1405/07/13
بسم الله الرحمن الرحیم
مطلب چهارم؛ کیفیت وضع در حروف؛ بررسی نقد محقق نائینی و محقق اصفهانی بر دیدگاه محقق خراسانی- بیان دیدگاه سوم؛ بیان نظریه مرحوم نائینی؛ بررسی احتمالات در مقصود ایشان از دو اصطلاح اخطاری و ایجادی /الوضع /المقدمة
موضوع: المقدمة/الوضع /مطلب چهارم؛ کیفیت وضع در حروف؛ بررسی نقد محقق نائینی و محقق اصفهانی بر دیدگاه محقق خراسانی- بیان دیدگاه سوم؛ بیان نظریه مرحوم نائینی؛ بررسی احتمالات در مقصود ایشان از دو اصطلاح اخطاری و ایجادی
مقدمه
سخن درباره بررسی دیدگاه سوم مبنی بر «وجود مباینت بین معنای حرفی و معنای اسمی» بود. عرض کردیم در خصوص این نظریه، اگرچه بسیاری از اندیشمندان اصولی معاصر همین نظریه را اختیار کرده‌اند، لکن در جهت اینکه وجه مباینت معنای اسمی و حرفی چیست و مناطِ مغایرتشان در چه چیزی می‌باشد، اختلاف‌نظر دارند و چند نظریه وجود دارد:
تبیین نظریه اول: اخطاری بودن معنای اسمی و ایجادی بودن معنای حرفی (محقق نائینی)
نظریه اول، دیدگاه محقق نائینی (رضوان‌الله‌تعالی‌علیه) بود. ایشان می‌فرمودند: معنای اسمی «اخطاری» است و معنای حرفی «ایجادی». توضیح فرمایش ایشان را در جلسه قبل گفتیم و توضیح بیشتر آن را نیز در جلسه امروز، ان‌شاءالله در مقام بررسی و نقد محقق خویی (ره) عرض خواهیم کرد.
دیدگاه و نقد محقق خویی بر محقق نائینی
سید محقق خویی (ره) که از شاگردان مبرّز محقق نائینی هستند، با استاد خود مخالفت کرده و می‌فرمایند: اگرچه ما در اصلِ وجودِ مباینت میان معنای اسمی و حرفی با شما هم‌نظر هستیم، لکن در اینکه وجه تباین بین معنای اسمی و حرفی، «اخطاریت و ایجادیت» باشد، این را قبول نداریم.
تقریب نقد محقق خویی: عدم استقلال مفهومی در معنای حرفی، حتماً ملازم با این نیست که معنای حرفی اساساً هیچ تقرّر ذهنی‌ای نداشته باشد و صرفاً بگوییم در مقام استعمال، ایجادِ ربط میان دو معنا می‌کند و کار دیگری ندارد؛ بلکه معنای حرفی هم معنایی است که در ذهن تقرّر پیدا می‌کند، نهایتاً یک «معنای ربطی» است. با اظهار لفظ توسط متکلم، بلافاصله آن معنای ربطی میان دو اسم و دو معنای مستقل به ذهن خطور کرده و در ذهن تحقق پیدا می‌کند؛ اثر خارجی آن معنای ربطی نیز این است که میان دو معنای اسمی ربط ایجاد می‌کند.
بر این اساس، همان‌طوری که معنای اسمی نوعی تقرّر دارد و با شنیدن لفظش به ذهن مخاطب خطور می‌کند، معنای ربطی حرفی نیز نوعی تقرّر دارد و با شنیدن لفظش (در کلام و بین دو لفظ دیگر) به ذهن خطور می‌کند. نهایتاً معنای اسمی با مجرّدِ لفظش خطور می‌کند و معنای حرفی با قرار گرفتن لفظ در بین دو لفظ دیگر به ذهن خطور می‌نماید. لذا در اینکه هم معنای اسمی و هم معنای حرفی «اخطاری» هستند، با یکدیگر توافق دارند و قبول نداریم که بگویم یکی اخطاری است و دیگری ایجادی.
روش‌شناسی ارزیابی و تحلیل اصطلاح «اخطاریت و ایجادیت»
عرض می‌کنیم: ما هستیم و کلام محقق نائینی از یک‌سو و نقد محقق خویی از سوی دیگر. جهت ارزیابی فرمایش محقق نائینی لازم است:
1. ابتدا احتمالاتِ متصور در مقصود ایشان از اصطلاح «اخطاریت» و «ایجادیت» را تبیین و تحلیل کنیم که چه چیزی را ایجاد و چه چیزی را اخطار می‌کند.
2. سپس ببینیم عبارات محقق نائینی با کدام‌یک از این احتمالات سازگاری و استظهار دارد.
