1405/07/05
بسم الله الرحمن الرحیم
/بررسی ساختار و تقسیم‌بندی مباحث اصالت البراءة /أصول عملية
موضوع: أصول عملية/ بررسی ساختار و تقسیم‌بندی مباحث اصالت البراءة /
بررسی ساختار و تقسیم‌بندی مباحث اصالت البراءة
الف) دیدگاه شیخ انصاری (تقسیم‌بندی هشت‌گانه)
انواع شبهه (۲ قسم): شبهه تحریمیه و شبهه وجوبیه.
مناشئ شبهه (۴ قسم): فقدان نص، اجمال نص، تعارض نصین، و اشتباه امور خارجیه.
دلایل شیخ انصاری بر تفکیک پرونده مباحث:
1.وجود و عدم وجود اختلاف: در برخی اقسام (مانند شبهه حکمیه تحریمیه ناشی از فقدان نص) میان اصولیین و اخباریین اختلاف است؛ اما در برخی دیگر (مانند شبهه وجوبیه یا شبهات موضوعیه) اختلافی وجود ندارد.
2. وجود و عدم وجود دلیل خاص: برخی اقسام (مانند شبهه تحریمیه) دارای ادله خاصی نظیر «کُلُّ شَیْءٍ لَکَ حَلالٌ حَتَّى تَعْلَمَ أَنَّهُ حَرَامٌ» یا «کُلُّ شَیْءٍ مُطْلَقٌ حَتَّى یَرِدَ فِیهِ نَهْیٌ» هستند که قابل تعمیم به شبهات وجوبیه نیستند
ب) دیدگاه صاحب کفایه و اشکالات وی به شیخ انصاری «دیدگاه مختار»
صاحب کفایه معتقد است مباحث برائت نیازی به تقسیمات هشت‌گانه ندارد و باید به نحو یکپارچه و تحت یک عنوان واحد (قدر مشترک) بحث شود.
اشکالات ایشان به شیخ عبارتند از:
اشکال اول (وحدت ملاک):
ملاک اصلی در تمامی اقسام برائت، شک در اصل تکلیف و عدم قیام دلیل معتبر است. وقتی ملاک واحد باشد، وجود یا عدم اختلاف و کثرت یا قلت ادله، معیارِ تکثیر و دسته‌بندی مسائل علمی نیست و روح مسئله یکسان باقی می‌ماند.
اشکال دوم (خروج موضوعی «تعارض نصین» از اصول عملیه)
قسم «تعارض نصین» باید کلاً از فهرست مناشئ شبهه در اصول عملیه حذف شود. در تعارض دو نص، یا یکی مرجح دارد که فقیه عینا به همان «ذو الترجیح» اخذ می‌کند، یا هر دو مساوی‌اند که طبق نظر مشهور (و خود شیخ و آخوند) فقیه «مخیر» بین دو روایت است. در هر دو صورت، دلیل اجتهادی در دست فقیه است و با وجود دلیل اجتهادی، نوبت به اصل عملی نمی‌رسد.
تعلیقه و حاشیه آیت‌الله خویی بر اشکال دوم آخوند :
آیت‌الله خویی اشکال آخوند را متوقف بر پذیرش مبنای «تخییر» در فرض عدم ترجیح می‌دانند.
اما اگر مانند آیت‌الله خویی و نظر مختار استاد، مبنا در تعارض دو نص را «تساقط» بدانیم، با سقوط هر دو روایت، دست فقیه از دلیل اجتهادی خالی شده و مجدداً نوبت به اصل عملی می‌رسد.
