/ بررسی «حدیث سعه»/اصول عملیه

موضوع: اصول عملیه/ بررسی «حدیث سعه»/

ادامه و جمع‌بندی بررسی «حدیث سعه»

بخش اول: مباحث اصولی (تکمیل و جمع‌بندی بحث از حدیث سعه)

بازخوانی تفاوت دو قرائت در واژه «ما»:

در حدیث نبوی «الناس فی سعة ما لم یعلموا»، دو قرائت مطرح است: قرائت بر پایه «مای موصوله» و قرائت بر پایه «مای مصدریه زمانیه». بر پایه دیدگاه محقق نائینی، تنها در صورت موصوله بودن واژه «ما»، برائتِ مدّنظر اصولیین در برابر روایات احتیاط اخباریین اثبات می‌شود؛ اما اگر «ما» مصدریه زمانیه (به معنای مادام عدم العلم) باشد، معادل قاعده قبح عقاب بلا بیان بوده و روایات احتیاط بر آن «ورود» می‌کنند.

دلیل محقق نائینی در ترجیح قرائت مصدریه زمانیه:

محقق نائینی قرائت دوم (مصدریه زمانیه) را اظهر می‌داند؛ زیرا اگر «ما» موصوله باشد، جمله صله نیازمند ضمیر عایدی است که به موصول برگردد (مانند: ما لم یعلموه). از آنجا که ضمیر در عبارت حذف شده، پذیرش «ما»ی موصوله مستلزم تقدیر و حذف است، در حالی که «ما»ی مصدریه زمانیه نیازی به ضمیر عاید و تقدیر ندارد. با ترجیح اصل عدم تقدیر، قرائت مصدریه زمانیه اثبات می‌شود و در نتیجه، حدیث توانایی ایستادگی در برابر اخباریین را ندارد.

نقد آیت‌الله خویی به محقق نائینی و پاسخ استاد:

آیت‌الله خویی با استناد به نسخه «ما لا یعلمون» در کتاب کفایه، اشکال کرده‌اند که «ما»ی مصدریه زمانیه باید بر سر فعل ماضی یا ماضی معنوی وارد شود و نمی‌تواند بر سر فعل مضارعِ محض («لا یعلمون») بیاید، پس حتماً موصوله است.

اما استاد با مراجعه به منابع اصلی حدیث (مستدرک الوسائل و رسائل شیخ انصاری) تبیین می‌کنند که نقل صحیح، «ما لم یعلموا» است که به دلیل وجود حرف «لم»، ماضی معنوی محسوب می‌شود. بنابراین نقد آیت‌الله خویی وارد نیست و حق با محقق نائینی است؛ در نتیجه قرائت مصدریه زمانیه اظهر بوده و حدیث از اثبات برائت در برابر اخباریین قاصر است.

مقام دوم:نقد و بررسی روایت

ورود به بررسی سندی حدیث سعه:

آیت‌الله خویی حدیث را به دلیل ضعف سند کلاً مردود می‌دانند. در مقابل، استاد با تفکیک میان «وثوق مخبری» (صحت سلسله سند راویان) و «وثوق خبری» (اطمینان به صدور مضمون بر اساس شواهد و قرائن)، مطرح می‌کنند که اگرچه این روایت وثوق مخبری ندارد، اما با توجه به وجود روایات متعددِ هم‌مضمون و معتبر، وثوق خبری حاصل می‌شود و صدور محتوای آن قابل اثبات است