/تکمیل و جمع‌بندی استدلال به آیه دوم برائت /اصول عملیه

موضوع: اصول عملیه/ تکمیل و جمع‌بندی استدلال به آیه دوم برائت /

تکمیل و جمع‌بندی استدلال به آیه دوم برائت

نقد پاسخ دوم به اشکال «نفی استحقاق در برابر نفی فعلیت»

دیدگاه محققین متأخر (نائینی، عراقی، اصفهانی، خویی): این بزرگان مدعی بودند قالب بیانی ﴿مَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ﴾ نفی شأنیت و لیاقت عذاب را می‌رساند و تنها با «نفی استحقاق» همخوانی دارد، نه «نفی فعلیت».

اشکال و نقد استاد: این ادعا که نفی فعلیت با شأن الهی سازگار نیست، مخدوش است. نفی استحقاق ناشی از «مقام عدالت الهی» است، اما نفی فعلیت ناشی از «مقام تفضل، عفو و رحمت الهی» می‌باشد. از آنجا که در آیات و روایات بر مقام تفضل الهی (شفاعت، توبه و عفو گسترده) تأکید فراوان شده، تعبیر آیه با نفی فعلیت (تفضل) حتی سازگاری بیشتری دارد.

پاسخ سوم و مختار استاد (ارشاد به حکم عقل):

آیه مبارکه در مقام جعل مولوی نیست، بلکه « ارشاد به حکم عقل» (قاعده عقلی «قبح عقاب بلا بیان») است

نتیجه: از آنجا که حکم عقل در قاعده قبح عقاب بلا بیان صریحاً بر «نفی استحقاق» استوار است، آیه شریفه نیز به تبعِ ارشاد به این قاعده عقلی، «نفی استحقاق» را به اثبات می‌رساند.

جمع‌بندی نهایی و میزان کارایی آیه در برابر اخباریین:

آیا این آیه می‌تواند اخباریین را ساکت کند ؟خیر

علت: آیه می‌گوید «اگر بیان و اتمام حجت نباشد، عذاب نمی‌کنیم»؛ اما اخباریین مدعی‌اند که «روایات احتیاط» (مانند اخوک دینک فاحتط لدینک) خود نوعی بیان و اتمام حجت هستند.

روایات احتیاط بر موضوع این آیه « ورود » پیدا می‌کنند و موضوع عدم بیان را برمی‌دارند. بنابراین تمرکز اصلی اصولیین در مبحث برائت باید بر ابطال و از کار انداختن اسلحه اخباریین (یعنی «روایات احتیاط») متمرکز باشد.