جمع‌بندی نهایی آن/ بررسی پاسخ‌های ارائه شده به اشکال دلالتی مرحوم شیخ انصاری بر «حدیث حجب» /اصول عملیه

موضوع: اصول عملیه/ بررسی پاسخ‌های ارائه شده به اشکال دلالتی مرحوم شیخ انصاری بر «حدیث حجب» / جمع‌بندی نهایی آن

بازخوانی اشکال مرحوم شیخ انصاری:

مرحوم شیخ انصاری فرموده بود که حدیث حجب ناظر به «عدم ابلاغ» است (احکامی که خداوند از ابتدا ابلاغ آن‌ها را تا زمان ظهور حضرت ولی‌عصر به تأخیر انداخته) و شامل «عدم الوصول» (احکامی که ابلاغ شده اما به دلیل ظلم ظالمان به دست ما نرسیده) نمی‌شود؛ زیرا حجب در حدیث به خودِ خداوند نسبت داده شده است.

پاسخ نخست به اشکال شیخ انصاری (دیدگاه آیت‌الله خویی و شهید صدر):

آیت‌الله خویی و شهید صدر پاسخ داده‌اند که اسناد حجب به خداوند حتی در موارد عدم الوصول نیز صحیح است؛ زیرا خداوند قدرت تکوینی بر اظهار و بیان احکام مخفی‌شده از طریق امر به ظهور حضرت مهدی دارد و چون چنین نکرده، اسناد حجب به خداوند در نظام تکوین صحیح است.

نقد پاسخ نخست بر اساس دیدگاه محقق اصفهانی:

بر اساس تحلیل محقق اصفهانی، افعال به سه دسته افعال مطلق، افعال مقید دارای جنبه خیر، و افعال مقید دارای جنبه شر و نقص تقسیم می‌شوند. کتمان و حجب ناشی از ظلم ظالمان جزء افعال دارای جنبه شر و نقص است که اسناد آن به خداوند جایز نیست؛ بنابراین اسناد حجب به خداوند تنها شامل عدم ابلاغ می‌شود و موارد ظلم ظالمان را شامل نمی‌شود.

پاسخ دوم به اشکال شیخ انصاری (دیدگاه محقق عراقی):

محقق عراقی سعی کرده است با تمسک به عدم قول به فصل، حدیث را به عدم الوصول نیز تعمیم دهد.

نقد پاسخ دوم (محقق عراقی):

این پاسخ مخدوش است؛ زیرا عدم قول به فصل اجماع محسوب نمی‌شود، و بر فرض اجماع بودن، اجماع مدرکی است و بعلاوه در مسئله قول به فصل وجود دارد.

دیدگاه سید یزدی و آیت‌الله بروجردی:

ایشان معتقدند موصول «ما» در حدیث اصلاً مربوط به احکام فقهی نیست، بلکه ناظر به اعتقادات پیچیده و غامض (مانند قضا و قدر) است که خداوند علم آن‌ها را پوشانده است.

نقد دیدگاه سید یزدی و بروجردی:

موصول «ما» اطلاق دارد و هم شامل اعتقادات و هم شامل احکام فقهی می‌شود.

نتیجه‌گیری نهایی درس:

حدیث حجب هم به لحاظ سندی و هم به لحاظ دلالتی برای اثبات اصالت البراءة در شبهات حکمیه ضعیف و ناکافی است.