشکی»[6] در بخش خواص کرفس آمده است.

۳. پیاز قرمز:
به صورت خام.

۴. سیر:
در متن به عنوان "سیر و..." اشاره شد که منظور سیر است.

۵. آب جوشیده ولرم:
مصرف ناشتا یا طبق دستورات خاص.

۶. زرشک خام:
طبق روایت امیرالمؤمنین (علیه السلام). این مورد هم در طب سنتی و هم در پزشکی جدید به عنوان تصفیه‌کننده خون شناخته می‌شود.

۴. جمع‌بندی حدیث
«الْحُوكُ بَقْلَةُ الْأَنْبِيَاءِ، أَمَا إِنَّ فِيهِ ثَمَانَ خِصَالٍ: یُمْرِئُ، وَ یَفْتَحُ السُّدَدَ...»[7]
۱. یُمْرِئُ: غذا را گوارا و هضم را آسان می‌کند.
۲. یَفْتَحُ السُّدَدَ: تمام گرفتگی‌های عروقی (شریانی، وریدی و لنفاوی) را باز می‌کند.

خصلت سوم: (خوش‌بو کننده آروغ)

«وَ یُطَیِّبُ الْجُشَاءَ»[8]
و آروغ [باد گلو] را خوش‌بو و پاکیزه می‌کند.

تحلیل پزشکی:
این خاصیت به رفع مشکلات گوارشی مرتبط با «آروغ زدن» که در اصطلاح پزشکی به دلیل آئروفازی (Aerophagia) یا بلعیدن هوا ایجاد می‌شود، کمک می‌کند.

نسخه‌های درمانی برای اصلاح آروغ:
برای رفع بوی بد گلو و اصلاح فرآیند هضم، دو نسخه توصیه می‌شود:
۱. همراه غذا: مصرف سبزی ریحان کوهی.
۲. قبل از غذا: مصرف زیره سیاه (زیره کوهی که زیره کرمانی هم میگویند).
نکته در دوز مصرف: به دلیل تفاوت‌های هورمونی (فیتواستروژن‌ها)، مقدار مصرف برای آقایان یک قاشق چای‌خوری و برای خانم‌ها یک قاشق مرباخوری توصیه می‌شود.

اثر: با این تدبیر، گندیدگی غذا در معده احساس نمی‌شود و هضم بهبود می‌یابد.

خصلت چهارم: خوش‌بو کننده دهان

چهارمین ویژگی این سبزی، پاکیزه کردن فضای دهان است. (این خاصیت با عبارت‌هایی نظیر «یُطَیِّبُ النَّکْهَةَ»[9] « یُذْهِبُ بِالرِّیحِ»[10] در روایات مشابه ذکر می‌شود.

خصلت پنجم: (اشتهاآور)
«وَ یُشَهِّی الطَّعَامَ»[11]

واشتهارا باز می کند.

    • کاربرد بالینی: این سبزی یک داروی عمومی برای درمان بی‌اشتهایی، به‌ویژه بی‌اشتهایی‌های ناشی از التهاب محسوب می‌شود.

خصلت ششم: (بیماری را بیرون می‌کشد)

«وَ یَسُلُّ الدَّاءَ»[12]
و بیماری را از بدن بیرون می‌کشد/زایل می‌کند.

مثال بالینی (افزایش شیر مادر):
اگر مادری دچار کمبود شیر یا خشک شدن شیر شده باشد، سبزی ریحان کوهی به عنوان یک شیرافزای قوی (Galactagogue) عمل می‌کند.

    • مکانیسم اثر: مصرف این سبزی باعث فعال‌سازی غدد شیری و افزایش سطح هورمون‌های لاکتوژن و پرولاکتین در خون می‌شود؛ به گونه‌ای که شیر جاری شده و حتی ممکن است باعث خیس شدن لباس مادر گردد. این عملکرد، مصداقی از «بیرون کشیدن بیماری» (در اینجا رفع انسداد یا کم‌کاری غدد) است.

۴. تحلیل ادبی و اصولی عبارت «یَسُلُّ الدَّاءَ»

در بررسی عبارت «وَ یَسُلُّ الدَّاءَ» [13] (بیماری را بیرون می‌کشد)، واژه «الدّاء» از نظر ادبی و منطقی دارای نکات ظریفی است که گستره اثرگذاری این گیاه را نشان می‌دهد.

