تفسیر آیه ۶۴ سوره مبارکه نساء

موضوع: تفسیر آیه ۶۴ سوره مبارکه نساء

تفسیر آیه ۶۴ سوره مبارکه نساء ﴿وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِيُطَاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جَاءُوكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّابًا رَحِيمًا﴾

جهت اول: بحث لغوی (معنای ﴿تَوَّاب﴾)

معنای اصلی واژه: ﴿تَوَّاب﴾ صیغه مبالغه از ماده «توبه» و به معنای «بسیار رجوع‌کننده» است.

تفاوت توبه خدا و بنده: توبه در لغت به معنای «رجوع و بازگشت» است؛ توبه بنده، بازگشتِ عذرخواهانه و پشیمانی از گناه است، اما توبه خدا، بازگرداندنِ نظر لطف، رحمت و توجه به بنده است.

مراحل سه‌گانه توبه در قرآن:

رجوع اول خدا: ابتدا خداوند نظر لطف و رحمت خود را به بنده بازمی‌گرداند تا او متوجه اشتباه خود شده و توفیق استغفار پیدا کند ﴿ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا﴾.

رجوع بنده: بنده صادقانه عذرخواهی و استغفار می‌کند.

رجوع دوم خدا: خداوند عذر بنده را پذیرفته و توبه او را قبول می‌نماید.

نتیجه: توّاب بودن خدا به معنای «بسیار رجوع‌کننده به رحمت» است و گام نخست در توبه همواره با توفیق و لطف الهی آغاز می‌شود.

جهت دوم: نکات اعرابی و ادبی

نکته اول ﴿مِنْ رَسُولٍ﴾ در ﴿وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ﴾:

حرف ﴿مِنْ﴾ در اینجا «مِن زائده» است که در سیاق نفی برای تأکید، عمومیت و شمول (استیعاب) به کار رفته است (معادل کلمه «هیچ» در زبان فارسی).

این ترکیب دلالت دارد که هیچ پیامبری فرستاده نشده مگر اینکه وجوب اطاعت مطلق دارد.

نکته دوم (کلمه ﴿لَوْ﴾ در ﴿وَلَوْ أَنَّهُمْ...:﴾

﴿لَوْ﴾ در این آیه لو شرطیه است.

پیام تربیتی: راه توبه و بازگشتِ واقعی به آغوش رحمت الهی حتی برای منافقان و گنه‌کاران بزرگ هرگز بسته نیست، به شرط آنکه پشیمانی و بازگشت آن‌ها حقیقتاً صادقانه باشد.

شبهه اعرابی و پاسخ آن: قاعدتاً «لو» شرطیه باید بر سر فعل وارد شود، اما در آیه بر سر﴿أَنَّ﴾ (از حروف مشبهة بالفعل) آمده است. طبق نظر شیخ طبرسی، این یک استثناست که در تقدیر آن فعلی مانند «وَقَعَ» یا «ثَبَتَ» مقدر گرفته می‌شود («لَوْ وَقَعَ / ثَبَتَ أَنَّهُمْ...»).