/ دومین دلیل از سنت:حدیث حجب/اصول عملیه

موضوع: اصول عملیه/ دومین دلیل از سنت:حدیث حجب/

متن روایت: «مَا حَجَبَ اللَّهُ عِلْمَهُ عَنِ الْعِبَادِ فَهُوَ مَوْضُوعٌ عَنْهُمْ».

مقام اول: تقریب استدلال به حدیث حجب

برای تبیین کیفیت دلالت حدیث بر اصالت البراءة، سه واژه کلیدی تحلیل شده است:

1: واژه «مَا»: موصوله بوده و اشاره به احکام فرعی فقهی (وجوب و حرمت) دارد.

2: واژه «حَجَبَ»: به معنای جهل و مجهول بودن حکم نزد بندگان است.

3: عبارت «مَوْضُوعٌ عَنْهُمْ»: واژه «وضع» هنگامی که با حرف جرّ «عَنْ» متعددی شود، به معنای برداشتن و رفع است (در برابر «وضع علی» که به معنای قرار دادن و الزام است).

نتیجه تقریب: معنای ترکیب این سه واژه این است که هر حکم فقهی مجهولی که علم آن از بندگان پوشیده مانده، از آنان برداشته شده است؛ و این معنا دقیقاً منطبق بر اصالة البراءة در فرض شک در تکلیف است.

مقام دوم: نقد و بررسی روایت

مرحله اول: ارزیابی سندی

دیدگاه شهید صدر: ایشان سند و دلالت روایت را معتبر می‌داند و حتی آن را از حدیث رفع قوی‌تر می‌شمارد. وجه برتری این است که در حدیث رفع، تکرار موصول «ما» در فقرات متوالی باعث ایجاد شبهه «وحدت سیاق» و اختصاص به شبهات موضوعیه می‌شد؛ اما در حدیث حجب، موصول «ما» تنها یک‌بار آمده و اطلاق آن به روشنی شامل شبهات حکمیه نیز می‌گردد.

دیدگاه و اشکال سندی استاد:

تحلیل راویان سند:

عن احمد بن محمد بن یحیی: (واو عطف به راوی حدیث قبل است که شیخ صدوق باشد). احمد بن محمد بن یحیی، امامی و ثقه است.

عن ابیه: (محمد بن یحیی عطار) از مشایخ شیخ کلینی، امامی و ثقه است.

عن احمد بن محمد بن عیسی: (اشعری قمی) از مشایخ حدیث، امامی و ثقه است.

عن ابن فضال: (حسن بن علی بن فضال) وی از بزرگان مذهب فتحیه (سیزده امامی) است. گرچه مذهب وی فتحی بوده، اما توثیق شده است. طبق روایت معروف (که شیخ انصاری نیز در رسائل نقل کرده)، از امام عسکری (علیه السلام) درباره روایات بنوفضال سؤال شد و حضرت فرمودند: «خُذُوا مَا رَوَوْا وَ ذَرُوا مَا رَأَوْا» (آنچه روایت کرده‌اند را اخذ کنید و عقایدشان را واگذارید). بنابراین، وثاقت وی مورد تبیین و قبول است.

عن داود بن فرقد: (اسدی) امامی و ثقه است.

عن ابی الحسن زکریا بن یحیی: چالش اصلی سند در همین راوی پایانی است.

سند روایت به دلیل وجود راوی آخر، یعنی «ابوالحسن زکریا بن یحیی»، دچار مشکل و غیرقابل اعتماد است. در کتب رجالی شش راوی به این نام وجود دارند که تنها دو نفر از آنان (واسطی و تمیمی) توثیق دارند و چهار نفر دیگر توثیق ندارند؛ بنابراین فردِ نام‌برده مجهول بوده و وثاقت او احراز نمی‌شود. (در خلال بحث سندی، به وثاقت «بنو فضّال» با وجود مذهب فتحی آنان نیز اشاره شده است).

مرحله دوم: ارزیابی دلالتی (اشکال مرحوم شیخ انصاری)

مرحوم شیخ انصاری حدیث حجب را از بحث اصالت البراءة اجنبی می‌داند. تقریب اشکال ایشان مبتنی بر تفکیک دو دسته از احکام است:

احکام ابلاغ‌نشده (عدم الإبلاغ): احکامی که به دلیل عدم آمادگی شرایط، از ابتدا توسط خداوند ابلاغ نشده و در حجاب قرار گرفته‌اند تا در زمان ظهور حضرت ولی‌عصر (عج) بیان شوند.

احکام واصل‌نشده (عدم الوصول): احکامی که توسط پیامبر (ص) و ائمه (ع) ابلاغ شده‌اند، اما به دلیل ظلم ظالمان، تقیت یا نابودی کتاب‌ها به دست ما نرسیده‌اند.

مجرای اصالت البراءة: اصالت البراءة منحصراً مربوط به «عدم الوصول» است؛ یعنی حکمی که ابلاغ شده اما به دست مکلف نرسیده است.

دلالت حدیث حجب: تعبیر ﴿حَجَبَ اللَّهُ﴾ حجب و اختفاء را به خودِ خداوند نسبت می‌دهد (یعنی عدم الإبلاغ)؛ در حالی که در عدم الوصول، منشأ اختفاء ظلم ظالمان بوده است نه خداوند.

نتیجه دلالتی: حدیث حجب ناظر به احکام ابلاغ‌نشده از سوی خداست و ربطی به احکام واصل‌نشده ندارد، لذا از محل بحث اصالت البراءة خروج موضوعی دارد.