اشکالات سه گانه بر استدلال به آیه/ادله ناظر به أصالةالبرائة /اصول عملیه

موضوع: اصول عملیه/ ادله ناظر به أصالة البرائة / اشکالات سه گانه بر استدلال به آیه

ادله ناظر به أصالة البرائة:

آیه ﴿لا یُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلاَّ ما آتاها﴾

طرح آیه و تقریب استدلال (دیدگاه ملا احمد نراقی)

ایشان در کتاب مناهج الأحکام دلالت آن را بر اصالت البراءة واضح دانسته است.

تقریب استدلال:

استدلال به آیه متوقف بر دو نکته است:

موصول ﴿ما﴾ به معنای حکم و تکلیف باشد.

﴿آتاه﴾ به معنای أعلمها (اعلام کرد) باشد.

نتیجه:

معنای آیه بر اساس مفهوم حصر و استثنا این می‌شود که خداوند هیچ مکلفی را مکلف نمی‌سازد مگر به تکلیفی که آن را اعلام کرده باشد. بنابراین، نسبت به تکالیف مجهولی که اعلام نشده و مکلف بر آن‌ها علم ندارد، تکلیفی وجود ندارد و برائت جاری می‌شود.

اشکالات سه گانه بر استدلال به آیه

اشکال اول: مرحوم شیخ انصاری (وحدت سیاق و استعمال لفظ در اکثر از معنا)

اگر «ما» به معنای حکم گرفته شود، پیوند و وحدت سیاق آیه با جمله قبل (که درباره وسعت و تنگی مالی و انفاق زوج به همسر مطلقٰه است) از بین می‌رود. پس «ما» باید به معنای مال یا نفقه باشد.

ردّ ان‌قلت (پاسخ به جامع گرفتن «ما»)

اگر گفته شود «ما» جامعِ بین مال و حکم است، شیخ پاسخ می‌دهد که این کار مستلزم « استعمال لفظ در اکثر از معنای واحد» است که باطل می‌باشد.

پاسخ محقق نائینی و محقق عراقی به شیخ:

کلمه «ما» موصوله دارای یک مفهوم کلی («شیء» یا «چیزی که») است. این مفهوم واحد، مصادیق متعددی دارد (هم مال و هم حکم). بنابراین، تکثر در اینجا مصداقی است نه مفهومی، و اشکال استعمال لفظ در اکثر از معنا پیش نمی‌آید و وحدت سیاق نیز حفظ می‌شود.

اشکال دوم: محقق نائینی (عدم کارایی در برابر اخباریین - دیدگاه مختار)

آیه می‌گوید تکلیفی که اعلام نشده مطالبه نمی‌شود. اخباریین در پاسخ می‌گویند خداوند به وسیله « اخبار احتیاط»، لزوم احتیاط را به ما اعلام کرده است

نتیجه: اخبار احتیاط نسبت به این آیه «ورود» دارند و موضوع آیه (عدم الاعلام) را برمی‌دارند.

لذا این آیه نمی‌تواند در برابر اخباری‌ها ایستادگی کند و برای نفی قول آنان کافی نیست. (استاد این اشکال را وارد و صحیح می‌داند). اشکال سوم: محقق عراقی (قدر متیقن در مقام تخاطب) طرح این اشکال متوقف بر تبیین مقدمات اطلاق و تقیید است که ادامه مبحث به جلسه آینده موکول گردید.