1405/07/08
بسم الله الرحمن الرحیم
تجدد العذر/مسئله هفتم /جهاد ابتدائی
موضوع: جهاد ابتدائی/ مسئله هفتم / تجدد العذر
مسئله هفتم از مسائل هفت‌گانه ذیل شرایط وجوب جهاد ابتدایی: تجدد العذر
تبیین موضوع و محل نزاع در مسئله «تجدد العذر»
تعریف مسئله:
موضوع در جایی است که مکلف در آغاز ثبت‌نام و اقدام برای جهاد، هیچ عذر و مانعی نداشته، اما در ادامه و بقائاً عذری برای او پدید آمده است
پرسش اصلی:
آیا با حدوث عذر جدید، وجوب جهاد از مکلف ساقط می‌شود و وظیفه او بازگشت (رجوع) است یا اینکه باید جهاد را ادامه دهد؟ تقسیم‌بندی صور چهارگانه مسئله :
کیفیت پیدایش صور چهارگانه بر اساس ترکیب دو معیار زمانی و نوع عذر صورت می‌گیرد:
1: معیار زمانی: پیش از شروع و شعله‌ور شدن جنگ (قبل التحام الحرب) یا پس از آغاز درگیری (بعد التحام الحرب).
2: نوع عذر: عذر ذاتی (مربوط به توان جسمانی مانند بیماری یا شکستگی پا) یا عذر عرضی (مانند پس گرفتن اذن توسط والدین، طلبکار یا مولا.)
بررسی تفصیلی و فقهی صور چهارگانه:
صورت اول: تجدد عذر ذاتی پیش از شروع جنگ.
حکم: به اتفاق تمامی فقها، وجوب جهاد ساقط می‌شود.
دلیل: جهاد مشروط به شرط عمومی قدرت و توان جسمانی است و با حدوث بیماری یا نقص عضو، شرط تکلیف منتفی می‌گردد. حکم رجوع: بازگشت بر او واجب نیست، اما در صورت تمایل می‌تواند در بخش‌های غیررزمی بماند.
صورت دوم: تجدد عذر عرضی پیش از شروع جنگ
اقوال در مسئله:
قول اول (نظر اکثر فقها و مشهور):
وجوب جهاد ساقط شده و به تصریح شیخ طوسی، بازگشت (رجوع) بر مکلف واجب می‌گردد؛ زیرا حق‌الناس بر حق‌الله مقدم است. قول دوم (مختار استاد): وجوب جهاد ساقط نمی‌شود و بازگشت نیز بر مکلف واجب نیست.
دلیل استاد در نقد مشهور:
مقدمه: (تفکیک میان حکم و حق): دستورات شرعی یا از قبیل «حكم» غیرقابل اسقاط هستند (مانند ارث یا لزوم عقد بیع) یا از قبیل «حق» قابل اسقاط (مانند خیارات یا مهریه).
تطبیق: اذن اولیه والدین یا طلبکار از قبیل «حق» است. طبق قاعده فقهی « الحق إذا أُسقِط سَقَط»، با دادن اذن اولیه، ذوالحق حق خود را اعمال و اسقاط کرده است؛ بنابراین انصراف و پس گرفتن بعدی اذن، شرعاً بی‌اثر است و حقی برای ممانعت مجدد وجود ندارد. صورت سوم: تجدد عذر ذاتی پس از شروع جنگ
اقوال در مسئله:
قول مشهور و مختار استاد: وجوب جهاد رزمی به دلیل عدم قدرت ساقط می‌شود.
قول ابن‌جنید اسکافی:
جهاد ساقط نمی‌شود و مکلف تحت هیچ شرایطی حق بازگشت ندارد.
دلیل ابن‌جنید: تمسک به آیه ۴۵ سوره انفال ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا لَقِيتُمْ فَاثْبُتُوا﴾ و حرمت فرار از جبهه
نقد صاحب جواهر و استاد به ابن‌جنید:
آیه شریفه و تکالیف الهی مشروط به قدرت مکلف هستند؛ تمسک به آیه برای شخص عاجز و فاقد توانایی جسمانی، تکلیفی غیرمقدور و «واضح‌الفساد» است.
صورت چهارم: تجدد عذر عرضی پس از شروع جنگ حکم (طبق مبانی استاد): پس گرفتن اذن توسط والدین یا طلبکار پس از آغاز جنگ مطلقاً بی‌اثر است و مکلف موظف است به حضور خود در جهاد ادامه دهد.