3. در نهایت بررسی کنیم آیا نقدی که محقق خویی مطرح کرده‌اند، بر اساس همان احتمالی است که از فرمایش محقق نائینی استظهار می‌شود یا خیر؛ و بر فرض عدم سازگاری نقد، آیا کلام محقق نائینی بر اساس سایر احتمالات قابل دفاع هست یا خیر.
بحث دقیق است، نه پیچیده؛ با دقت در احتمالات، مسئله کاملاً روشن می‌شود.
احتمالات سه‌گانه در معنای «اخطاریت» و «ایجادیت» در کلام محقق نائینی
سه احتمال در معنای اخطاریت و ایجادیت در کلام محقق نائینی متصور است:
احتمال اول: ایجادی بودن به معنای «موجدِ ترکیبِ کلامی»
• معنای اسمی (اخطاری): قطع‌نظر از لفظِ اسم، موضوع‌له آن معنایی است که در خارج و ذهن وجود و تقرّر دارد؛ نهایتاً اسمی که برای آن وضع شده، موجب خطورِ آن معنای متقرّر به ذهن سامع می‌شود (خودِ لفظ، خطوردهنده و یادآورِ معناست).
• معنای حرفی (ایجادی): حرف برای افاده هیچ معنایی وضع نشده است، بلکه صرفاً و مجرداً برای ایجادِ «ترکیب کلامی» و ایجادِ ربط میان دو معنای مستقل اختصاص یافته است. تمام حیثیتِ وجودیِ حرف این است که کلام‌ساز است و دو کلمه منفرد و بیگانه از هم را تبدیل به کلام و ترکیب کلامی می‌کند.
این احتمال از برخی عبارات محقق نائینی مانند «كل واحد منها موضوع لإيجاد الربط بين مفهومين» نیز استظهار می‌شود.
احتمال دوم: ایجادی بودن به معنای «حکایت از معنای ربطی و ایجاد ربطِ تبعی»
• معنای اسمی و حرفی: هر دو از حیثیت وجودی در خارج و ذهن، فارغ از استعمال الفاظشان دارای تقرّر و وجود هستند.
• تفاوت وضع: اسم وضع شده تا از یک معنای مستقل حکایت کند و با استعمال لفظ، آن را به ذهن خطور دهد؛ اما حرف وضع شده تا از یک «معنای ربطی و غیرمستقل» حکایت کند و با همان معنای ربطی که دارد میان دو کلمه مستقل ارتباط حاصل کند.
• معنای ایجادی: حاصلِ استعمالِ حرف در معنای ربطیِ خود، ایجادِ ارتباط بین دو معنای مستقل یا دو کلمه مستقل است. در این احتمال، حرف دارای معناست و اثرِ استعمالِ لفظ در معنایش، ایجادِ ربط می‌شود.
احتمال سوم: ایجادی بودن به معنای «موجدِ نفسِ معنا»
• معنای اسمی (اخطاری): اسم و تلفظ به آن هیچ نقشی در ایجادِ معنا ندارد، بلکه معنای آن فی‌نفسه چه در ذهن و چه در خارج موجود است و لفظ صرفاً موجب خطورِ آن معنای موجود می‌شود.
• معنای حرفی (ایجادی): حرف قبل از استعمال و تلفظ، هیچ معنا و تقرّری ندارد (نه تقرّر ذهنی و نه خارجی)؛ بلکه حرف پس از استعمال و تلفظ، «موجدِ نفسِ معنای ربطی» می‌شود و اثرِ ایجادِ این معنا، حصولِ ارتباط بین دو کلمه مستقل است. بر اساس احتمال سوم، حرف قبل از استعمال برای افاده معنایی موجود وضع نشده، بلکه برای «ایجادِ معنا» وضع شده است.
برخی عبارات محقق نائینی و نیز کلام حضرت امام خمینی (ره) ناظر به همین احتمال سوم است که حرف هیچ وعاء ذهنی و خارجی قبلی ندارد و فقط موجدِ معناست.
جمع‌بندی و نقشه راه جلسه آینده
پس در معنای «ایجادیت» در حرف، سه احتمال شفاف شد:
1. موجدِ ترکیبِ کلامی.
2. موجدِ ربط بین دو کلام (به واسطه معنای ربطیِ خود).
3. موجدِ خودِ معنا.
اکنون باید بررسی کنیم نقدی که محقق خویی (ره) مطرح کرده‌اند بر اساس کدام احتمال است، آیا آن احتمال از عبارات محقق نائینی استظهار می‌شود یا خیر، و در صورت عدم ورود نقد، آیا سایر احتمالات قابل دفاع هستند یا خیر. روی این احتمالات فکر کنید تا در جلسه آینده ادامه دهیم.
وَ صَلَّى اللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّاهِرِینَ
