جمع‌بندی بررسی نخستین آیه از ادله قرآنی اصالت البراءة/ برائت/اصول عملیه

موضوع: اصول عملیه/ برائت/ جمع‌بندی بررسی نخستین آیه از ادله قرآنی اصالت البراءة

جمع‌بندی بررسی نخستین آیه از ادله قرآنی اصالت البراءة (آیه ۷ سوره مبارکه طلاق) و بررسی اشکالات محقق عراقی.

بررسی اشکالات دوگانه محقق عراقی (از کتاب نهایت الافکار).

الف) اشکال اول محقق عراقی: «قدر متیقن در مقام تخاطب »

تقریب اشکال:

1: قبل از آیه، سخن درباره نفقه و اموال شوهر نسبت به زوجه مطلقه رجعیه است ﴿لِیُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ...﴾ ، بنابراین قدر متیقن در فضای گفتگو، بحث «مال و نفقه» است

2: وجود قدر متیقن در مقام تخاطب مانع از انعقاد اطلاق می‌شود.

در نتیجه، موصول «ما» اطلاق پیدا نکرده و شامل «تکلیف» نمی‌شود تا بتوان برائت را اثبات کرد.

پاسخ و ارزیابی استاد:

استاد این اشکال را نپذیرفتند؛ زیرا مبنای آخوند خراسانی را در بحث اطلاق و تقیید قبول ندارند و معتقدند وجود قدر متیقن در مقام تخاطب نافی غیر خود نیست و مانع اطلاق‌گیری نمی‌شود.

ب) اشکال دوم محقق عراقی: «تفکیک میان اعلام و وصول (اجنبی بودن آیه از برائت«)

تقریب اشکال:

1: « آتاها» به معنای «اعطاها» و اعطا در احکام به معنای « اعلام » است.

2: پیامبر (ص) و اهل‌بیت (ع) تمام احکام مورد نیاز را برای مردم اعلام کرده‌اند و چیزی فروگذار نشده است (با استناد به حدیث نبوی) 3:شک فقیه در مقام جریان برائت، ناشی از « عدم وصول» احکام به دست ما (به دلیل ظلم ظالمان، سوزاندن کتب و...) است، نه عدم اعلام از سوی شارع.

4: آیه مبارکه صرفاً ناظر به مرحله «اعلام» است (مانند عدم وجوب روزه در ابتدای اسلام قبل از اعلام حکم در سال دوم هجری) و به مرحله «وصول» کاری ندارد. بنابراین آیه از محل بحث برائت خروج موضوعی دارد.

اشکال امام خمینی (ره) به محقق عراقی:

﴿آتاها﴾ شامل هر دو مرحله «اعلام» و «وصول» می‌شود؛ چرا که اتمام حجت بر مکلف متوقف بر هر دو مرحله است و بدون وصول، تکلیفی متوجه مکلف نمی‌گردد.

پاسخ استاد به اشکال امام خمینی و تأیید دیدگاه محقق عراقی:

استاد مناقشه امام خمینی را وارد ندانستند؛ زیرا لسان این آیه بیان «اصل تکلیف» است نه مقام «عقاب و اتمام حجت» (برخلاف آیاتی نظیر ﴿وَمَا کُنَّا مُعَذِّبِینَ....﴾ در مرحله اصل تکلیف، «آتاها» ناظر به «اعلام» است.

لذا اشکال دوم محقق عراقی متین و وارد می‌باشد.

نتیجه‌گیری نهایی

درباره آیه اول استدلال به آیه ۷ سوره طلاق برای اثبات اصالت البراءة به دو دلیل زیر مردود و غیرقابل قبول است.

1: اشکال محقق نائینی (عدم ابطال مدعای اخباریین).

2: اشکال دوم محقق عراقی (اجنبی بودن آیه از محل بحث به دلیل اختصاص به مرحله اعلام).