/ «حدیث سعه»/اصول عملیه

موضوع: اصول عملیه/ «حدیث سعه»/

ورود به بررسی روایت جدید از ادله روایی اصالت البراءة تحت عنوان «حدیث سعه» (نقل‌شده از پیامبر اکرم در کتاب مستدرک الوسائل به نقل از عوالی اللئالی):

«الناس فی سعة ما لم یعلموا»

دو قرائت در کلمه «ما»

در تحلیل ادبی روایت، دو احتمال و قرائت برای واژه «ما» مطرح است:

قرائت نخست (مای موصوله): «ما» به معنای «الذی» است؛ یعنی مردم در گشایش و سعه هستند نسبت به آنچه نمی‌دانند (حکم واقعی مجهول).

قرائت دوم (مای مصدریه ظرفیه یا زمانیه): «ما» به معنای «مادام» است؛ یعنی مردم در گشایش هستند تا زمانی که دانش و علمی ندارند (مادام عدم العلم).

تقریب استدلال و دیدگاه‌های موجود

دیدگاه نخست: دیدگاه مشهور (مرحوم شیخ انصاری و صاحب کفایه و... )

مشهور اصولیین معتقدند که میان این دو قرائت هیچ تفاوتی در نتیجه وجود ندارد و بر اساس هر دو قرائت، اصالت البراءة اثبات می‌شود:

بر پایه مای موصوله، «سعه» به معنای نفی عقاب بوده و «ما لم یعلموا» به معنای حکم واقعی مجهول است؛ بنابراین عقاب از حکم واقعی مجهول برداشته شده است.

بر پایه مای مصدریه ظرفیه، معنا این است که تا زمانی که علم و بیانی حاصل نشده، عقابی بر مکلف نیست که این نیز همان مفاد اصالت البراءة را حاصل می‌سازد.

دیدگاه دوم: دیدگاه محقق نائینی (دیدگاه مختار)

محقق نائینی (با همراهی آیت‌الله خویی و استاد) تفاوتی بنیادی میان دو قرائت قائل است:

بر پایه مای موصوله، برائتِ مطلوبِ اصولیین ثابت می‌شود؛ یعنی برائتی که مستقیماً در برابر روایات احتیاطِ اخباریین می‌ایستد و وجوب احتیاط را نفی می‌کند.

بر پایه مای مصدریه ظرفیه، این تعبیر معادل قاعده «قبح عقاب بلا بیان» خواهد بود؛ یعنی مادامی که بیانی نرسیده، مکلف در سعه است. در این صورت، اخباریین مدعی می‌شوند روایات احتیاط خود نوعی «بیان» هستند و با «ورود» بر این برائت، موضوع آن را برمی‌دارند. بنابراین این قرائت هدف اصولی را در ابطال احتیاط اخباریین تأمین نمی‌کند.

طرح چالش و اختلاف نظر بعدی

با پذیرش تفاوت در نتیجه میان دو قرائت، این پرسش مطرح می‌شود که کدام احتمال اظهر است:

محقق نائینی: احتمال مصدریه ظرفیه بودن را اظهر می‌داند.

آیت‌الله خویی: برعکس، احتمال موصوله بودن را اظهر می‌داند.