/ بررسی چهارمین آیه از ادله قرآنی اصالة البراءة/اصول عملیه

موضوع: اصول عملیه/ بررسی چهارمین آیه از ادله قرآنی اصالة البراءة/

بررسی چهارمین آیه از ادله قرآنی اصالة البراءة

﴿لِّيَهْلِکَ مَنْ هَلَکَ عَن بَيِّنَةٍ وَيَحْيَىٰ مَنْ حَيَّ عَن بَيِّنَةٍ﴾

مقام اول: تقریب استدلال و احتمالات سه‌گانه در معنای «هلاکت» و «حیات»

برای تبیین کیفیت استدلال، سه احتمال در معنای کلمات «هَلَکَ» و «یَحْیَى» مطرح شده است:

احتمال اول (حیات و هلاکت جسمانی): مراد، مرگ و زندگی مادی انسان‌ها باشد.

ارزیابی: این احتمال از موضوع برائت و مسائل فقهی کاملاً خروج موضوعی دارد و اجنبی است.

⃣احتمال دوم (حیات و هلاکت معنوی / کفر و ایمان): مراد از هلاکت، «کفر» و مراد از حیات، «ایمان» باشد (یعنی کافر یا مؤمن شدن بر اساس دلیل و حجت باشد).

دلیل: وجود کلمه «بَیِّنة» (به معنای حجت) با امور اعتقادی همخوانی دارد.

ارزیابی: این احتمال مربوط به مسائل کلامی و اعتقادی است، در حالی که اصالت البراءة مربوط به احکام فرعی فقهی (وجوب و حرمت) است.

احتمال سوم (عقاب و ثواب / نجات اخروی): مراد از هلاکت «عقاب و جهنمی شدن» و مراد از حیات «ثواب و بهشتی شدن» باشد.

کیفیت استدلال بر برائت: طبق این احتمال، آیه می‌فرماید هیچ عقابی بدون بینه و حجت صورت نمی‌گیرد. در فرض شک در تکلیف نیز که بینه‌ای وجود ندارد، عقابی در کار نخواهد بود و این همان انطباق بر قاعده عقلی «قبح عقاب بلا بیان» و اثبات اصالت البراءة است.

مقام دوم: نقد و بررسی استدلال (دیدگاه شیخ انصاری و حواشی رسائل)

اشکال شیخ انصاری: استدلال بر برائت متوقف بر پذیرش احتمال سوم است، اما قرینه سیاقی آیه دلالت بر احتمال دوم (کفر و ایمان بر اساس معجزه) دارد.

قرینه سیاقی (وقایع جنگ بدر):

آیه مبارکه درباره جنگ بدر نازل شده است؛ جایی که مسلمانان با ۳۱۳ نفر و بدون امکانات در برابر لشکر ۱۰۰۰ نفری تا دندان مسلح مشرکان، بر اساس تمام محاسبات ظاهری محکوم به شکست بودند. اما بر پایه امدادهای غیبی، پیروزی قاطع مسلمانان محقق شد که خود یک «معجزه روشن» بود.

نتیجه: منظور از ﴿بَیِّنة﴾ در آیه، همان معجزه بدر است و آیه می‌گوید پس از دیدن این معجزه، کفر یا ایمان افراد بر اساس اتمام حجت شهودی است. بنابراین، آیه ارتباطی به نفی عقاب در شبهات حکمیه و اصالت البراءة ندارد و از محل بحث اجنبی است.

معرفی حواشی پنج‌گانه برجسته بر کتاب رسائل شیخ انصاری

1⃣بحر الفوائد (مرحوم شیخ حسن آشتیانی - مفصل‌ترین حاشیه)

2⃣أوثق الوسائل (مرحوم شیخ موسی تبریزی)

3⃣حاشیه سید محمدکاظم یزدی (صاحب عروة الوثقی)

4⃣حاشیه حاج آقا رضا همدانی

5⃣درر الفوائد (مرحوم آخوند خراسانی