الف) تحلیل واژه‌شناسی:
واژه «داء» (بیماری) نکره است که با «الف و لام جنس» معرفه شده است.

    • در علم نحو (اعراب‌شناسی): به آن «اسم جنس افرادی» می‌گویند.

    • در علم منطق: به این مفهوم «کلی مشکک» گفته می‌شود؛ یعنی دارای شدت و ضعف و زیاده و نقصان است (مانند مفهوم نور یا آب).

    • در علم فلسفه: به آن «مشترک معنوی» می‌گویند که برای تعیین مصداق خاص، نیاز به «قرینه صارفه» دارد تا مشخص شود مراد متکلم کدام فرد است.

    • در علم اصول (پایه فقه): به آن «عموم علی‌البدل» یا «عامِ اطلاقی» می‌گویند.

ب) نتیجه‌گیری درمانی:
معنای «عموم علی‌البدل» این است که خاصیت درمانی این گیاه، شامل بیماری‌های مختلف می‌شود؛ یا این بیماری، یا آن بیماری.

    • برای یک نفر (مانند مادر شیرده)، بیماری «کمبود شیر» را درمان می‌کند.

    • برای فرد دیگر، بیماری«گواتر سمی» (Toxic Goiter) یا همان «پرکاری تیروئید» را درمان می‌نماید.

۵. درمان پرکاری تیروئید (گواتر سمی)

یکی از مصادیق بیماری‌هایی که توسط ریحان کوهی درمان می‌شود، پرکاری تیروئید است.

علائم بالینی:
فرد مبتلا به پرکاری تیروئید، دچار افزایش متابولیسم است؛ به گونه‌ای که حتی اگر در هر وعده سه پرس غذا بخورد [باز هم لاغر است یا احساس گرسنگی دارد]...

۶. فیزیولوژی هضم، فساد و سوختن غذا

در بحث متابولیسم و گوارش، باید میان سه حالت «هضم صحیح»، «فساد غذا» و «سوختن مرضی» تفاوت قائل شد:

الف) سوختن مرضی (Hyperthyroidism):
در بیماری پرکاری تیروئید، متابولیسم بدن چنان بالاست که غذا پیش از آنکه جذب شود و بدن از آن بهره ببرد، «می‌سوزد». فرد مبتلا مانند چوب کبریت لاغر می‌شود، زیرا انرژی غذا بدون انجام کار بدنی هدر می‌رود.

ب) فساد غذا (Putrefaction):
مصرف نوشیدنی‌های مضر مانند نوشابه‌های گازدار، نوشابه‌های انرژی‌زا و آبمیوه‌های شیمیایی صنعتی، باعث می‌شود غذا در معده به جای هضم، دچار فساد و پوسیدگی شود.

ج) هضم صحیح (Digestion):
در حالت طبیعی، غذا با کمک بزاق، آنزیم‌های دهانی و اسید معده هضم می‌شود. دین مبین اسلام برای کمک به این فرآیند، مصرف «کاتالیزورهای طبیعی» (کمک‌کننده‌های هضم) را توصیه کرده است.

    • کمک‌کننده‌های هضم: سبزی کاسنی، گلابی زرد، خرما، سیب و انار.

۷. علائم و درمان گیاهی پرکاری تیروئید (گواتر سمی)

علائم ظاهری:
یکی از علائم بارز پرکاری تیروئید، حالت «اگزوفتالمی» (Exophthalmos) یا بیرون‌زدگی چشم‌هاست که در اصطلاح عامیانه به آن «چشم قورباغه‌ای» می‌گویند. در این حالت، پلک‌ها و مژه‌ها حالتی چسبان و خیره پیدا می‌کنند (بدون اینکه فرد وحشت‌زده باشد).

نسخه درمانی (جایگزین داروهای شیمیایی):
به جای استفاده صرف از داروهای شیمیایی، می‌توان از ترکیب چهار گیاه دارویی مؤثر استفاده کرد که باید به صورت «سبزی مخلوط تازه» همراه با غذا میل شوند:
۱. سبزی ریحان (حوک).
۲. برگ‌های سبز کاهو.
۳. برگ‌های سبز کاسنی.
۴. سبزی جعفری.

این ترکیب در درمان گواتر سمی و تعدیل پرکاری تیروئید نقش بسزایی دارد.

. خصلت هفتم: (ایمنی از جذام)

در کلام امام صادق (علیه السلام):
«وَ أَمَانٌ مِنَ الْجُذَامِ»[14]

و [مصرف آن] مایه ایمنی از بیماری جذام است.

