1405/07/22
بسم الله الرحمن الرحیم
مقایسه تقریب شیخ انصاری و آخوند خراسانی/ تقریب دوم استدلال به حدیث رفع و بررسی سندی آن/اصول عملیه
موضوع: اصول عملیه/ تقریب دوم استدلال به حدیث رفع و بررسی سندی آن/ مقایسه تقریب شیخ انصاری و آخوند خراسانی
تقریب دوم استدلال به حدیث رفع و بررسی سندی آن
مقایسه تقریب شیخ انصاری و آخوند خراسانی در مفهوم «رفع»
دیدگاه شیخ انصاری (رفع مجازی): مرحوم شیخ «رفع» در حدیث رفع را مجازی می‌دانستند؛ زیرا بالوجدان عناوین نه گانه (مانند خطا، نسیان، اکراه، اضطرار و جهل) در تکوین و خارج وجود دارند. بنابراین، رفع حقیقی تکوینی ممکن نیست و حتماً باید عنوانی مانند «مؤاخذه» یا «جمیع الآثار» در تقدیر گرفته شود.
دیدگاه آخوند خراسانی (رفع حقیقی تشریعی - نظر برگزیده): صاحب کفایه فرموده‌اند «رفع» در این حدیث حقیقی است و نیازی به تقدیر ندارد.
تبیین نظریه آخوند خراسانی در کیفیت استدلال بر اصالت البراءة
تفاوت رفع تکوینی و تشریعی:
رفع تکوینی: زوال و نفی شیء در عالم آفرینش و وجود خارجی.
رفع تشریعی: لغو اعتبار و نفی قانون در مقام قانون‌گذاری و تشریع (مانند تعابیر «لا ربا بین الوالد و الولد» یا «لا ضرر و لا ضرر»).
کیفیت دلالت بر برائت: پیامبر اکرم به عنوان شارع و در مقام قانون‌گذاری سخن می‌گویند. عبارت «رفع ما لا یعلمون» بدین معناست که شارع حکم واقعی مجهول را در ظرف جهل و شک از نظر قانونی و تشریعی برداشته است. برداشته شدن حکم واقعی مجهول در فضای جهل و شک، عین اثبات اصالت البراءة است.
پذیرش همگانی: پس از آخوند خراسانی، اکثریت بزرگان و اصولیین (از جمله محقق نائینی، محقق عراقی، محقق اصفهانی، آیت‌الله خویی و امام خمینی) همین مسیر میانبر و متین آخوند را پذیرفته و مبنای شیخ را کنار گذاشتند.
بررسی سندی «حدیث رفع» و پاسخ به اشکال شهید صدر
نظریه مشهور بزرگان: سند روایت به نقل شیخ صدوق در کتاب خصال و توحید کاملاً صحیح است.
اشکال شهید صدر (در کتاب بحوث فی علم الاصول): ایشان صحت سند را نپذیرفته‌اند؛ به این دلیل که «احمد بن محمد بن یحیی» (استاد شیخ صدوق) در کتب رجالی توثیق صریح ندارد و مجهول شمرده می‌شود.
پاسخ دوگانه بزرگان به اشکال شهید صدر:
1. پاسخ اول: احمد بن محمد بن یحیی از «مشایخ اجازه و حدیث» شیخ صدوق است و مشایخ بزرگ نیازی به توثیق رجالی ندارند؛ چرا که توثیق نسبت به فردی در این جایگاه، دون شأن او محسوب می‌شود.
2. پاسخ دوم: بر فرض مجهول بودن، تمامی فقها و اصولیین از زمان شیخ صدوق تا به امروز به این حدیث عمل کرده‌اند. طبق مبنای اصولی، عمل مشهور و تلقی به قبول نزد اصحاب، ضعف سندی را جبران کرده و حدیث را در زمره مسلمات قرار می‌دهد.
