بحث پیرامون جریان استصحاب در اقسام سه‌گانه زمانیات

موضوع: بحث پیرامون جریان استصحاب در اقسام سه‌گانه زمانیات

حضرت امام خمینی ره زمانیات متصرمه متقضیّه غیر از حرکت را به سه قسم تقسیم کردند، حال نوبت به بحث از جریان استصحاب در هرکدام از آن اقسام ثلاثه می رسد.

قسم اول مثل شعله چراغ از مصادیق امور قاره به حساب می آیند مقامش بالاتر از زمان و حرکت است؛ زیرا خطاب "لاتنقض الیقین بالشک" به عرف توجه پیدا کرده و وقتی عرف، این قسم را از امور متصرّم نمی شمارد حتی اگر استصحاب در زمان و حرکت هم جریان نداشته باشد در این قسم از زمانیات جاری خواهد شد.

اما قسم دوم مانند صورت که از نظر عقل و عرف از امور متصرم و متدرج به حساب می آیند و مثل زمان و حرکت هستند، همان حکم زمان و حرکت را خواهند داشت؛ چرا که ماهیات شبیه به هم و نحوه وجودشان نیز مثل هم است، لذا اگر کسی استصحاب را در زمان و حرکت جاری نداند لازمه اش این است که در این قسم از زمانیات نیز جاری نداند ولی ما که استصحاب را در نفس زمان و حرکت (و بدون نیاز به توجیه و اعتبار چیزی) جاری دانستیم. در این قسم نیز که مانند زمان و حرکت است استصحاب را جاری می کنیم.

اما قسم سوم که موجودات متفاوتیه‌اند و هیچگونه وحدتی در آنها وجود ندارد و عرف صرفاً با نادیده گرفتن تعدد و با مسامحه عنوان وحدت را در آن پیاده می کند (مثل تکلم) حالش برتر از زمان و حرکت است؛ زیرا در زمان، وحدت حقیقیه عرفیه تحقق داشت اما در اینجا چنین مسئله ای وجود ندارد، لذا اگر کسی مشغول تکلم بود و ما شک کردیم که آیا این تکلم همچنان ادامه دارد یا نه؟ نمی توانیم استصحاب بقای تکلم را جاری کنیم مگر از باب استصحاب.

فرض دوم استصحاب کلی قسم ثالث

یادآوری فرض دوم استصحاب کلی قسم ثالث: این استصحاب در جائی بود که زید در خانه بود و ما یقین کردیم که زید از خانه خارج شده ولی احتمال می دهیم که مقارن با خروج زید از خانه، عمرو وارد خانه شده باشد، روشن است که نسبت به هیچکدام از دو فرد کلی، ارکان استصحاب، کامل نبوده و استصحاب جاری نمی شود اما استصحاب کلی انسان را با قطع نظر از اشکالاتی مطرح شده اند، جاری میدانیم که در مانحن فیه نیز جریان پیدا می کند.

برای اینکه سخنرانی یک ساعته، مجموعه ای از وجودات متعدده و افراد مختلف از تکلم است لذا اگر در مورد خطیبی که مشغول سخنرانی بود شک کنیم که آیا خطابه اش تمام شده یا ادامه دارد؟ در واقع یقین داریم که وجوداتی از تکلف و جملاتی از سخنرانی تحقق پیدا کرده و منعدم شده اند، ولی احتمال می دهیم که مقارن با انعدام آن وجودات، وجودات دیگری از طبیعت تکلم تحقق پیدا کرده باشد، اگر در مثال "زید" استصحاب بقای کلی انسان را جاری بدانیم اینجا هم می توانیم استصحاب بقای خطابه و تکلم را جاری کنیم.

امام راحل ره پس از اینکه عرف را مساعد صدق "بقاء" در این صورت می داند جریان استصحاب را أقوی شمرده می فرماید: ضرورة أنَّ العُرف يرى كلّ كلمة و كلام- في خطابة واحدة، أو مجلس وعظ واحد، من التحميد و التهليل و الشعر و النثر و غيرها- موجوداً غير ما يلحقه، و الوحدة بينها اعتباريّة حتّى في نظر العرف، فمع الاشتغال بأوّله يرى وجود الموجود الاعتباريّ بوجه من المُسامحة، لا على سبيل الحقيقة، فلم يصدق نقض اليقين بالشكّ بالنسبة إلى‌ المجموع إلّا بالمسامحة و التأوّل.[1]

در پایان لازم است دو نکته مورد توجه قرار گیرد:

    1. همانگونه که معلوم است این استصحاب، استصحاب شخص و فرد نیست به خلاف استصحابی که در زمان و حرکت و صورت جاری می شود؛ چرا که استصحاب در آنها استصحاب شخصی بود؛ زیرا در این فرض، تکلم عبارت از مجموعه وجودات متعدده است و نمی توان استصحاب را روی یک وجود و یک فرد برد بلکه شرائط جریان استصحاب بر کلی تکلم (ماهیت تکلم) منطبق می شود همانطور که در زید و عمرو استصحاب هیچکدام از دو فرد جاری نمی شود بلکه بحث از جریان استصحاب کلی انسان است.

    2. کلیی که در اینجا مورد استصحاب قرار می گیرد از قبیل فرض دوم از دو فرض استصحاب کلی قسم ثالث بنابراین هر کس که استصحاب کلی را در فرض دوم از دو فرض استصحاب کلی قسم ثالث جاری بداند در صورتی که اثر شرعی بر بقای کلی تکلم مترتب باشد در صورت شک در بقای آن می تواند استصحاب را جاری نماید.