طرق موصله به امور صادره از شارع در مقام تشریع/طریق پنجم: سیره /تقسیمات سیره/تقسیم سوم

موضوع: طرق موصله به امور صادره از شارع در مقام تشریع/طریق پنجم: سیره /تقسیمات سیره/تقسیم سوم

ادامه مطلب پنجم: تقسیمات سیره

بیان شد سیره به لحاظ ریشه وجود و منشأ استقرار، به طور کلّی به دو قسم سیره عقلائیّه و سیره متشرّعه تقسیم می شود و سیره عقلائیّه تارةً به لحاظ کارکرد و تارةً اخری به لحاظ گستره شکل گیری و محیط انعقاد و امثال آن تقسیم می گردد، لذا شایسته است بحث از تقسیمات سیره به صورت جداگانه مطرح شود. تقسیم اوّل یعنی تقسیم سیره به لحاظ منشأ وجود به سیره عقلائیّه و سیره متشرّعه و تقسیم دوّم یعنی تقسیم سیره عقلائیّه به لحاظ کارکرد بیان گردید. در ادامه به بیان تقسیم سوّم یعنی تقسیم سیره عقلائیّه به لحاظ عوامل و مبادی استقرار خواهیم پرداخت.

تقسیم سوّم: تقسیم سیره عقلائیّه به لحاظ عوامل و مبادی استقرار

محقّق نائینی «رحمة الله علیه»، سیره عقلائیّه را به لحاظ عوامل و مبادی استقرار سیره تقسیم نموده و می فرماید[1] : «فانّ مبدأ الطريقة العقلائية لا يخلو: إمّا أن يكون لقهر قاهر و جبر سلطان جائر قهر جميع عقلاء عصره على تلك الطريقة و اتخذها العقلاء في الزمان المتأخر طريقة لهم و استمرت إلى أن صارت من مرتكزاتهم، و إمّا أن يكون مبدئها أمر نبيّ من الأنبياء بها في عصر حتى استمرت، و إمّا أن‌ تكون ناشئة عن فطرتهم المرتكزة في أذهانهم حسب ما أودعها اللّه تعالى في طباعهم بمقتضى الحكمة البالغة حفظا للنظام».

ایشان سیره عقلائیّه را به لحاظ منشأ استقرار، به سه قسم تقسیم می نمایند:

قسم اوّل سیره عقلائیّه ای است که ناشی از قهر و غلبه فردی قدرتمند مثل حاکم و سلطان در برهه ای از زمان بر عقلاء و واداشتن ایشان به عملی خاصّ می باشد که این عملکرد، مدّتی به صورت قهری و اجباری جریان داشته ولی بر اثر تکرار، تبدیل به رویّه عملیّه رایج میان عقلاء شده است بدون اینکه قهر و غلبه آن حاکم، استمرار داشته باشد؛

قسم دوّم سیره عقلائیّه ای است که ناشی از دستور یکی از انبیاء در برهه ای از زمان به جهت وجود مصلحتی در همان برهه از زمان می باشد که بر اثر استمرار، تبدیل به رویّه عملیّه رایج میان عقلاء گردیده بدون اینکه آن مصلحت استمرار داشته باشد؛

و قسم سوّم سیره عقلائیّه ای است که ناشی از سرشت عقلائی و فطرت درونی آنها باشد، بدون اینکه از عوامل خارجی دستوری مثل دستور سلطان یا دستور نبیّ، تأثیر پذیرفته باشد؛ به این معنا که سیره عقلاء، ناشی از یکی از احکام عقلی عملی آنها به حسن یا قبح افعال می باشد مثل اینکه حکم عقل عملی عقلاء به حسن صدق و راستگویی موجب شده است سیره عملی عقلاء، لزوم احترام به شخص راستگو یا برتری دادن به او در واگذاری مناصب باشد.

بیان استاد معظّم

این تقسیم نیز ناقص بوده و مشتمل بر تمامی اقسام سیره عقلائیّه به لحاظ عوامل و مبادی استقرار نیست، لذا در تکمیل فرمایش ایشان گفته می شود سیره عقلائیّه به لحاظ عوامل و مبادی استقرار، چند قسم دارد:

سیره عقلائیّه ای که مبدأ و منشأ درونی و فطری دارد و سیره عقلائیّه ای که مبدأ و منشأ خارجی دارد. صورت دوّم نیز چند قسم دارد که محقّق نائینی «رحمة الله علیه» صرفاً به دو قسم آن یعنی سیره عقلائیّه ناشی از قهر قاهر و سیره عقلائیّه ناشی از دستور نبیّ اشاره نموده اند، ولی مبادی و مناشئ خارجی دیگری نیز برای استقرار سیره عقلاء وجود دارد مانند یک مصلحت موقّتی در مکان و زمانی خاصّ که موجب استقرار سیره عقلاء در همان مکان و زمان گردیده و در اثر استمرار، این سیره حتّی بعد از زوال آن مصلحت نیز ادامه یافته است.