تحلیل پزشکی:
جذام (Leprosy) یک بیماری عفونی مزمن است که توسط باکتری «مایکوباکتریوم لپره» (Mycobacterium leprae) ایجاد می‌شودو ماهیتی مخرب دارد.

    • ماهیت بیماری: این بیماری مسری و در صورت عدم درمان، کشنده است.

    • تخریب بافت‌های غضروفی: باکتری جذام (مایکوباکتریوم لپره) ابتدا به غضروف‌ها حمله کرده و آن‌ها را له و تخریب می‌کند. نواحی هدف عبارتند از:

        ◦ غضروف‌های بین انگشتان دست و پا.

        ◦ غضروف بینی (تیغه میانی و بخش‌های پایینی).

        ◦ غضروف لاله‌های گوش.

    • تغییر چهره: با از بین رفتن غضروف بینی و گوش، چهره انسان دچار تغییرات شدید و ناهنجار می‌شود.

    • سرایت و قرنطینه: این بیماری به شدت مسری است و تا زمانی که درمان کامل صورت نگیرد، بیمار باید در قرنطینه کامل باشد.

۲. تدابیر پیشگیری از جذام و اصول بهداشت فردی

در روایات طبی، نکاتی ظریف برای پیشگیری از این بیماری و حفظ سلامت اعصاب و مفاصل بیان شده است:

الف) پرهیز از کندن موهای بینی:

    • دستور: موهای زائد داخل بینی را نباید از ریشه کند (نَتف).

    • روش صحیح: باید آن‌ها را با قیچی کوتاه کرد یا با استفاده از ماشین‌های اصلاح (موزن‌های برقی قلمی) تراشید.

    • علت: کندن موهای بینی از ریشه، مستعد ایجاد عفونت و طبق روایات، یکی از علل زمینه‌ساز ابتلا به جذام در ناحیه صورت و بینی است. هدف، نظافت و زیبایی است بدون اینکه آسیبی به بافت وارد شود.

ب) پرهیز از کندن موهای زیر بغل:

    • دستور: موهای زائد زیر بغل نباید از ریشه کنده شوند (مانند روش‌های اپیلاسیون یا بند انداختن).

    • عوارض: این عمل باعث سستی شانه‌ها و ضعف اعصاب آن ناحیه می‌شود.

    • روش صحیح: استفاده از «نوره» (واجبی) یا تراشیدن (شیو کردن).

    • نکته: برخی تصور می‌کنند تراشیدن باعث زیاد شدن مو می‌شود، اما کندن مو از ریشه علاوه بر عوارض عصبی، می‌تواند باعث شل شدن پوست و پیری زودرس ناحیه شود.

بحث هیرسوتیسم (پرمویی) و تنظیم هورمون‌های زنانه

رشد موهای زائد ضخیم و سیاه در صورت خانم‌ها (هیرسوتیسم)، نشان‌دهنده اختلالات هورمونی است.

    • فیزیولوژی: زمانی که سطح هورمون زنانه (استروژن) در بدن بالا و نرمال باشد (مانند دختران جوان ۱۸ ساله)، موهای زائد صورت رشد نمی‌کنند یا بسیار نازک هستند. اما با کاهش استروژن و غلبه هورمون‌های مردانه، موها ضخیم و مردانه می‌شوند.

نسخه درمانی (تنظیم هورمونی و رفع موهای زائد):
برای افزایش سطح استروژن و بازگرداندن تعادل هورمونی (که منجر به رفع موهای زائد می‌شود)، مصرف موارد زیر توصیه می‌گردد:

۱. بادیان رومی (انیسون): همراه با غذا یا به صورت دمنوش.
۲. گیاه پنج‌انگشت (Vitex):
این گیاه در عطاری‌ها به نام «پنج‌انگشت» یا «فلفل بیابانی» شناخته می‌شود.
شکل دارویی: دم‌کرده گیاه.
جایگزین دارویی: اگر دسترسی به گیاه دشوار است یا در مسافرت هستید، می‌توانید از«قرص گیاهی ویتاگنوس» (Vitagnus) موجود در داروخانه‌ها استفاده کنید که عصاره همین گیاه است.

