اقوال درباره دلالت آیه/ سومین آیه از ادله قرآنی اصالت البراءة/اصول عملیه

موضوع: اصول عملیه/ سومین آیه از ادله قرآنی اصالت البراءة/ اقوال درباره دلالت آیه

سومین آیه از ادله قرآنی اصالت البراءة

طرح آیه و اقوال در دلالت آن

سومین آیه مورد استدلال مرحوم شیخ انصاری: آیه ۱۵ سوره مبارکه توبه است: ﴿وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْماً بَعْدَ إِذْ هَدَاهُمْ حَتَّىٰ يُبَيِّنَ لَهُم مَّا يَتَّقُونَ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ﴾

اقوال درباره دلالت آیه:

دیدگاه شیخ انصاری: آیه مبارکه دلالتی بر اثبات اصالت البراءة در برابر اخباریین ندارد.

دیدگاه صاحب کفایه، محقق نائینی و آیت‌الله خویی: این بزرگان به دلیل عدم دلالت آیه، اصلاً آن را در مباحث اصول مطرح نکرده‌اند.

دیدگاه مختار: پذیرش دیدگاه عدم دلالت آیه در برابر قول اخباریین.

فقه الآیه: حل اشکال کلامی «اسناد اضلال به خداوند»

قبل از تقریب استدلال، یک پرسش بنیادی کلامی درباره آیه مطرح می‌شود: مفهوم آیه می‌گوید خداوند پس از بیان، قوم را گمراه می‌کند؛ مگر گمراه ساختن بندگان با شأن و ذات الهی سازگار است؟

برای حل این مسئله، چهار پاسخ ارائه شده است:

پاسخ اول (حکم به ضلالت): مراد از اضلال، «حکم به ضلالت» پس از اتمام حجت و سرپیچی بنده است، نه گمراه کردن تکوینی.

(نقد استاد: خلاف ظاهر است)

پاسخ دوم (عذاب): مراد از «لیضل»، «لیعذب» است (خداوند عذاب نمی‌کند مگر بعد از بیان).

(نقد استاد: خلاف ظاهر است)

پاسخ سوم (مرحوم شیخ انصاری - خذلان و سلب توفیق): مراد از اضلال، «سلب توفیق و برکت» از بندگان سرکش است.

(نقد استاد: خلاف ظاهر است)

پاسخ چهارم (علامه طباطبایی - نظر برگزیده و تام):

تفکیک میان «اضلال ابتدایی» و «اضلال مجازاتی»:

اضلال ابتدایی: گمراه ساختن بدوی بنده‌ای که جرمی نکرده، ظلم است و نسبت دادن آن به خدا محال می‌باشد.

اضلال مجازاتی: کسی که در معصیت و سرکشی به حد «طغیان» رسیده (مانند فرعون‌ها و ابوجهل‌ها)، خداوند به عنوان مجازات عقل او را می‌بندد (ختم الله علی قلوبهم) و او را در سراشیبی سقوط قرار می‌دهد که این عین حکمت و عدل الهی است.

تقریب استدلال به آیه برای اصالت البراءة

منطوق آیه: خداوند پس از اتمام حجت و بیان، افراد طغیان‌گر را مبتلا به اضلال مجازاتی می‌کند.

مفهوم آیه: قبل از اتمام حجت و بیان، خداوند هیچ‌گونه اضلال و عقابی را متوجه بنده نمی‌سازد.

نتیجه: این عدم ترتب اثر و عذاب قبل از بیان، دقیقاً منطبق بر اصالت البراءة در فرض عدم دسترسی به دلیل و اتمام حجت است.

اشکالات سه‌گانه مرحوم شیخ انصاری بر استدلال و ارزیابی آن‌ها

اشکال اول (اختصاص به امت‌های گذشته به دلیل فعل ماضی «کَانَ»): تمسک به «کَانَ» نشان می‌دهد آیه مربوط به سنت گذشته است و شامل امت اسلام نمی‌شود.

پاسخ به اشکال اول: قالب بیانی «کَانَ منفی + لِـ + فعل مضارع» (مَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ) ناظر به زمان نیست، بلکه دلالت بر «عدم شأنیت و عدم لیاقت» دارد؛ یعنی اصلاً شایسته مقام ربوبی نیست که قبل از بیان کاری کند. لذا انسلاخ از زمان داشته و تمام امت‌ها را شامل می‌شود.

اشکال دوم (اجنبی بودن آیه از بحث عقاب و برائت): برائت ناظر به «نفی عقاب» است، در حالی که آیه ناظر به «اضلال» می‌باشد.

پاسخ به اشکال دوم (تمسک به اولویت / فحوا): بر اساس اولویت (مفهوم موافقت)، اگر خداوند قبل از اتمام حجت اضلال دنیوی را انجام ندهد، به طریق اولی عذاب اخروی را که شدیدتر است انجام نخواهد داد.

اشکال سوم (اشکال وارد و تام - علت عدم دلالت آیه): آیه مبارکه توانایی ابطال و نفی مدعای «اخباریین» را ندارد.

تبیین: اخباری می‌گوید آیه نفی عذاب قبل البیان می‌کند، اما «روایات احتیاط» خود نوعی بیان و اتمام حجت از سوی شارع هستند. روایات احتیاط نسبت به موضوع این آیه «ورود» دارند (مانند ورود اماره بر اصل عملی) و موضوع «عدم بیان» را برمی‌دارند.

نتیجه‌گیری نهایی: استدلال به سومین آیه (آیه ۱۵ سوره توبه) نیز مانند دو آیه گذشته، به دلیل ورود روایات احتیاط، برای اثبات اصالت البراءة در برابر اخباریین ناکافی است.