استصحاب زمان در فعل مقید به زمان

موضوع: استصحاب زمان در فعل مقید به زمان

مقدمه: بحثی که در مسئله استصحاب زمان مطرح کرده و شبهاتش را بر طرف کردیم در رابطه با استصحاب وجودی زمان بود،مثل اینکه مکلف تردید پیدا می کند که آیا روز پایان یافته یا همچنان باقی است وگرنه در چنین موردی بحث روی عدم مجئی شب متمرکز شود شبهه‌ای در استصحاب عدم مجئی لیل جریان نخواهد داشت؛ زیرا "عدم مجئی شب" یک امر قارّ مستمری است، برای اینکه معلوم است که در اول صبح، شب نیامده بود، یک ساعت بعد هم شب نیامده وبد، دو ساعت بعد از آن هم شب نیامده بود و... بنابراین هر چند در معنای زمان تصرم و تدرج وجود دارد ولی در "عدم مجئئ یک زمان" نصرم و تدرجی نیست تا اشکالی بر استصحاب عدم مجئی زمان توجه پیدا کند.

حال بحث این است که اگر در لسان خطاب شرعی (دلیل) عمل مقید به زمان، متعلق حکم واقع شده باشد مثل اینکه "جلوس مقید به قبل از زوال" یا "امساک مقید به نهار" یه "صلوة مقید به وقت خاص" متعلق وجوب قرار گرفته باشد، شک به یکی از دو صورت قابل تصور است:

    1. شک به صورت مشبهه موضوعیه: یعنی مکلف شک کند که آیا این نهاری که إمساک در آن وجوب پیدا کرده، در خارج مرتفع شده یا همچنان باقی است، به عبارت دیگر، شک در این است که قید برای انجام عمل امساک است باقی است یا مرتفع شد؟

مباحث گذشته پیرامون این صورت بود که قائل به جریان استصحاب در خود زمان شدیم لذا در صورت شک در بقاء یا ارتفاع، استصحاب بقاء نهار که امر مستمری است جاری شده و به دنبال استصحاب بقای نهار، تحقق امساک هم که جزئی از موضوع (مستصحب) است بالوجدان احراز می شود و بدون اینکه اشکال مثبتیت به میان آید نتیجه گرفته می شود که این امساک، امساک واقع نهار است و محکوم به حکم وجوب است.

    2. شک به صورت شبهه حکمیه: یعنی شک مکلف در این است که آیا این امساک مقید به نهار که لحاظاتی قبل متعلق وجوب بود الآن نیز واجب است یا نه؟ و این جلوس مقید به قبل از زوال که متعلق وجوب بود، آیا بعد از زوال هم واجب است یا نه؟

در این صورت هم آخوندره(کفایةالاصول ج2ص317) و هم مرحوم شیخ ره(فرائدالاصول ج2ص648) علی‌الظاهر تفصیل داده و می فرمایند: زمان قبل از زوال به یکی از دو صورت در متعلق حکم، اخذ می شود:

    • گاهی زمان به عنوان "قیدیت" در متعلق حکم اخذ شده، به طوری که در تحلیل خطاب شرعی که بر وجوب دلالت می کند می گوئیم: "االجلوس المقید بما قبل الزوال واجبٌ" یعنی حکم بر روی یک عنوان مقید آمده، روشن است که در این صورت نمی توان وجوبی را که یقین به انتفاء مقیدش دادیم استصحاب کنیم؛ چرا که جلوس مقید به قبل از زوال، یقیناً با آمدن زوال به طور کلی منتفی شده است و جائی برای توهم تحقق آن نیست.

    • گاهی زمان به عنوان "ظرف" برای ثبوت حکم اخذ شده است یعنی متعلق خکم، عبارت از "جلوس" بدون قید و شرط است به طوری که در تحلیل خطاب شرعی که بر وجوب دلالت می کند می گوئیم: "الجلوس واجب و لزوم ان یکون قبل الزوال" که زمانِ اخذ شده در خطاب "قبل الزوال" ظرف برای اتیان عمل واجب است وگرنه ارتباطی به "جلوس" که متعلق حکم قرار گرفته است، ندارد.

روشن است که در این صورت، دلیل همین مقدار را می رسلند که جلوس در ظرف زمانی قبل از زوال واجب است ولی نسبت به بعد از زوال، هیچگونه اثبات و نفیی در دلیل حکم، مورد عنایت قرار نگرفته است، لذا اگر مکلف در این صورت شک کند که آیا بعد از ظهر و زوال آفتاب، وجوبی برای "جلوس" ثابت است یا نه؟ شک او در بقاء حکم شرعی "وجوب" خواهد بود یعنی به نحو شبهه حکمیه بوده و استصحاب وجوب جلوس که مستصحب، یک حکم شرعی است جاری می شود.

لکن حضرت امام خمینی ره در این رابطه نکته‌ای را به این بیان مطرح کرده اند: استصحاب حکمی در جلوس واجب قبل از زوال، ارتباطی به مسئله استصحاب زمان ندارد و به صورت اینکه لفظ دال بر زمان د رخطاب شرعی مطرح شده، سبب نمی شود که آن را به استصحاب نفس زمان مرتبط بدانیم و از همین روست که اشکال مطرح شده از سوی محقق نراقی ره که بر استصحاب حکمی وارد شده هیچ ارتباطی با بحث استصحاب زمان ندارد، ایشان می فرمایند: و أمّا استصحاب نفس وجوب الجلوس بعد مضيّ النهار فليس مورداً للبحث هاهنا، و مناط الإشكال فيه ليس مناطه في الزمان و الزمانيّات حتّى يقال: إنَّ الزمان إذا اخذ قيداً لا يجري الاستصحاب بعده، و إذا اخذ ظرفاً يجري بعده؛ لأنَّ ذلك خروج عن محطّ البحث و مورد النقض و الإبرام، و هذا خلط واقع من الشيخ الأعظم‌، و تبعه غيره‌.

شبهة النراقيّ‌

و ممّا ذكرنا يعلم: أنَّ ذكر كلام الفاضل النراقيّ (رحمه اللَّه) في ذيل هذا المبحث غير مُناسب[1] .