طرق موصله به امور صادره از شارع در مقام تشریع/طریق پنجم: سیره /اعتبار سنجی طریقیت سیره/بررسی معنی معروف

موضوع: طرق موصله به امور صادره از شارع در مقام تشریع/طریق پنجم: سیره /اعتبار سنجی طریقیت سیره/بررسی معنی معروف

ادامه نقد و بررسی دلیل دوّم

بیان گردید استدلال به آیات ارجاع به عرف در موضوعات احکام شرعیّه نیز همچون استدلال به آیه امر به عرف، متوقّف بر آن است که «معروف» در این آیات به معنای «ما هو المتعارف» و «ما هو الرائج بین العقلاء» باشد. لذا لازم است معنای «معروف» در هر یک از آیات شش گانه ارجاع به عرف در موضوعات احکام شرعیّه به صورت جداگانه مورد بررسی قرار گیرد. بررسی معنای معروف در آیه اوّل یعنی آیه وصیّت گذشت و به این نتیجه رسیدیم «معروف» در این آیه شریفه به معنای رایج و متعارَف در میان مردم نمی باشد. در ادامه به بررسی معنای «معروف» در آیه دوّم و سوّم خواهیم پرداخت.

بررسی معنای معروف در آیه دوّم

معروف در آیه طلاق یعنی آیه: [1] ﴿وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النَّسَاء فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ﴾ نیز به معنای «ما هو المتعارَف» و «ما هو الرائج بین العقلاء» و العقلاء نیست، زیرا اوّلاً نه امساک زنان مطلّقه و رجوع به آنها به لحاظ کیفیّت، ابهامی دارد و نه تسریح و رها کردن آنها و ثانیاً هیچ متعارف خاصِّی در رابطه با کیفیّت امساک زنان مطلّقه و رجوع به آنها یا کیفیّت تسریح و رها کردن آنها وجود ندارد تا شارع مقدّس در این آیه شریفه به رجوع به این متعارَف، دستور داده باشد، بلکه مقصود از «معروف» در این آیه شریفه، نیکی کردن و اذیّت و اضرار ننمودن است، یعنی اگر خواستید به آنها رجوع کنید، آنها را به نیکی و جهت ادامه زندگی مسالمت آمیز به زندگی برگردانید، نه برای اینکه با رجوع بخواهید آنها را مورد اذیّت و آزار قرار دهید و مانع از تشکیل زندگی آنان با دیگران شده و به آنها ضرر بزنید؛ کما اینکه اگر خواستید آنها را رها نمایید، آنها را با نیکی و پرداخت تمامی حقوق و به صورت مسالمت آمیز رها نمایید، نه با اذیّت و آزار و ممانعت از پرداخت حقوق آنها.

بهترین قرینه بر اراده این معنا از کلمه «معروف»، ادامه همین آیه شریفه است که می فرماید: «و لا تمسکوهنّ ضراراً لتعتدوا و من یفعل ذلک فقد ظلم نفسه».

بررسی معنای معروف در آیه سوّم

در رابطه با معنای «معروف» در آیه شریفه: [2] ﴿وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ﴾ دو احتمال وجود دارد:

احتمال اوّل این است که «معروف» در این آیه شریفه به معنای «متعارَف بین الناس» باشد به این معنا که با همسران خود به لحاظ کیفیّت اسکان، کیفیّت و کمّیّت طعام، سفر و سایر ملزومات زندگی آنگونه که متعارَف در میان مردم بوده و ممشای عملی عقلاء جامعه و مورد انتظار آنها می باشد برخورد نمایید.

ابن ادریس حلّی «رحمة الله علیه» در سرائر در تفسیر کلمه «معروف» در این آیه شریفه، همین احتمال را اختیار نموده و می فرمایند[3] : «ای بما یتعارف الناس»؛ سیّد عاملی نیز در نهایة المرام[4] همین احتمال را در معنای «معروف» در آیه شریفه مطرح نموده اند.

و احتمال دوّم آن است که «معروف» در این آیه شریفه به معنای نیکو، مناسب و خالی از سخت گیری باشد به این معنا که با همسران خود به نیکی و مناسب با حال آنها و بدون سخت گیری معاشرت نمایید همانطور که در رابطه با نحوه برخورد با زنان مطلّقه رجعیّه که در حکم زن و همسر می باشند می فرماید[5] : ﴿أَسْكِنُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ سَكَنتُم مِّن وُجْدِكُمْ وَلَا تُضَارُّوهُنَّ لِتُضَيِّقُوا عَلَيْهِنَّ﴾ یا می فرماید: [6] ﴿ لِيُنفِقْ ذُو سَعَةٍ مِّن سَعَتِهِ وَمَن قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ فَلْيُنفِقْ مِمَّا آتَاهُ اللَّهُ لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا مَا آتَاهَا﴾.

با توجّه به آیاتی که بیان گردید، اراده احتمال دوّم یعنی نیکو، مناسب و خالی از سخت گیری از کلمه «معروف» در این آیه شریفه اظهر از احتمال اوّل یعنی «مُتَعارَف بین الناس» می باشد و لا أقلّ، احتمال اوّل، اظهر از احتمال دوّم نبوده و اذا جاء الاحتمال، بطل الاستدل؛ در نتیجه تعیّن احتمال اوّل و دلالت این آیه بر اعتبار طریقیّت سیره عقلائیّه قابل قبول نخواهد بود.

خلاصه آنکه در تمام آیات مذکور، معروف به معنای امر رایج و متعارف در بین مردم نمی باشد تا این آیات دلیل بر اعتبار طریقیّت سیره عقلاء باشند، بلکه به معنای امر پسندیده و شایسته است.