نقد نظریّه دوّم توسّط شهید صدر «رحمة الله علیه»/مطلب سیزدهم: اقوال در اعتبار سنجی سیره /طریق پنجم: سیره

موضوع: طریق پنجم: سیره/مطلب سیزدهم: اقوال در اعتبار سنجی سیره /نقد نظریّه دوّم توسّط شهید صدر «رحمة الله علیه»

ادامه مطلب سیزدهم: اقوال در اعتبار سنجی سیره

بیان شد در رابطه با اعتبار سنجی طریقیّت سیره عقلائیّه یا متشرّعه، دیدگاه های مختلفی مطرح شده است که باید به صورت جداگانه مطرح گردیده و مورد نقد و بررسی قرار گیرد. نظریّه اوّل یعنی ذاتی بودن اعتبار طریقیّت سیره عقلاء، بیان گردیده و مورد نقد قرار گرفت. همچنین نظریّه دوّم یعنی نظریّه محقّق اصفهانی «رحمة الله علیه» نیز مطرح شده و بیان گردید حاصل نظریّه ایشان آن است که مقتضای حیثیّت عاقل و بلکه رئیس العقلاء بودن شارع آن است که همان ممشای سایر عقلاء را اختیار نماید و اگرچه به لحاظ حیثیّت شارع بودن شارع، این احتمال وجود دارد که از ممشای عملی عقلاء ردع نماید، ولی مجرّد این احتمال نمی تواند از لحاظ مقتضای حیثیّت عاقل بودن شارع، یعنی اتّخاذ ممشای عملی عقلاء، منع و ردع نماید و لذا در حجّیّت سیره عقلائیّه، عدم احراز ردع کفایت نموده و احراز عدم ردع، لزومی نخواهد داشت. در ادامه به بیان نقد شهید صدر «رحمة الله علیه» نسبت به نظریّه محقّق اصفهانی «رحمة الله علیه» خواهیم پرداخت.

نقد شهید صدر «رحمة الله علیه»

شهید صدر «رحمة الله علیه» در مقام نقد فرمایش محقّق اصفهانی «رحمة الله علیه» می فرمایند[1] : «استدلال ایشان برای اثبات ادّعای کفایت عدم احراز ردع در حجّیّت سیره عقلائیّه، قانع کننده نبوده و از دو وجه، مبتلای به اشکال می باشد:

اشکال اوّل این است که اگرچه شارع مقدّس، فردی از افراد عقلاء و بلکه سیّد العقلاء و رئیسهم محسوب می شود، ولی این حیثیّت لزوماً مقتضی موافقت شارع مقدّس با ممشای عملی عقلاء نخواهد بود، زیرا اوّلاً اینطور نیست که منشأ سیره عقلائیّه، عقل محض باشد، بلکه اموری همچون اقتضائات عاطفی، ارتکازات اجتماعی و امثال آنها نیز در کنار اقتضائات عقلی قوّه عاقله، در اتّخاذ ممشای عملی عقلاء تأثیرگذار است و اگرچه شارع مقدّس بما هو عاقل، در اقتضائات عقلی قوّه عاقله با سائر عقلاء مشترک می باشد، ولی در ارتکازات عاطفی و ارتکازات اجتماعی، متفاوت از آنها بوده و ممکن است همین جهات موجب شوند شارع بما هو عاقل و صرف نظر از شارع بودن خود، به لحاظ مخالفت با همین ارتکازات عاطفی یا اجتماعی و امثالهم، از ممشای عملی عقلاء ردع نماید؛ و ثانیاً بر فرض پذیرفته شود تنها منشأ سیره عقلائیّه، عقل محض بوده و اموری همچون اقتضائات عاطفی، ارتکازات اجتماعی و امثال آنها هیچ تأثیری در ممشای عملی عقلاء ندارند نیز حیثیّت عاقل بودن شارع لزوماً مقتضی موافقت شارع مقدّس با ممشای عملی عقلاء نخواهد بود، زیرا عقل، مقوله ای مشکّک بوده و دارای مراتب مختلف است و واضح است که عقل رئیس العقلاء نسبت به عقل سائر عقلاء از کمال و قوّت بیشتری برخوردار بوده و عقل کامل می تواند از آنچه عقلاء بر اساس درک عقل ناقص خود ممشای عملی خود قرار داده اند ردع نماید.

بنا بر این صرف حیثیّت عاقل بودن شارع مقدّس مقتضی عدم ردع از سیره عقلاء نیست تا گفته شود صرف احتمال ردع شارع از سیره عقلائیّه به لحاظ حیثیّت شارع بودن او مانع از تأثیر این مقتضی نمی شود و لذا احراز عدم ردع شارع برای حجّیّت سیره عقلائیّه لازم نبوده و صرف عدم احراز ردع شارع برای اثبات حجّیّت سیره عقلائیّه کافی می باشد».