مقدمات مبحث/تعداد و مجاری اصول عملیه /اصول عملیه

موضوع: اصول عملیه/ تعداد و مجاری اصول عملیه / مقدمات مبحث

تعداد و مجاری اصول عملیه

طرح مسئله و محل بحث:

در ادامه مقدمات مبحث «اصالة البراءة» بحث مقدمه پنجم به بررسی تعداد اصول عملیه و مجاری آن‌ها اختصاص دارد.

بر اساس دیدگاه شیخ انصاری و متأخرین:

اصول عملیه منحصر در چهار اصل (استصحاب، برائت، اشتغال و تخییر) هستند.

ضابطه حصر در تعداد اصول عملیه

در این میان، ضابطه حصر تعداد اصول، «حصر استقرائی » است

انواع حصر

حصر یا عقلی و یا استقرائی است.

تبیین مفهومی «حصر عقلی» و «حصر استقرائی» :

حصر عقلی: حصری است که از دوران امر بین نفی و اثبات (نقیضین) ناشی می‌شود.

ویژگی: حصر عقلی به هیچ وجه قابل زیادت و نقصان نیست؛ زیرا نقیضین نه با هم جمع می‌شوند و نه از هم ارتفاع می‌یابند.

حصر استقرائی: حصری است که ناشی از بررسی، تفحص میدانی و گردآوری جزئیات است و ناشی از دوران بین نفی و اثبات نیست. ویژگی: حصر استقرائی قابل زیادت و نقصان است و با تغییر شرایط یا کشف موارد جدید کم یا زیاد می‌شود.

تطبیق حصر استقرائی بر اصول عملیه و مجاری آن‌ها

حصر استقرائی در تعداد اصول عملیه: اصول عملیه امور اعتباری در دست شارع هستند.

فقها و اصولیین با تفحص در ادله به این چهار اصل رسیده‌اند، اما عقلاً و شرعاً امکان کم یا زیاد شدن اصول توسط شارع وجود دارد. بنابراین حصر تعداد اصول، استقرائی است.

تطبیق حصر عقلی در مجاری اصول عملیه:

تعیین محل جریان اصول بر پایه دوران بین نفی و اثبات استوار است آیا مکلف حالت سابقه دارد یا خیر؟

اگر دارد: استصحاب است.

در صورت عدم حالت سابقه

آیا شک در اصل تکلیف است یا خیر؟

اگر شک در اصل تکلیف باشد اصالة البراءة است.

در صورت معلوم بودن تکلیف (شک در مکلف‌به)

آیا امکان احتیاط وجود دارد یا خیر؟

اگر امکان احتیاط باشد اصالة اشتغال (احتیاط) است.

اگر امکان احتیاط نباشد اصالة تخییر است.

اهمیت مجاری اصول عملیه شناخت دقیق مجاری اصول عملیه

«نقشه راه» مجتهد در فرآیند استنباط است. از آنجا که بخش عمده‌ای از فتواهای فقهی به واسطه اصول عملیه شکل می‌گیرند، تسلط بر تفکیک مجاری آن‌ها شرط اصلی اجتهاد و رفع تحیر در مقام عمل است.