اهمیت و جایگاه آیه دوم در ادله برائت/ بررسی دومین آیه از ادله قرآنی أصالة البراءة /اصول عملیه

موضوع: اصول عملیه/ بررسی دومین آیه از ادله قرآنی أصالة البراءة / اهمیت و جایگاه آیه دوم در ادله برائت

بررسی دومین آیه از ادله قرآنی أصالة البراءة

اهمیت و جایگاه آیه دوم در ادله برائت:

پس از بررسی آیه نخست (آیه ۷ سوره طلاق)، بررسی دومین آیه قرآنی برائت (آیه ۱۵ سوره مبارکه اسراء) آغاز می‌شود: « ﴿وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّىٰ نَبْعَثَ رَسُولًا﴾

موقعیت آیه نزد اصولیین:

صاحب کفایه (آخوند خراسانی) :

این آیه را « أظهر الآیات» میان ۵ آیه مورد استدلال می‌داند. به همین دلیل، بسیاری از بزرگان مانند آخوند خراسانی و آیت‌الله خویی تنها به بررسی همین آیه پرداخته و از ذکر سایر آیات صرف‌نظر کرده‌اند.

تقریب استدلال به آیه:

استدلال به این آیه بر یک مقدمه بنیادی متوقف است: آیا عبارت ﴿حَتَّىٰ نَبْعَثَ رَسُولًا»﴾ موضوعیت دارد یا طریقیت (کنایه)؟

احتمال اول (موضوعیت داشتن بعثت رسول): اگر بعثت پیامبر موضوعیت داشته باشد، آیه از محل بحث برائت در شبهات حکمیه عصر غیبت خروج موضوعی دارد و اجنبی است؛ زیرا بعثت پیامبر محقق شده و پایان یافته است.

احتمال دوم (طریقیت و کنایه از «اتمام حجت» - نظر اکثر بزرگان):

«بعثت رسول» موضوعیت ندارد، بلکه کنایه و طریقی برای « اتمام حجت» بر مکلف است.

قرینه بر کنایی بودن (ارشاد به حکم عقل):

سیاق آیه ۱۵ سوره اسراء ناظر به بیان احکام صریح عقل در باب عدل الهی است ﴿مَنِ اهْتَدَىٰ فَإِنَّمَا يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ ۖ وَمَن ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا﴾ (حکم عقل به سود و زیان افعال).

﴿وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَىٰ﴾ (حکم عقل به اینکه هیچ‌کس بار گناه دیگری را بر دوش نمی‌کشد)

﴿وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّىٰ نَبْعَثَ رَسُولًا﴾ (حکم عقل به نفی عذاب بدون اتمام حجت).

نتیجه: بعثت پیامبر یکی از مصادیق اتمام حجت است. اتمام حجت می‌تواند به وسیله بیان پیامبر، کلام امام معصوم، فتوای فقیه یا حکم قطعی عقل رخ دهد.

بیان استدلال:

مقدمه اول: مجرای برائت جایی است که فقیه پس از تفحص کامل، هیچ حجت و دلیلی بر تکلیف پیدا نکرده است.

مقدمه دوم: آیه شریفه دلالت دارد که تا زمانی که اتمام حجت صورت نگرفته باشد، عذابی از سوی خداوند نخواهد بود.

نتیجه: آیه مبارکه صریحاً نفی عذاب در صورت فقدان حجت را اثبات می‌کند که همان انطباق قرآنی بر قاعده عقلی «قبح عقاب بلا بیان» است

اشکالات به دلالت آیه:

اشکال اول: مرحوم شیخ انصاری و محقق نائینی (اختصاص عذاب به «عذاب دنیوی / استیصال»): این آیه از محل بحث برائت اجنبی است؛ زیرا مراد از «عذاب» در آیه، عذاب اخروی نیست، بلکه «عذاب دنیوی و استیصال» (مانند طوفان نوح، عذاب قوم عاد، ثمود و لوط) است که در امت‌های گذشته نازل می‌شد.

دلیل شیخ و نائینی بر این ادعا:

تمسک به فعل ماضی «کُنَّا» در جمله «وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ». فعل ماضی نشان‌دهنده سنت و وقایع گذشته خداوند در امت‌های پیشین است. اگر هدف بیان یک ضابطه کلی شامل عذاب اخروی و زمان‌های آینده بود، باید به صورت فعل مضارع (وَمَا نَكُونُ) بیان می‌شد.