تدابیر درمانی یائسگی زودرس و تشریح هشتمین خاصیت «ریحان کوهی»

۱. پیشگیری و درمان عوارض یائسگی (Menopause)

مصرف داروهای گیاهی (مانند پنج‌انگشت یا ویتاگنوس) در شب و قبل از خواب، بدین منظور توصیه می‌شود که از بروز علائم «یائسگی زودرس» یا یائسگی در سنین طبیعی (شناسنامه‌ای) پیشگیری گردد.
این علائم عبارتند از:

    1. هیرسوتیسم (Hirsutism): رویش موهای زائد در صورت.

    2. آلوپسی مردانه (Androgenic Alopecia): ریزش مو و طاسی در ناحیه جلوی سر.

    3. هیپرپلازی (Hyperplasia) تارهای صوتی: خشن شدن و مردانه شدن صدا در زنان.

    4. گرگرفتگی و تعریق شدید: تعریق زیاد با کمترین تحرک (به‌گونه‌ای که فرد با طی مسافتی کوتاه خیس عرق می‌شود).

    5. خشکی مهبل (Vaginal Dryness): که منجر به مشکلات زناشویی می‌گردد.

پروتکل درمانی خشکی واژن و مشکلات زناشویی

خشکی مجاری تناسلی در بانوان سبب می‌شود که در هنگام روابط زناشویی ،هم زوجه دچار درد و اذیت شود و هم زوج (به دلیل اصطکاک و خشکی). این مسئله متأسفانه منجر به تنش‌های کلامی و مشاجرات بین زوجین می‌گردد.

نسخه درمانی جهت رفع خشکی و تسهیل روابط:
برای رفع این معضل و پیشگیری از مشاجرات، دستورالعمل زیر توصیه می‌شود:

    • تدابیر زوج (شوهر):

        ◦ صبح‌ها: مصرف ۳ عدد هویج زرد.

        ◦ همراه با ناهار و شام: مصرف دانه‌های سالم سیاه‌دانه.

    • تدابیر زوجه (همسر):

        ◦ همراه با ناهار و شام: مصرف بادیان رومی (انیسون).

        ◦ استعمال موضعی: قبل از برقراری رابطه زناشویی، زوجه مقداری «روغن بادیان رومی» را به قسمت مهبل و ابتدای واژن بمالد.

نتایج درمانی:
با رعایت این تدابیر، عمل دخول به سهولت و به صورت طبیعی انجام می‌پذیرد و زوجه دچار درد شدید نمی‌شود و احساس سختی و درد از بین می‌رود.

(این موارد پاسخ به سؤالات کثیرِ مردمی است که روزانه از داخل و خارج کشور واصل می‌گردد).

۳. هشتمین خاصیت ریحان کوهی: استقرار در جوف و ریشه‌کنی بیماری

در روایت آمده است:
«إِذَا اسْتَقَرَّ فِي جَوْفِ الْإِنْسَانِ قَمَعَ الدَّاءَ كُلَّهُ»[15]
هنگامی که این سبزی در درون انسان مستقر شود.

تحلیل فیزیولوژیک:
منظور از استقرار این است که:

    1. سبزی به همراه غذا به خوبی جویده شود.

    2. هضم اولیه غذا در دهان و سپس در معده تکمیل گردد.

    3. مواد غذایی از دریچه پیلور (Pyloric sphincter) عبور کرده و وارد روده کوچک شوند.

    4. در انتهای روده کوچک، املاح و ویتامین‌های آن جذب شده و وارد دستگاه گردش خون گردند.

در این حالت است که گفته می‌شود غذا در «جوف» (جسم زنده/درون) انسان مستقر شده است.
اثر درمانی:
زمانی که این مراحل طی شد و عصاره ریحان کوهی در بدن مستقر گردید، اثر مثبت آن ظاهر می‌شود:
«قَمَعَ الدَّاءَ كُلَّهُ»[16]

بیماری را قلع و قمع و ریشه‌کن می‌کند؛ هر نوع درد و بیماری که باشد.

نکات ادبی پیرامون واژه «کُل»

در اینجا واژه‌ای مانند «کُل»، از کلمات دائم‌الاضافه است؛ بدین معنا که اگر مضاف‌الیه آن را نیاورید، معنایی افاده نمی‌کند (معنایش کامل نمی‌شود).
هنگامی که واژه «کُل» استعمال می‌شود، دیگر «اسم جنس افرادی» نخواهد بود. زمانی که «کُل» را می‌آورید که از کلمات مبهم و دائم‌الاضافه است [باید توجه داشت که افاده عموم می‌کند].