جریان استصحاب در حرکت

موضوع: جریان استصحاب در حرکت

پس از اینکه اشکالات وارده بر جریان استصحاب در نفس زمان را مورد بررسی قرار داده و به این نتیجه رسیدیم که مانعی از جریان استصحاب در زمان وجود ندارد، می گوئیم: مسئله حرکت نیز همانند زمان است یعنی تصرّم و تقضّی در ذات حرکت اخذ شده به طوری که مقتضای معنای حرکت این است وقتی جزئی از حرکت تحقق پیدا کرد لازم است آن جزء منعدم شود تا نوبت به تحقق جزء دوم برسد و هکذا، لذا از نظر دخالت تصرّم در معنای مراد از حرکت فرقی بین حرکت و زمان وجود ندارد و از این روست که در حرکت نیز زمان، استصحاب را جاری می دانیم و دخالت تصرّم در معنای آن منافاتی با استمرار ندارد، بنابراین، تصرّمی بودن نحوه وجود یک چیز به معنای باقی نبودن و باقی نبودن نیست بلکه در عین حال که تصرّم است، بقاء هم دارد.

عرف هم در تعبیر وجود بقاء در حرکت می گوید: حرکت، بقاء دارد و در این تعبیر خود هم هیچگونه مسامحه ای به کار نمی بندد به طوری که از خود ما نیز (قبل از ورود در این بحث و مواجه شدن ذهن با بعضی از اشکالاتی که پشت سرگذاشتیم) اگر سؤال می شد: آیا اسناد "بقاء" به "حرکت" در جمله "الحرکة باقیة" اسناد حقیقی است یا مجازی؟ پاسخی که می دادیم این بود که چنین اسنادی یک اسناد حقیقی است.

بلکه می توان گفت: نه تنها عرف بلکه عقل تیز (همانگونه که در مسئله زمان گفتیم) وجود استمرار در حرکت را می پذیرد یعنی همانگونه که حرکت یک وجود خاص و متصرّم است و از این حیث مانند زمان است دارای استمرار نیز هست.

مثلا وقتی یک دانش‌پژوه از منزل به طرف یک مرکز علمی حرکت می کند عقل، چنین حرکتی را یک وجود واحد مستمر می بیند نه اینکه برای هر قدم و برای هر جزئی از حرکت یک وجود مستقلی قائل شود همانگونه که برای افراد مختلف انسان، وجودات متعدد و مستقل وجود دارد به طوری که زید یک وجود برای انسان و عَمر وجود دیگری (غیر از زید و دیگران) برای انسان است و بکر هم وجود مستقل سومی غیر از آن دو است یعنی عقل برای هر قدم از قدمهای فرد متحرکت، وجود مستقلی غیر از قدمهای دیگر فرض نمی کند بلکه مجموع قدمها را یک حرکت و موجود واحد می بیند منتهی موجودی که از سوئی تصرّم و تدّرج در آن وجود دارد و از سوی دیگر دارای استمرار و بقاء است لذا اگر فردی شروع به حرکت و ما شک کنیم که ایا حرکت وی به آخر رسیده یا همچنان ادامه و استمرار دارد؟ اگر یک اثر شرعی بر حرکت وی بار شده باشد (همانگونه که در خود زمان استصحاب جاری می کردیم) در اینجا استصحاب حرکت را جاری کرده و اثر شرعی را مترتب می کنیم.

با توجه به آنچه گفتیم روشن می شود که از نظر عرف (که حاکم در استصحاب) و عقل، همانطور که در وجود قارّ و غیر مصرّم، استمرار و بقاء تصور می شود در وجود غیرقارّ و متصرّم نیز استمرار و بقاء تصور می شود.

وجود زمانی و اقسام آن:

علاوه بر دو عنوان "زمان، حرکت" عناوین دیگری هم وجود دارد که از آنها به "زمانی" تعبیر می شود و حضرت امام خمینی ره آنها را بر سه قسم می دانند[1] :

    1. چیزهائی که از دیدگاه عرف از امور متصرّم نیستند بلکه از مصادیق امور قارّ به حساب می آیند مثل نور چراغ (خواه چراغ نفتی باشد و یا برقی و یا غیر آنها) این نور در نگاه عرف، یک موجود خارجی است بدون اینکه از تدرّج برخوردار باشد (به خلاف حرکت و زمان که دارای وجود متصرّم هستند) ولی از نظر عقل، از وجودات متصرم است.

    2. چیزهائی که از دیدگاه عرف و عقل از امور متصرم و متدرج هستند ولی در عین‌حال، عرف (همانند زمان و حرکت) برای آنها استمرار و بقاء فرض می کند. مثل صوت که وقتی از منبع صادر می شود (غالباً افراد آن مثل صدای ممتدّ رعد است) از نظر عرف، مثل شعله چراغ نیست بلکه مانند حرکت و زمان است هر چند از نظر ماهیت با حرکت و زمان متفاوت است.

    3. چیزهائی که به حسب واقع و به حسب نظر دقیق عرف، هیچگونه وحدتی در آنها وجود ندارد بلکه موجودات متفاوته هستند که عرف یا مسامحه آنها را واحد لحاظ می کند و تعددش را نادیده می گیرد، مثل مسئله تکلم، کسی که یک ساعت مشغول صحبت است هر چند هر کلمه و جمله ای از گفتارش موجود واحد و وجود مستقلی به حساب می آید ولی عرف با تسامح آن را وجود واحد می بیند.

ایشان ره پس از ذکر اقسام سه گانه زمانیات، حکم جریان استصحاب در هرکدام از این اقسام را بیان می کنند.