/ مدعای مرحوم شیخ انصاری (حمل «رفع» بر «دفع»)/اصول علمیه

موضوع: اصول علمیه/ مدعای مرحوم شیخ انصاری (حمل «رفع» بر «دفع»)/

مدعای مرحوم شیخ انصاری (حمل «رفع» بر «دفع»)

مرحوم شیخ انصاری در خاتمه بحث حدیث رفع فرموده‌اند که واژه «رفع» در «رفع عن امتی» برخلاف ظاهر کلام، به معنای «دفع» است.

تفاوت مفهومی «دفع» و «رفع»

دفع (پیشگیری / ممانعت از حدوث): مانع شدن از اینکه شیء از ابتدا به‌وجود آید و حادث شود.

رفع (ممانعت از بقاء): برداشتن شیئی که حادث شده و تحقق خارجی یافته است.

استدلال شیخ انصاری بر حمل خلاف ظاهر

شیخ انصاری برای عدول از ظاهر لفظ «رفع» به یک قرینه عقلی تمسک می‌جویند:

اگر «رفع» به معنای ظاهری خود (برداشتن امر موجود) باقی بماند، یعنی «حکم واقعی» در ظرف جهل از فرد جاهل برداشته می‌شود.

محذور عقلی: لازمه این امر آن است که جاهل، محکوم به حکم واقعی نباشد و حکم واقعی مختص به عالِم گردد؛ در حالی که به اتفاق همه اصولیین، احکام واقعی مشترک بین عالم و جاهل هستند.

نتیجه شیخ: برای فرار از این محذور، باید گفت مراد از حدیث رفع، «عدم جعل وجوب احتیاط» از ابتدای امر است. از آنجا که وجوب احتیاط اصلاً از اول حادث نشده، تعبیر «دفع» بر آن صادق است.

نقد و بررسی پاسخ‌های ارائه شده به شیخ انصاری

الف) پاسخ اول: آخوند خراسانی (صاحب کفایه - دیدگاه مختار)

تقریب پاسخ: «رفع» در همان معنای حقیقی خود باقی است و نیازی به حمل بر «دفع» ندارد.

تفکیک مراحل حکم واقعی:

۱. مرحله انشاء (لوح محفوظ): این مرحله میان عالم و جاهل مشترک است و دست‌نخورده باقی می‌ماند.

۲. مرحله فعلیت: حدیث رفع ناظر به برداشته شدن حکم واقعی در مرحله فعلیت از دوش جاهل است.

نتیجه: محذور اختصاص حکم واقعی به عالم پیش نمی‌آید، زیرا اشتراک در مرحله انشاء محفوظ است و لفظ بر ظاهر خود باقی می‌ماند.

ب) پاسخ دوم: محقق نائینی و نقد آیت‌الله خویی بر آن

تقریب نائینی: بر اساس تحلیل فلسفی، ممکن‌الوجود در بقاء نیز محتاج علت است و بقاء در واقع «حدوث بعد الحدوث» می‌باشد؛ بنابراین از نظر فلسفی تفاوتی میان رفع (بقاء) و دفع (حدوث) وجود ندارد.

نقد آیت‌الله خویی: احادیث فقهی و اصولی باید بر اساس متفاهم عرفی تفسیر شوند نه دقایق فلسفی. عرف میان «دفع» (نگذاشتن از اول) و «رفع» (برداشتن امر موجود) تمایز روشن قائل است.