طریق سوم: استقراء/طریق پنجم: سیره /طرق موصله به امور صادره از شارع در مقام تشریع

موضوع: طرق موصله به امور صادره از شارع در مقام تشریع/طریق پنجم: سیره /طریق سوم: استقراء

ادامه طرق احراز معاصرت سیره با زمان حضور معصوم (ع)

بیان شد بحث از طرق احراز معاصرت سیره با زمان حضور معصوم (ع)، بحثی نوظهور می باشد و شهید صدر «رحمة الله علیه»، طرق مختلفی را در این زمینه بیان نموده و مورد نقد و بررسی قرار داده اند که لازم است به صورت جداگانه مطرح گردیده و مورد نقد و بررسی قرار گیرد.

طریق اوّل یعنی ملازمه جریان سیره در عصر حاضر با جریان سیره در زمان معصوم (ع) و طریق دوّم یعنی طریق نقل و شهادت بیان گردیده و مورد نقد و بررسی قرار گرفت. در ادامه به بیان طریق سوّم یعنی استقراء خواهیم پرداخت.

طریق سوم: استقراء

شهید صدر «رحمة الله علیه» در دروس در مقام بیان طریق دیگری برای احراز معاصرت سیره عقلائیّه و سیره متشرّعه با زمان حضور معصوم (ع) می فرمایند[1] : «الطريق الخامس: الملاحظة التحليليّة الوجدانيّة بمعنى أنّ الإنسان إذا عرض مسألة على وجدانه و مرتكزاته العقلائيّة، فرأى أنّه منساق إلى اتخاذ موقف معيّن، و لاحظ أنّ هذا الموقف واضح في وجدانه بدرجة كبيرة، و استطاع ان يتأكّد من عدم ارتباطه بالخصوصيّات المتغيّرة من حال إلى حال و من عاقل إلى عاقل بملاحظة تحليليّة وجدانيّة، أمكنه ان ينتهي إلى الوثوق بأنّ ما ينساق إليه من موقف حالة عامّة في كلّ العقلاء. و قد يدعم ذلك باستقراء حالة العقلاء في مجتمعات عقلائيّة مختلفة للتأكّد من هذه الحالة العامّة. و هذا طريق قد يحصل للإنسان الوثوق بسببه، و لكنّه ليس طريقا استدلاليّا موضوعيّا إلّا بقدر ما يتاح للملاحظ من استقراء للمجتمعات العقلائيّة المختلفة».

حاصل فرمایش ایشان آن است که گاه با استقراء حال جوامع مختلف بشری در اعصار مختلف روشن می شود سیره ای خاصّ در میان تمامی این جوامع و در اعصار مختلف جریان دارد و این اتّحاد سیره با وجود اختلاف سلائق جوامع مختلف و با وجود اختلاف مقتضیات زمان های مختلف کاشف از آن است که این سیره، ناشی از یک امر عقلائی مشترک میان همه این جوامع و اعصار می باشد، نه ناشی از سلیقه جامعه ای خاصّ یا شرائط زمانی خاصّ، در نتیجه می توان استنباط کرد که به جهت اشتراک عقلاء زمان معصوم (ع) با سایر عقلاء در این امر عقلائی، آنها نیز لا بد همین سیره را اختیار نموده اند.

به عنوان مثال، مشاهده می شود در جوامع مختلف چه در عصر حاضر و چه در اعصار گذشته، سیره عقلاء بر شکل دادن آهن از طریق حرارت دادن است و رواج این سیره در میان جوامع مختلف با سلائق متفاوت و در ازمنه مختلف با مقتضیات زمانی متفاوت، موجب اطمینان به آن خواهد شد که ریشه رواج این سیره، سلیقه جامعه ای خاصّ یا مقتضیات زمانی خاصّ نیست، بلکه یک امر عقلائی مشترک در میان تمامی این عقلاء و در تمامی این اعصار می باشد و از آنجا که عقلاء عصر معصوم (ع) نیز بما هم عقلاء، واجد این امرعقلائی مشترک میان این جوامع و اعصار می باشند، اطمینان حاصل می شود به اینکه در اعصار گذشته از جمله عصر معصوم (ع) نیز همین عملکرد جاری بوده است.

ایشان در ادامه، کاشفیّت این طریق از اتّصال سیره عصر حاضر به عصر معصوم (ع) را مورد اشکال قرار داده و می فرمایند: استقراء نمی تواند کاشف از اتّصال سیره عصر حاضر به عصر معصوم (ع) باشد، زیرا ما نهایتاً می توانیم سیره موجود در جوامع مختلف را در عصر حاضر استقراء و بررسی کنیم و در غالب موارد، امکان بررسی سیره های جوامع مختلف در سائر اعصار، وجود ندارد و واضح است که صرف اتّحاد سیره جوامع مختلف در یک عصر، دلیل بر عدم تأثیر مقتضیات زمانی آن عصر بر این سیره و اتّحاد سیره سائر اعصار با سیره عصر حاضر نخواهد بود.