/بررسی اشکال دوم بر دومین آیه قرآنی /اصول عملیه

موضوع: اصول عملیه/ بررسی اشکال دوم بر دومین آیه قرآنی /

بررسی اشکال دوم بر دومین آیه قرآنی اصالت البراءة (آیه ۱۵ سوره مبارکه اسراء:﴿وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّىٰ نَبْعَثَ رَسُولًا﴾

طرح اشکال دوم (میرزای قمی و صاحب کفایه)

آیا نفی عذاب در آیه مبارکه، نفی استحقاق عقاب است یا نفی فعلیت عذاب است.

اگر آیه دلالت بر نفی استحقاق داشته باشد، برای اثبات اصالة البراءة مفید است اگر آیه صرفاً دلالت بر نفی فعلیت داشته باشد، برای اصالة البراءة فایده‌ای ندارد.

نظر مستشکلین :

آیه ﴿وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ﴾ صرفاً می‌گوید «ما عذاب نمی‌کنیم» (نفی فعلیت)، اما نمی‌گوید «شما مستحق عذاب نیستید» (نفی استحقاق)؛ لذا از اثبات مدعای اصولیین قاصر است

مقدمات سه‌گانه برای تحلیل دقیق اشکال

برای تبیین فضای نزاع، سه مطلب پایه بررسی شده است:

1: تفاوت نفی استحقاق و نفی فعلیت:

نفی استحقاق: عبد هیچ معصیت و خطایی انجام نداده، لذا اصلاً شایستگی و استحقاق عقاب را ندارد.

نفی فعلیت: معصیت و جرمی واقع شده و عبد مستحق عقاب است، اما خداوند از باب تفضل او را عقاب نمی‌کند (مانند موارد پذیرش توبه، شفاعت شفیعان، یا عفو الهی بدون توبه و شفاعت).

2: مدعای اصولیین در اصالت البراءة

اصولیین در اصالت البراءة (که مکلف پس از فحص کامل دلیلی بر تکلیف نیافته) درصدد اثبات نفی استحقاق عقاب هستند؛ زیرا مکلف کوتاهی نکرده و جرمی مرتکب نشده است.

3: ظهور آیه از منظر میرزای قمی و آخوند خراسانی:

آیه مبارکه صرفاً وقوع خارجی عذاب را نفی می‌کند (نفی فعلیت) و دلالتی بر نفی استحقاق ندارد.

بررسی و نقد پاسخ‌های ارائه شده به اشکال دوم:

پاسخ اول: مرحوم شیخ انصاری (در رسائل - استدلال جدلی)

تقریب پاسخ شیخ: حتی اگر بپذیریم آیه بر «نفی فعلیت» دلالت دارد، طرف مقابل ما در بحث برائت «اخباریین» هستند که قائل به تلازم میان نفی فعلیت و نفی استحقاق می‌باشند. پس می‌توان از باب الزام و جدل بر علیه خود اخباریین به آیه تمسک کرد و اصالت البراءة را اثبات نمود.

دو اشکال صاحب کفایه به شیخ انصاری:

1: جدلی بودن استدلال:

هدف اصولی در استدلال به آیات، فقط اسکات و ساکت کردن خصم (اخباری) نیست، بلکه دست‌یابی به برهان و حجت شرعی برای خود اصولی است که با این پاسخ جدلی حاصل نمی‌شود.

2: مخدوش بودن نسبت ملازمه به اخباریین:

اخباری‌ها نیز مانند سایر شیعیان تفکیک میان استحقاق و فعلیت را در ابواب توبه، شفاعت و عفو قبول دارند؛ بنابراین نسبت دادن قول به ملازمه به آنان بی‌اساس است.

پاسخ دوم: محقق نائینی، محقق عراقی، محقق اصفهانی و آیت‌الله خویی

آیه مبارکه از ابتدا ظهور در نفی استحقاق دارد.

دلیل: به‌کارگیری قالب بیانی ﴿مَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ﴾ (فعل ناقصه منفی به همراه اسم فاعل) نفی شأنیت و لایق بودن را می‌رساند؛ یعنی «عذاب کردن پیش از اتمام حجت شایسته مقام ربوبی و شأن الهی نیست». این نفی شأنیت به دلیل عدم صدور معصیت از عبد است، که همان نفی استحقاق می‌باشد.